Η δημιουργία του ανθρώπου

Η δημιουργία του ανθρώπου αποτελεί ένα «πολύπλευρο και πολυδιάστατο θαύμα», καθώς αυτός αναδεικνύεται ως η «κορωνίδα» και το επιστέγασμα ολόκληρης της δημιουργικής πορείας του κόσμου. Σε αντίθεση με τα υπόλοιπα κτίσματα που έγιναν με έναν απλό λόγο, η πλάση του ανθρώπου περιλαμβάνει μια ιδιαίτερη βουλευτική ενέργεια του Τριαδικού Θεού, η οποία εκφράζεται μέσα από τον πληθυντικό αριθμό «ποιήσωμεν ἄνθρωπον». Η φράση αυτή αποτελεί για τη θεολογία τον πρώτο «υπαινιγμό για την τριαδικότητα» του Θεού, ο οποίος θα φανερωθεί πλήρως αργότερα από τον Χριστό. Ο άνθρωπος πλάθεται ως μια αδιαίρετη ψυχοσωματική ενότητα· ενώ η υλική του υπόσταση προέρχεται από το «χώμα της γης» (χοῦς), το θείο «εμφύσημα» (ἐνεφύσησεν) στο πρόσωπό του δηλώνει τη μετάδοση ενός πνευματικού στοιχείου και την άμεση πνευματική συγγένεια του πλάσματος με τον Πλάστη του.

Η έννοια του «κατ’ εικόνα» προσδιορίζει τη «στατική» διάσταση της ανθρώπινης δομής, την «τιμητική διάκριση» που τον ξεχωρίζει από το ζωικό βασίλειο. Σύμφωνα με τους Πατέρες της Εκκλησίας, η «εικόνα» αυτή δεν εντοπίζεται σε εξωτερικά σωματικά χαρακτηριστικά —αφού ο Θεός είναι άυλο πνεύμα— αλλά ταυτίζεται με τα πνευματικά εκείνα χαρίσματα που καθιστούν τον άνθρωπο πρόσωπο: το λογικό (νοερόν), τη δημιουργικότητα και, πρωτίστως, το αυτεξούσιο, δηλαδή την ελεύθερη βούληση και την ηθική υπευθυνότητα. Όπως σημειώνει χαρακτηριστικά ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός, το «κατ’ εικόνα» φανερώνει τη νοερή και ελεύθερη φύση μας. Ο άνθρωπος είναι ένας «μικρόκοσμος» του σύμπαντος, που αγκαλιάζει μέσα του όλα τα στοιχεία της κτίσης, λειτουργώντας ως «ιερέας» και «μεσίτης» που οφείλει να οδηγήσει ολόκληρη τη δημιουργία στον Θεό.

Αντίθετα, το «καθ’ ομοίωσιν» αποτελεί τη «δυναμική» πτυχή της ζωής, τη δυνατότητα για θέωση και ένωση με τον Θεό. Ενώ την εικόνα την έχουμε «από την κτίση μας», την ομοίωση την κατορθώνουμε με την «προαίρεσή μας» και την ελεύθερη ανταπόκριση στο θείο κάλεσμα. Πρόκειται για την «τελειότητα» που ελπίζει να αποκτήσει ο άνθρωπος στο τέρμα της πνευματικής του πορείας, καλλιεργώντας τις αρετές και μιμούμενος τον θείο τρόπο ύπαρξης. Αυτή η προοπτική σημαίνει ότι ο άνθρωπος είναι ουσιαστικά ένα «ζώο θεούμενο».

Η Πτώση αποτέλεσε την «αποτυχία» του ανθρώπου να πραγματώσει αυτή τη δυνατότητα μέσω της λανθασμένης χρήσης της ελευθερίας του. Με την απόπειρα «αυτονόμησης» από την πηγή της ζωής, επήλθε «ρήξη» στις σχέσεις του ανθρώπου με τον Θεό, τον εαυτό του και το περιβάλλον. Συνέπεια της ανταρσίας ήταν η «αμαύρωσις» του κατ’ εικόνα και η δραματική ανατροπή της ικανότητας για το καθ’ ομοίωσιν. Ο άνθρωπος βρέθηκε «γυμνός» και ενδύθηκε τους «δερμάτινους χιτώνες», σύμβολα της φθοράς και του θανάτου.

Η αποκατάσταση αυτής της πληγωμένης φύσης πραγματοποιήθηκε μέσω της Ενανθρώπησης του Λόγου. Ο Χριστός, ως η «εικόνα του Θεού του αοράτου», έγινε ο «νέος τέλειος τύπος» ανθρώπου. Προσλαμβάνοντας ολόκληρη την ανθρώπινη φύση (ψυχή και σώμα), «ανακαίνισε» την ρυπωθείσα εικόνα και την επανέφερε στο «αρχαίο κάλλος». Ο άνθρωπος νοείται πλέον όχι άμεσα ως εικόνα του Θεού, αλλά ως «εἰκών τῆς εἰκόνος», δηλαδή εικόνα του Χριστού.

Η θεολογία της εικόνας θεμελιώνει την απόλυτη ισοτιμία και αξιοπρέπεια κάθε ανθρώπου. Δεν υπάρχει πλέον «Ιουδαίος και ειδωλολάτρης, δούλος και ελεύθερος, άντρας και γυναίκα», καθώς όλοι είναι «ένας χάρη στον Χριστό». Η ισοτιμία αυτή αφορά θεμελιωδώς και τη σχέση των δύο φύλων· η γυναίκα δημιουργήθηκε ως «σύντροφος όμοιος» με τον άνδρα, ως «βοηθός» όχι με την έννοια της υλικής στήριξης —την οποία θα μπορούσαν να προσφέρουν και τα ζώα— αλλά ως ισότιμος συνεργάτης στον κοινό σκοπό της θέωσης. Όπως τονίζει ο Μέγας Βασίλειος, οι γυναίκες είναι από το «ίδιο φύραμα» με τους άνδρες και πλάστηκαν «κατ’ εικόνα Θεού» εξίσου με εκείνους, οφείλοντας να επιδεικνύουν την ίδια πνευματική σταθερότητα.

Τελικά, το ανθρώπινο «πρόσωπο» βρίσκει την αληθινή του ταυτότητα και πληρότητα μόνο μέσα στην κοινωνία με τον «Άλλον». Η τελειότητα δεν είναι ατομικό κατόρθωμα αλλά «γεγονός κοινωνίας» και θυσιαστικής αυθυπέρβασης. Αυτή η «κοινωνία προσώπων» αντανακλά το αρχέτυπο της Αγίας Τριάδας, όπου η αγάπη αποτελεί τη δύναμη συνοχής που μεταμορφώνει το «άτομο» σε «πρόσωπο».