Η Γενετική Μηχανική στην Υπηρεσία του Ανθρώπου

Η ραγδαία εξέλιξη των βιοεπιστημών και της γενετικής μηχανικής έχει ανοίξει ορίζοντες που παλαιότερα ανήκαν στη σφαίρα της επιστημονικής φαντασίας. Η αποκωδικοποίηση του DNA και η δυνατότητα παρέμβασης στο γενετικό υλικό στοχεύουν σε δύο θεμελιώδη αιτήματα: την κατανόηση των μυστηρίων της ζωής και τη βελτίωση της ανθρώπινης υγείας. Ωστόσο, αυτή η «έκρηξη» γνώσης φέρνει μαζί της ένα τεράστιο βάρος ηθικής ευθύνης.

Η Αρένα των Επιλογών

Στην εποχή μας, θέματα που άλλοτε ορίζονταν από τη «μοίρα» ή τη φύση, όπως η γέννηση ενός παιδιού με γενετικές ιδιαιτερότητες, έχουν μετατραπεί σε μια αρένα δύσκολων επιλογών. Ο προγεννητικός έλεγχος και η προεμφυτευτική διάγνωση προσφέρουν τη δυνατότητα πρόληψης, αλλά ταυτόχρονα δημιουργούν το δίλημμα της «επιλογής» του ιδανικού απογόνου. Η ηθική σκέψη προειδοποιεί ότι η αναζήτηση της γενετικής τελειότητας δεν πρέπει να οδηγήσει σε έναν νέο κοινωνικό ολοκληρωτισμό ή σε μορφές ευγονικής που θυμίζουν σκοτεινές εποχές της ιστορίας.

Η Κλωνοποίηση και τα Όριά της

Ένα από τα πιο ακανθώδη ζητήματα είναι η κλωνοποίηση. Γίνεται σαφής διάκριση ανάμεσα στην αναπαραγωγική κλωνοποίηση, η οποία απορρίπτεται ως προσβολή στη μοναδικότητα του ανθρώπινου προσώπου, και στη θεραπευτική κλωνοποίηση, που στοχεύει στη δημιουργία ιστών για μεταμοσχεύσεις. Διεθνείς συμβάσεις, όπως αυτή του Οβιέδο, θέτουν αυστηρά όρια, απαγορεύοντας τη δημιουργία εμβρύων αποκλειστικά για ερευνητικούς σκοπούς και την επιλογή φύλου για λόγους κοινωνικούς.

Ο Άνθρωπος ως Εικόνα Θεού 

Η χριστιανική ανθρωπολογία αντιμετωπίζει τον άνθρωπο όχι ως ένα βιολογικό πείραμα, αλλά ως πρόσωπο και «εικόνα Θεού». Το υπέρτατο κριτήριο για κάθε επιστημονική εφαρμογή παραμένει ο σεβασμός στην ελευθερία, την αλήθεια και την αγάπη. Κάθε ιατρική παρέμβαση οφείλει να έχει την ελεύθερη συγκατάθεση του ατόμου και να μην πλήττει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρεται στην πατερική παράδοση, «το καλό δεν είναι καλό, αν δεν γίνει με καλό τρόπο»

Γενετικά Τροποποιημένοι Οργανισμοί

Τις περισσότερες μέρες του χρόνου ξυπνάω χωρίς να έχω δει ή πιο σωστά χωρίς να θυμάμαι κανένα όνειρο. Υπάρχουν όμως και εκείνες οι παράξενα ωραίες μέρες, που θέλω να καταγράψω αυτό που είδα για να μην ξεχάσω να το διηγηθώ. Ένα τέτοιο όνειρο, ήταν το καρπούζι χωρίς κουκούτσια!

Ψάχνοντάς το, ανακάλυψα ότι αυτό το εγχείρημα είχε ήδη ξεκινήσει τότε να υλοποιείται και μάλιστα σήμερα είναι διαθέσιμο στην αγορά. Αυτό που δεν είχα μάθει ακόμη ήταν ότι το καρπούζι αυτό αποτελεί έναν γενετικά τροποποιημένο οργανισμό.

Τι ορίζουμε ως γενετικά τροποποιημένους οργανισμούς (ΓΤΟ);

Ως Γενετικά Τροποποιημένοι Οργανισμοί (ΓΤΟ) ορίζονται «οι οργανισμοί των οποίων το γενετικό υλικό έχει τροποποιηθεί κατά τέτοιο τρόπο που δεν θα μπορούσε να συμβεί με διαδικασίες σύζευξης ή γενετικού ανασυνδυασμού».

Σύμφωνα λοιπόν με τον ορισμό, το ονειρεμένο μου καρπούζι φυσικά και δεν θα μπορούσε να δημιουργηθεί διασταυρώνοντας δυο καρπουζιές ή φυτεύοντας σπόρια, γιατί οι ήδη υπάρχουσες στην φύση περιείχαν όλες κουκούτσια. Αν όμως κάποιος έβρισκε το γονίδιο που ευθύνεται για την ανάπτυξη των κουκουτσιών στον καρπό αυτού του φυτού και με βιοτεχνολογικές διαδικασίες το έκανε μη λειτουργικό, θα δημιουργούσε ένα νέο στέλεχος καρπουζιάς χωρίς κουκούτσια. Κάπως έτσι δημιουργούνται τα στελέχη των γενετικά τροποποιημένων οργανισμών, αλλά σκεφτείτε μια διαδικασία (από το εργαστήριο στο προϊόν) που κρατάει περίπου 10 χρόνια.

Οι ΓΤΟ ή GMOs (Genetically Modified Organisms) ξεκίνησαν ως μια ελπιδοφόρα προσέγγιση για την θρέψη του τρίτου κόσμου και εν συνεχεία την κάλυψη των διατροφικών αναγκών του πληθυσμού της Γης. Συγκεκριμένα, ένα μεγάλο ποσοστό του πληθυσμού που ζούσε κάτω από τα όρια της φτώχειας τρεφόταν αποκλειστικά με ρύζι, μια ελλιπής διατροφή που τους κρατούσε ζωντανούς, αλλά δημιουργούσε αρκετά προβλήματα υγείας όπως η έλλειψη της βιταμίνης Α. Η ανεπάρκεια αυτής της βιταμίνης μπορεί να οδηγήσει -μεταξύ άλλων- σε προβλήματα όρασης ακόμη και σε τύφλωση. Ο Dr. Ingo Potrykus δημιούργησε ένα ρύζι, το λεγόμενο Golden Rice (Χρυσό Ρύζι), οι κόκκοι του οποίου στον πυρήνα τους είχαν ένα ανοιχτό κίτρινο χρώμα, χάρη στο β-καροτένιο, το δομικό στοιχείο της βιταμίνης Α. Με αυτό τον τρόπο, κατάφερε να λύσει το πρόβλημα. Χάρη σε αυτή την ανακάλυψη και την τεχνολογία του ανασυνδυασμένου DNA, που είναι η επιστήμη πίσω από την δημιουργία των GMOs, άνοιξε η πύλη σε διάφορους τομείς, με πιο χαρακτηριστικό αυτόν της ιατρικής, για τη δημιουργία φαρμακευτικών πρωτεϊνών (ινσουλίνη), εμβολίων και τη γονιδιακή θεραπεία. Στον τομέα της γεωργίας και του περιβάλλοντος, δημιουργήθηκαν φυτά ανθεκτικά σε ασθένειες και σε έντομα με αποτέλεσμα την μείωση των εντομοκτόνων και των φυτοφαρμάκων κ.α.

Γιατί οι ΓΤΟ προκαλούν φόβο

Η βασική αιτία αυτού του ερωτήματος είναι η ημιμάθεια και ο φόβος του καινούριου. Στην απαρχή των GMOs, οι επιστήμονες μιλούσαν για μια πρωτοποριακή τεχνολογία που θα λύσει χιλιάδες προβλήματα, χωρίς να μπορούν να προβλεφθούν όλες οι συνέπειες σε βάθος χρόνου, τόσο στο περιβάλλον, όσο και στον άνθρωπο. Στον τομέα της υγείας, κανείς δεν είχε αντίρρηση να λάβει μια θεραπεία με φάρμακα που προέρχονται από γενετικά τροποποιημένους οργανισμούς, ειδικά όταν δεν υπήρχε άλλη επιλογή.

Στην γεωργία, τα τρόφιμα και το περιβάλλον όμως, το θέμα πήρε μεγάλες διαστάσεις. Οργανώσεις τρομοκρατούν κόσμο, ακόμη και σήμερα, για τους GMOs υποστηρίζοντας πως είναι μεταλλαγμένοι, δημιουργώντας προβλήματα υγείας, χωρίς να δίνουν κανένα επιβεβαιωμένο στοιχείο. Εταιρείες, όπως η Monsanto (αμερικανική πολυεθνική εταιρεία αγροχημικής και γεωργικής βιοτεχνολογίας) φαίνεται ότι στην αρχή των GMOs, απελευθέρωναν προϊόντα στην Αμερική χωρίς καμία σήμανση για αρκετά χρόνια. Απέναντι σε όλα αυτά, η επιστημονική κοινότητα στην αρχή ήταν διχασμένη, γιατί όλα τα νέα επιστημονικά «εργαλεία» αν πέσουν στα λάθος χέρια οι συνέπειες φαντάζουν τρομακτικές. Στη συνέχεια όμως, υπήρξαν περισσότερα πειράματα, παρακολούθηση των GMOs σε βάθος χρόνου και φυσικά θέσπιση ορίων και νομικού πλαισίου ώστε να υπάρξει πλήρης έλεγχος.

Ενδεχομένως να υπήρξαν εταιρείες που εκμεταλλεύτηκαν την έλλειψη νομοθεσίας στην αρχή, με σκοπό το κέρδος. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι ακούγοντας ΓΤΟ πρέπει να μας έρχεται στο μυαλό ένα γουρούνι με ένα φωσφορίζον πόδι ή φυτά με δόντια που θέλουν να μας καταβροχθίσουν.

Τι τρώμε τελικά σήμερα; Υπάρχει νομοθετικό πλαίσιο;

Η νομοθεσία στην Ευρώπη είναι σαφής, αυστηρή και ξεκάθαρη. Δομικοί λίθοι της νομοθεσίας αυτής είναι Κανονισμοί και Οδηγίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, για τους οποίους υπάρχουν κανόνες εφαρμογής ή συστάσεις με κατευθυντήριες γραμμές για την υλοποίηση τους. Αναφορικά:

Κανονισμός 1830/2003 για την ιχνηλασιμότητα και επισήμανση των ΓΤΟ επιδιώκει να εξασφαλίσει το δικαίωμα των καταναλωτών για ελεύθερη επιλογή προϊόντων γενετικά τροποποιημένων ή μη. Ως ιχνηλασιμότητα ορίζεται η δυνατότητα προσδιορισμού του ΓΤΟ και προϊόντων που παράγονται από ΓΤΟ, σε όλα τα στάδια διάθεσής τους στην αγορά. Κάθε συσκευασμένο τρόφιμο που περιέχει ΓΤΟ ή που περιέχει συστατικό προερχόμενο από ΓΤ οργανισμό, όπως π.χ. κριτσίνια που περιέχουν σογιέλαιο από ΓΤ σόγια, πρέπει να φέρει ειδική σήμανση στην ετικέτα του. Η ετικέτα πρέπει να αναγράφει «προϊόν από ΓΤ σόγια ή άλλο οργανισμό» ή «αυτό το προϊόν περιέχει ΓΤ οργανισμούς».

Οδηγία 2001/18/EC του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου για τη σκόπιμη απελευθέρωση γενετικώς τροποποιημένων οργανισμών στο περιβάλλον, ορίζει διαδικασία αξιολόγησης περιβαλλοντικών κινδύνων: υποχρεωτικό πρόγραμμα παρακολούθησης των μακροπρόθεσμων επιπτώσεων της απελευθέρωσης και μετά την έγκριση τους. Κάθε νέα έγκριση έχει μέγιστη διάρκεια 10 χρόνια. Μετά τη περίοδο αυτή, θα πρέπει να εφαρμοστούν διαδικασίες ανανέωσης της συγκατάθεσης της επιτροπής.

Τέλος, για να φτάσει να κυκλοφορήσει μια εταιρεία ή ένας παραγωγός έναν ΓΤΟ στην αγορά, περνάει από μία πολύ μεγάλη διαδικασία ελέγχου και εγκρίσεων που ορίζονται στην οδηγία 90/220. Με αξιοσημείωτο το κομμάτι που επιβάλλει να αναγράφονται αναλυτικά στην αίτηση πληροφορίες για την εκτίμηση του κινδύνου για το περιβάλλον, κατάλληλα μέτρα ασφαλείας και αντιμετώπισης καταστάσεων έκτακτης ανάγκης, καθώς και προτεινόμενη συσκευασία και επισήμανση.

MORE KNOWLEDGE: Μετάλλαξη χαρακτηρίζεται οποιαδήποτε μεταβολή στην αλληλουχία του γενετικού υλικού (DNA). Πραγματοποιούνται τυχαία και υπόκεινται στην επίδραση του περιβάλλοντος, άρα καθημερινά πραγματοποιούνται μεταλλάξεις στο γενετικό μας υλικό, τις οποίες δεν αντιλαμβανόμαστε. Τροποποίηση όμως είναι όταν πραγματοποιείται μια μεταβολή/αλλαγή στον οργανισμό. Για να τροποποιηθεί κάτι πρέπει πρώτα να γνωρίζει κανείς τη φυσική του λειτουργία. Άρα είναι κάτι στοχευμένο και ελεγχόμενο. Είναι λάθος λοιπόν η συσχέτιση των δυο όρων και «το βάφτισμα» των ΓΤΟ σε μεταλλαγμένα που αποσκοπεί στον εκφοβισμό.

Στο σημείο αυτό είναι σημαντικό ως καταναλωτές να γνωρίζουμε ότι οι σπόροι και οι καλλιέργειες των ΓΤΟ δεν είναι επικίνδυνοι. Το πρόβλημα δημιουργείται όταν βρίσκονται σε ένα οικοσύστημα με συγγενικές μη τροποποιημένες καλλιέργειες. Και αυτό γιατί πλεονεκτούν έναντι των δεύτερων στην επιβίωση και άρα ενδέχεται να αλλοιώσουν τη μορφολογία του οικοσυστήματος. Αυτός άλλωστε είναι και ο λόγος που καλλιέργειες ΓΤΟ και φυσικές καλλιέργειες επιβάλλεται να έχουν μεγάλη απόσταση μεταξύ τους.

HISTORY INFO: Ο Herbert Boyer και ο Stanley Cohen δημιούργησαν τον πρώτο ΓΤΟ το 1973, ένα βακτήριο ανθεκτικό στο αντιβιοτικό καναμυκίνη. Το πρώτο γενετικά τροποποιημένο ζώο, ένα ποντίκι, δημιουργήθηκε το 1974 από τον Rudolf Jaenisch και το πρώτο φυτό παρήχθη το 1983.

Επομένως, οι ΓΤΟ δεν είναι κάτι πρόσφατο, ούτε καν της τελευταίας δεκαετίας, αλλά έχουν τις ρίζες τους σε άλλον αιώνα. Είμαστε από τους «τυχερούς Ευρωπαίους» λόγω της ύπαρξης αυστηρής νομοθεσίας και υποχρεωτικής σήμανσης. Άρα μπορούμε να μάθουμε τι τρώμε, αρκεί να διαβάζουμε προσεκτικά τα συστατικά των προϊόντων! Μην σταματάτε να ονειρεύεστε…

Πηγές

• https://gmoinfo.jrc.ec.europa.eu/
• https://ec.europa.eu/food/plant/gmo/legislation_en
• Joël Spiroux de Vendômois, Debate on GMOs Health Risks after Statistical Findings in Regulatory Tests
• Safety and nutritional assessment of GM plants and derived food and feed: The role of animal feeding trials
• Chen Zhang, Genetically modified foods: A critical review of their promise and problems
• Madeleine Nash, This Rice Could Save a Million Kids a Year, ΤΙΜΕ 2000

Διαξιφισμοί για το «χρυσό ρύζι»

 

Οι βιολόγοι Πέτερ Μπάγερ και Ίνγκο Πότρικους έγιναν προ 15ετίας οι πατέρες του «χρυσού ρυζιού». Οι δυο τους κατόρθωσαν να τροποποιήσουν τόσο πολύ τη γενετική δομή του ρυζιού, ώστε αυτό να παράγει προβιταμίνη Α - γνωστή και ως Β-καροτίνη - η οποία μετατρέπεται στη συνέχεια από το ανθρώπινο σώμα σε βιταμίνη Α. Οι παραγωγοί του «χρυσού ρυζιού» και οι υπέρμαχοί του θεωρούν ότι η συστηματική του καλλιέργεια θα έσωζε τις ζωές χιλιάδων παιδιών που τυφλώνονται και πεθαίνουν κάθε χρόνο εξαιτίας της έλλειψης βιταμίνης Α, κυρίως σε φτωχές χώρες της Αφρικής και της νοτιοανατολικής Ασίας.

Ωστόσο, το πρότζεκτ της έγκρισης και κατ’ επέκταση της συστηματικής καλλιέργειας του «χρυσού ρυζιού» συναντά ισχυρότατη αντίσταση. Το καλοκαίρι του 2013 μάλιστα ακτιβιστές κατέστρεψαν δοκιμαστικές καλλιέργειες στις Φιλιππίνες. Οι επικριτές της νέας μεταλλαγμένης ποικιλίας αμφιβάλλουν για ότι το «χρυσό ρύζι» θα έλυνε το πρόβλημα της έλλειψης βιταμίνης Α. Εκτός αυτού θεωρούν ότι οι υποσχέσεις της βιομηχανίας της βιοτεχνολογίας δεν είναι τίποτα άλλο παρά μία στρατηγική δημοσίων σχέσεων, η οποία αποσκοπεί στην εξάπλωσή της στις αναπτυσσόμενες χώρες υπό το μανδύα της κοινής ωφέλειας. Με το «χρυσό ρύζι» οι εταιρείες επιχειρούν να εμφανιστούν ως ευεργέτες, εκτιμά ο Τίλο Μπόντε, ιδρυτής της οργάνωσης προστασίας καταναλωτών Foodwatch.

Αμφιβολίες για τις προθέσεις της βιομηχανίας τροφίμων

Ο βρετανός δημοσιογράφος Μάρκ Λάινας υπήρξε σφοδρός πολέμιος των γενετικά τροποποιημένων τροφίμων. Στο μεταξύ όμως φαίνεται να έχει πειστεί για τα πλεονεκτήματα που προσφέρει το «χρυσό ρύζι». Όπως εκτιμά, «υπάρχουν πολλές θεωρίες συνομωσίας, συχνό φαινόμενο στις συζητήσεις περί γενετικής τεχνολογίας. Οι πολέμιοι επιχειρούν να δείξουν ότι τα πάντα είναι μία συνομωσία της διαβόητης βιομηχανίας. Στην πραγματικότητα το ‘χρυσό ρύζι’ ανήκει σε όλους και χρηματοδοτήθηκε με δημόσια μέσα».

Με το «χρυσό ρύζι» οι εταιρείες επιχειρούν να εμφανιστούν ως ευεργέτες, εκτιμά ο Τίλο Μπόντε από την FoodwatchΕικόνα: Fotolia/Gernot Krautberger

Πάντως το ότι η βιομηχανία της βιοτεχνολογίας είναι ένας λύκος με προβιά δεν είναι το μοναδικό επιχείρημα των επικριτών του «χρυσού ρυζιού». Όπως λένε, δεν υπάρχουν επαρκείς αποδείξεις για το ότι το ανθρώπινο σώμα μπορεί να απορροφήσει αρκετή από την προβιταμίνη Α του μεταλλαγμένου ρυζιού η για το αν η προβιταμίνη Α διατηρείται αρκετό διάστημα στους κόκκους του ρυζιού. Ακόμη κι αν είναι όντως έτσι, εκφράζονται αμφιβολίες για το αν και κατά πόσο το «χρυσό ρύζι» με τη ζωτικής σημασίας προβιταμίνη Α θα φτάνει στα χέρια όσων το έχουν πραγματικά ανάγκη, υπογραμμίζει ο Τίλο Μπόντε και εξηγεί: «Το ρύζι διακινείται από ιδιώτες εμπόρους. Στις Φιλιππίνες, για παράδειγμα, υπάρχουν πολλές ποικιλίες ρυζιού που έχουν ένα κιτρινωπό χρώμα. Επομένως πώς μπορεί να εγγυηθεί κανείς ότι όντως θα διατίθεται το ‘χρυσό ρύζι’;»

Για την ώρα η Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας προσπαθεί να καταπολεμήσει τις τεράστιες ελλείψεις βιταμίνης Α με ειδικά χάπια ή με τρόφιμα εμπλουτισμένα με την εν λόγω βιταμίνη. Εάν και πότε θα ξεκινήσει η καλλιέργεια του «χρυσού ρυζιού» παραμένει ακόμη ασαφές. Ο βιολόγος Πέτερ Μπάγερ ελπίζει ότι αυτό θα συμβεί κιόλας στη διάρκεια της χρονιάς, εφόσον θα έχει ολοκληρωθεί η υποβολή των απαραίτητων δικαιολογητικών στις κατά τόπους αρμόδιες αρχές.

Jennifer Fraczek / Άρης Καλτιριμτζής

Υπεύθ. σύνταξης: Σπύρος Μοσκόβου

 

Οι αυστηρές διεθνείς ρυθμίσεις που ισχύουν για τα γενετικά τροποποιημένα τρόφιμα, έχουν κατηγορηθεί για την καθυστέρηση έγκρισης μιας τροφής, η οποία θα μπορούσε να σώσει χιλιάδες ζωές σε ολόκληρο τον πλανήτη, αναφέρει ο Guardian. «Εδώ και 20 χρόνια έχει δημιουργηθεί το “Χρυσό Ρύζι”, που είναι πλούσιο σε βιταμίνη Α. Χιλιάδες ζωές στον κόσμο που χάνονται από την πείνα θα μπορούσα να είχαν σωθεί και χιλιάδες παιδιά να μην είχαν υποστεί τύφλωση, αν είχε επιτραπεί η καλλιέργεια και η κυκλοφορία του», επισημαίνει ο Εντ Ρίτζις, συγγραφέας του βιβλίου «Golden Rice, The Imperiled Birth of a GMO Superfood» (Χρυσό Ρύζι, η επικίνδυνη γέννηση μιας υπερτροφής), που κυκλοφόρησε τον Οκτώβριο από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις John Hopkins. Το συγκεκριμένο ρύζι έχει υποστεί μετάλλαξη ώστε να περιέχει πολύ υψηλή συγκέντρωση βιταμίνης Α (ρετινόλη), η οποία είναι μία πολυδύναμη ουσία αναγκαία για την υγεία των ματιών, του δέρματος και των βλεννογόνων. Η βασική της δράση όμως αφορά την όραση, καθώς η απουσία της από τη διατροφή καταλήγει σε τύφλωση. Η έλλειψη της συγκεκριμένης βιταμίνης, που οφείλεται στην κακής ποιότητας διατροφή, είναι η αφορμή που πεθαίνουν καθημερινά εκατοντάδες παιδιά, μικρότερα των πέντε ετών στις χώρες της νότιας Ασίας και της Αφρικής. Παιδίατροι στο Πακιστάν τονίζουν ότι ένα στα τέσσερα παιδιά θα μπορούσε να είχε αποφύγει τον θάνατο, αν μπορούσε να λαμβάνει καθημερινά τις απαραίτητες ποσότητες βιταμίνης Α. Το πρόβλημα αυτό θα λυνόταν με το «Χρυσό Ρύζι» που δημιούργησαν πριν από περίπου 20 χρόνια οι βιολόγοι Πέτερ Μπάγερ και Ινγκο Πότρικους. Οι δύο ειδικοί είχαν την ιδέα να δημιουργήσουν μία διαφορετική ποικιλία ρυζιού. Ετσι, πήραν κανονικό ρύζι και με παρέμβαση στο γενετικό του υλικό (DNA) το έκαναν να παράγει περισσότερο β-καροτένιο (προβιταμίνη Α). Το ρύζι δεν ήταν ένα τρόφιμο που επιλέχθηκε τυχαία από τους επιστήμονες. Η βασική ιδέα πίσω από αυτό ήταν να σιτίζονται καλά οι κάτοικοι των χωρών που πλήττονται από την ανεπάρκεια σε βιταμίνη Α, των οποίων το βασικό φαγητό ήταν το ρύζι. Ετσι, το γενετικά τροποποιημένο τρόφιμο θα κάλυπτε τις διατροφικές ανάγκες τους ανάγκες με σχετικά μικρό. Οι δύο επιστήμονες έγιναν οι πατέρες του «Χρυσού Ρυζιού», η επιστημονική κοινότητα χαιρέτησε την εφεύρεση που θα έσωζε παιδιά από το θάνατο και την τύφλωση, όμως το «χρυσό ρύζι» ποτέ δεν κυκλοφόρησε. «Στο Μπαγκλαντές, την Κίνα, την Ινδία και άλλες χώρες της Ασίας, πολλά παιδιά καταναλώνουν αποκλειστικά και μόνο μία μικρή ποσότητα ρυζιού την ημέρα. Τίποτα άλλο. Γι’ αυτά η προμήθεια “Χρυσού Ρυζιού” θα μπορούσε να είναι σωτήρια για τη ζωή και την όρασή τους. Δυστυχώς όμως η αντίθεση της Greenpeace στο συγκεκριμένο θέμα ήταν πολύ επίμονη, ίσως επειδή επρόκειτο για γεννητικά τροποποιημένο τρόφιμο», αναφέρει στο βιβλίο του ο Ρίτζις. Τα μεταλλαγμένα τρόφιμα (GM Foods) θα πρέπει να ακολουθήσουν αυστηρές διαδικασίες πριν την ευρεία καλλιέργειά τους. Κι αυτό διότι οι γενετικά τροποποιημένες καλλιέργειες μπορεί να «μολύνουν» τις κλασικές ή βιολογικές, καθώς η επικονίαση γίνεται είτε με τον αέρα, είτε με έντομα και θα μπορούσαν να μολύνουν βιολογικούς καρπούς από άλλα χωράφια που βρίσκονται ακόμη και σε απόσταση χιλιομέτρων. Η Greenpeace, όμως γράφει ο Guardian, έχει επιμείνει όλα αυτά τα χρόνια στην άποψη ότι το «Χρυσό Ρύζι» είναι μία απάτη και ότι δεν θα έπρεπε να αναπτυχθεί. Ωστόσο, οι ισχυρισμοί της οικολογικής οργάνωσης από μόνοι τους δεν θα ήταν αρκετοί για να σταματήσουν την καλλιέργεια και κυκλοφορία του. Η πραγματική αιτία ήταν το άρθρο 15 του Πρωτοκόλλου Βιοασφάλειας της Καρθαγένης. Το 2003 ψηφίστηκε η συγκεκριμένη παγκόσμια συμφωνία για τους γενετικά τροποποιημένους οργανισμούς, και το άρθρο 15 αναφέρεται στην επικινδυνότητά τους και παράλληλα θέτει αυστηρούς όρους για την κατανάλωση και την καλλιέργειά τους, επικαλούμενο τους κίνδυνους στην ανθρώπινη υγεία και το περιβάλλον. Αποτέλεσμα του Πρωτοκόλλου ήταν να απορριφθεί κάθε μορφή καλλιέργειας, εργαστηριακών δοκιμών και φυσικά διατροφής του «Χρυσού Ρυζιού». Τα τελευταία χρόνια έχουν γίνει κάποια βήματα προόδου για την έγκρισή του, όμως μόνο σε ΗΠΑ, Καναδά και Αυστραλία. Ωστόσο, τα πάντα βρίσκονται εν αναμονή, με την ελπίδα ότι μέχρι το τέλος του έτους το Μπαγκλαντές και οι Φιλιππίνες που έχουν τη μεγαλύτερη ανάγκη, να καταφέρουν να πάρουν την πολύτιμη τροφή. Περίπου 250 εκατομμύρια παιδιά παρουσιάζουν έλλειψη σε βιταμίνη Α. Σύμφωνα με έρευνα του 1992, αν τα παιδιά όλου του κόσμου είχαν πρόσβαση σε τροφές πλούσιες σε αυτή τη βιταμίνη, τότε κάθε χρόνο από ένα έως τρία εκατομμύρια θα σώζονταν από βέβαιο θάνατο. Πηγή: Protagon.gr

Περίπου 2.000 ανήλικοι πεθαίνουν καθημερινά από έλλειψη βιταμίνης Α στις αναπτυσσόμενες χώρες, κάτι που θα μπορούσε να είχε αποφευχθεί αν κυκλοφορούσε μία γενετικά τροποποιημένη τροφή που έχει εφευρεθεί εδώ και 20 χρόνια Πηγή: Protagon.gr

Οι σύγχρονες εξελίξεις των Βιολογικών Επιστημών Πρόκληση για τον σημερινό Άνθρωπο

Χρήστος Γιαμβριάς*

Το φαινόμενο της ζωής προκαλεί τον άν­θρωπο από τη στιγμή της εμφανίσεως του στη γη. Από τη στιγμή δηλαδή της δημιουρ­γίας του. Είναι φυσικό αυτό άλλωστε, να θέτει δηλαδή ερωτηματικά ο άνθρωπος για το τι είναι ζωή και για το τι είναι αυτός ο ίδιος.
Ο άνθρωπος αναζητά συνεχώς να γνω­ρίσει τον εαυτό του. Τον ελκύει ταυτόχρο­να και η γνώση της φύσης που τον περι­βάλλει, σε συνδυασμό με τον εαυτό του, ως μέρος της φύσης. Αναζητώντας να βρει το νόημα της ζωής, το πως λειτουργεί η ζωή των όντων πάνω στη γη, ο άνθρωπος δη­μιούργησε ιστορία πάνω σε αυτά τα θεμε­λιώδη θέματα.
Στο άρθρο αυτό δεν θα γίνει αναφορά στην ιστορία. Θα αναφερθούν σ' αυτό ορι­σμένα επιτεύγματα από τις έρευνες στους διάφορους τομείς των βιολογικών επιστη­μών που έχουν μεγάλη σημασία για τον σύγ­χρονο άνθρωπο.

Σήμερα, όλο και πολλαπλασιάζονται οι ευκαιρίες ενημέρωσης του κοινού πάνω σε θέματα σύγχρονης βιολογίας και γενετικής, όπως είναι η μοριακή βιολογία και η μο­ριακή γενετική, με προεκτάσεις σε πρακτικό επίπεδο εφαρμογών, με την γενετική μηχα­νική.
Η πληροφόρηση του κοινού για θέματα τέτοιας μεγάλης σημασίας για τον άνθρω­πο, είναι αναγκαία και θα έπρεπε να γίνε­ται συστηματικά και πιο συντονισμένα. Βέ­βαια, το να κάνει κανείς κατανοητά από το ευρύτερο κοινό, τα επιτεύγματα των επι­στημονικών ερευνών, δεν είναι εύκολη υπό­θεση. Χρειάζεται ιδιαίτερος τρόπος χειρι­σμών για την παρουσίαση τους, ώστε να γίνουν κατανοητά.
Ο Αϊνστάιν, προ πολλών ετών, προλο­γίζοντας ένα μικρό βιβλίο με τίτλο «Το Σύμ­παν και ο Δρ. Αϊνστάιν» του L. Barnett έγραφε σχετικά: «Έχει μεγάλη σημασία να δίνεις στο μεγάλο κοινό μια ευκαιρία να αντιληφθεί -συνειδητά και με κατανόηση- τις προσπάθειες και τ' αποτελέσματα της επιστημονικής έρευνας. Δεν αρκεί να παίρ­νουν αυτά τα αποτελέσματα μερικοί ειδικευμένοι αυτό το πεδίο, να τα επεξεργά­ζονται και να τα εφαρμόζουν. 'Όταν οι γνώσεις περιορίζονται σ' ένα μικρό όμιλο, αυτό νεκρώνει το επιστημονικό πνεύμα ενός λαού και οδηγεί στην πνευματική φτώχεια».
Στη συνέχεια θα καταβληθεί προσπά­θεια να παρουσιασθούν, όσο γίνεται πιο κα­τανοητά, οι κύριες ιδέες σχετικά με ό,τι έχει σημειωθεί τα τελευταία χρόνια στις επιστή­μες των ζώντων οργανισμών.
Οι εξελίξεις στη μοριακή βιολογία και γενετική είναι τέτοιες που θεωρηθήκαν ως «επαναστάσεις». Ένας τεράστιος όγκος επιστημονικών πληροφοριών είναι σήμερα στη διάθεση των επιστημόνων προς εκμε­τάλλευση, για τη βελτίωση της ποιότητας της ζωής του ανθρώπου.
Με τη Γενετική Μηχανική, που είναι ο κλάδος της Γενετικής που με ειδικές μεθόδους εφαρμόζει στην πράξη τα αποτελέσμα­τα της βασικής έρευνας, η επιστήμη προ­χώρησε σε τόσο βαθιές ζωτικές τομές στους ζώντες οργανισμούς, που άλλαξε τελείως την εικόνα που είχαμε σε πολλά θέματα οργάνωσης και εξέλιξης γι' αυτούς. Βιολο­γικές επεμβάσεις στον ανθρώπινο οργανι­σμό αλλάζουν ριζικά βασικές αντιλήψεις σε καίρια θέματα της ανθρώπινης ζωής. Τε­λευταία όλο και πιο συχνά ακούμε ή διαβά­ζουμε για τις νέες μεθόδους αντιμετωπίσεως των σοβαρών ασθενειών που μαστίζουν την ανθρωπότητα. Μέθοδοι που βασίζονται στη μοριακή γενετική. Χάρη στην πρόοδο που έχει σημειωθεί στον τομέα της γενετικής του ανθρώπου, στον εντοπισμό σε χρωμοσωματικούς χάρτες των μεταλλάξεων που ευθύ­νονται για πολλά κληρονομικά νοσήματα και στη συνέχεια, στις τεχνικές του ανασυνδυασμένου DNA, ο ειδικός τομέας της πα­θολογίας θα οδηγηθεί σε μεγάλη πρόοδο, αναφέρει ο Γάλλος βιολόγος Francois Gros στο βιβλίο του «Ο πολιτισμός του γονι­δίου».
Ο προγεννητικός έλεγχος ο βασιζόμενος στη μοριακή γενετική υπερτερεί, μας λένε οι ειδικοί, των άλλων μεθόδων και το ποσοστό αξιοπιστίας υπερβαίνει το 90%. Η μέθοδος αυτή εφαρμόζεται σήμερα σε πολ­λές προηγμένες επιστημονικά χώρες.

Η ανακάλυψη της δομής του DNA

Σταθμό στη βιολογική έρευνα αποτέλε­σε η ανακάλυψη της δομής του DNA (Δε-σοξυριβο-Νουκλεϊκο-Οξύ) το 1953 από τους Crick και Watson (βραβείο Nobel 1962). Έτσι βρέθηκε από τους ερευνητές αυτούς ότι η δομή του DNA είναι διπλή έλι­κα, δηλαδή είναι σαν δύο αλυσίδες που τυ­λίγονται η μία γύρω από την άλλη. Στην κυτταρική διαίρεση για την αντιγραφή του γενετικού υλικού, οι δύο αλυσίδες διαχωρί­ζονται και η κάθε μία χρησιμεύει σαν κα­λούπι πάνω στο οποίο σχηματίζεται μια άλλη αλυσίδα. Έτσι κάθε χωριστή αλυσίδα δημιουργεί μια άλλη και βέβαια μία καθ' όλα όμοια διπλή έλικα. Το γενετικό υλικό δη­λαδή δημιουργεί αντίγραφα του εαυτού του. Έτσι λοιπόν βρέθηκε ότι το DNA είναι το μόριο που βρίσκεται στα χρωμοσώματα (στον πυρήνα κάθε κυττάρου) και μεταφέ­ρει τις γενετικές πληροφορίες από τη μία γενεά στην επόμενη. Είναι γνωστό ότι κάθε χρωμόσωμα περιέχει έναν αριθμό γονιδίων και ότι κάθε γονίδιο περιλαμβάνει μία γε­νετική πληροφορία. Η ανακάλυψη αυτή των δύο προαναφερθέντων ερευνητών, θεω­ρήθηκε επανάσταση για τη βιολογία και ιδαίτερα για τη γενετική. Μέχρι τότε δεν υπήρχε καμία ένδειξη ότι το γονίδιο απο­τελείται αποκλειστικά από DNA.
Από τότε που δημοσιεύθηκαν στο επι­στημονικό περιοδικό "Nature" τα αποτελέ­σματα των ερευνητικών εργασιών των Cri­ck και Watson, άρχισε σειρά ερευνητικών εργασιών από πολλούς βιολόγους όχι μόνο στην Αγγλία (οι δύο αυτοί ερευνητές εργά­ζονταν στο Κέμπριτζ) άλλα και στη Γαλ­λία και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες καθώς και στις Η.Π.Α. και στην Ιαπωνία. Αλλε­πάλληλες ανακαλύψεις, άλλαξαν σε πολλά βασικά θέματα τις παλαιές αντιλήψεις για τη δομή και λειτουργία του κυττάρου και για την οργάνωση της ζωής στη φύση. Βρέ­θηκε μεταξύ των άλλων ότι τα γονίδια με­τατοπίζονται από ένα μέρος του χρωμοσώ­ματος σε άλλο και η ιδιότητα αυτή έχει ση­μαντική σημασία στην εμφάνιση διαφόρων ιδιοτήτων στα άτομα. Έτσι και ο άνθρω­πος οφείλει τις ιδιότητες που εμφανίζονται κατά τη διάρκεια της ζωής του, στους συν­δυασμούς των γονιδίων που περιέχονται στα χρωμοσώματα του. Οι συνδυασμοί αυτοί είναι προγραμματισμένοι για κάθε άτομο, δηλαδή τα γονίδια περιέχουν τις γενετικές πληροφορίες του ατόμου, που εκφράζονται επί τη βάσει ενός κώδικα. Για την αποκρυ­πτογράφηση του κώδικα του ανθρώπου, εργάζονται εδώ και μερικά χρόνια ειδικοί ερευνητές τόσο στις Η. Π. Α. όσο και στη Δ. Ευρώπη και Ιαπωνία. Οι ειδικοί ελπίζουν ότι περί το 2000, δηλαδή αρκετά σύντομα, θα έχει αποκρυπτογραφηθεί ο γενετικός κώδικας του ανθρώπου. Αυτό σημαίνει ότι θα έχουν αναλυθεί όλα τα γονίδια του γονιδιώματος του ανθρώπου και θα είναι γνω­στή η δομή τους, δηλαδή η χημική σύστασή τους. Για να δοθεί μια διάσταση του τερά­στιου αυτού έργου, δεν έχουμε παρά να ανα­φέρουμε ότι ο πυρήνας του κυττάρου του ανθρώπου περιέχει δυόμισυ εκατομμύρια περίπου γονίδια.

Η γενετική μηχανική

Οι ειδικοί που ασχολούνται με τη γενε­τική μηχανική, μπορούν τώρα πλέον να απομονώνουν τα γονίδια, να τα αναλύουν και να μελετούν τις πληροφορίες που περι­κλείουν. Μπορούν να προσδιορίζουν τη θέση τους μέσα σε κάθε χρωμόσωμα και να έχουν έτσι την «γενετική χαρτογράφηση».
Με τις γνώσεις αυτές μπορούν να προ­σδιορισθούν τα γονίδια που έχουν σχέση με την εμφάνιση στον άνθρωπο ορισμένων ιδιοτήτων ή με την εμφάνιση ορισμένων κληρονομικών ασθενειών. Έχουν ακόμη φθάσει οι ειδικοί, στο σημείο να μπορούν να "κόβουν" γονίδια με γνωστές ιδιότητες-πληροφορίες και να τα μεταμοσχεύουν σε βακτήρια ή σε κύτταρα που καλλιεργούν­ται "in vitro" και να τα αναπαράγουν σε τεράστιους αριθμούς (δισεκατομμύρια).
Η τεχνολογία της γενετικής μηχανικής έδωσε τη δυνατότητα να απομονωθούν γο­νίδια, να μεταμοσχευθούν μέσα σε άλλα κύτ­ταρα άλλου οργανισμού, να διπλα­σιασθούν και να ενεργοποιηθούν για να εκφρασθούν. Η μέθοδος αυτή ονομάσθηκε «γονιδιακή μεταφορά» και σημαίνει την πρακτική διαδικασία μεταφοράς ενός "ξένου" γονιδίου στα γεννητικά ή σωματικά κύτταρα ενός ατόμου, με σκοπό τη μελέτη της συμπερι­φοράς ή την παραγωγή απογόνων με νέες ιδιότητες.
Η μέθοδος αυτή «μεταφύτευσης» τμη­μάτων του DNA που περιέχουν επιθυμητές ιδιότητες που θέλουμε να προσδώσουμε σε κάποιον άλλον οργανισμό, άρχισε τελευταία να υλοποιείται τόσο σε ζωικούς όσο και σε φυτικούς οργανισμούς. Με τις τεχνικές αυ­τές θα ωφεληθούν τόσο οι βιοϊατρικές επι­στήμες όσο και οι γεωπονικές. Ακόμη και άλλοι κλάδοι επιστημών όπως η χημεία και η φαρμακευτική (παραγωγή ινσουλίνης), η βιομηχανία τροφίμων, καθώς και άλλες βιο­μηχανίες έχουν να ωφεληθούν σημαντικά από την ανάπτυξη της βιοτεχνολογίας που βασίζεται στη γενετική μηχανική.
Η τεχνογνωσία της μεταφοράς γονιδίων εφαρμόζεται σήμερα σε διάφορα είδη φυ­τών, μικρών η μεγάλων, όπως το μαρούλι και ο ευκάλυπτος. Ο Dr. Dart που είναι ειδικός στον κλάδο αυτό της βιοτεχνολογίας στην Αγγλία, μιλώντας για τα θέματα αυτά σε ειδική διάλεξη στο Γεωπονικό Πανεπι­στήμιο, ανέφερε ότι σήμερα μπορούν να πα­ραχθούν φρούτα και λαχανικά που ωριμά­ζουν χωρίς να μαλακώνουν οι ιστοί. Με τη μέθοδο αυτή, οι καρποί αναπτύσσουν το άρωμα τους και ταυτόχρονα διατηρούν τη σφριγηλότητά τους, δεν είναι μαλακοί αν και είναι ώριμοι. Αυτό έχει μεγάλη σημα­σία στη διακίνηση, αποθήκευση και συντή­ρηση των ευπαθών καρπών. Ήδη από το 1994 έχει παρουσιασθεί στις αγορές των Η.Π.Α. το πρώτο βιοτεχνολογικό προϊόν που είναι τομάτα με τις πιο πάνω αναφερ­θείσες ιδιότητες.
Η έρευνα έχει προχωρήσει και προς την κατεύθυνση της παραγωγής τροποποιημένων φυτών, ανθεκτικών στις ασθένειες και στις προσβολές από εντομολογικούς εχθρούς. Στις Η.Π.Α. έχουν παραχθεί φυτά πατάτας που είναι ανθεκτικά στις προσβο­λές ενός σοβαρού εντομολογικού εχθρού του "δορυφόρου της πατάτας". Ακόμη έχει παραχθεί τροποποιημένη ποικιλία βαμβα­κιού ανθεκτική στο "ρόδινο σκουλήκι", που κάνει μεγάλες ζημιές στην παραγωγή και στη χώρα μας και πρόσφατα άρχισε η δοκι­μαστική εισαγωγή και καλλιέργεια τέτοιας ποικιλίας και στην Ελλάδα. Ποικιλία κα­πνού, γονιδιακά τροποποιημένη, με ιδιότητες ανθεκτικότητας στις προσβολές ορισμένων εντόμων, είναι ένα άλλο επίσης προϊόν της βιοτεχνολογίας.
Θα μπορούσε να αναφέρει κάνεις και άλ­λες περιπτώσεις πρακτικής εφαρμογής της βιοτεχνολογίας στη γεωργία.
Σε λίγα χρόνια θα έχουν αλλάξει πολλά δεδομένα στις μεθόδους παραγωγής γεωρ­γικών προϊόντων, προς όφελος βεβαίως του ανθρώπου ως καταναλωτή των προϊόντων αυτών. Όχι μόνο του ανθρώπου άλλα θα ωφεληθεί και το περιβάλλον με τη μείωση των παραγόντων που το μολύνουν και το ρυπαίνουν (π.χ. μείωση της χρήσης φυτο­φαρμάκων).

Ηθικές και κοινωνικές επιπτώσεις της βιοτεχνολογίας και της γενετικής μηχανικής

Με όσα έχουν αναφερθεί πιο πάνω, δό­θηκε μια ιδέα σχετικώς με τις τόσο σημαν­τικές και επαναστατικές ανακαλύψεις που έχουν γίνει στους διάφορους κλάδους της βιολογίας. Ανακαλύψεις που θα ανατρέ­ψουν πολλές θεωρίες τόσο ως προς την προέλευση της ζωής πάνω στη γη, όσο και ως προς την εξελικτική πορεία της διαχρο­νικά. Ιδιαίτερα για τον άνθρωπο, οι ανα­καλύψεις αυτές έχουν τεράστια σημασία. Σήμερα ανοίγεται μια νέα εποχή για τον άνθρωπο. Στον τομέα υγείας οι διαγνωστι­κές τεχνικές, που βασίζονται στη μοριακή γενετική, είναι εξαιρετικά ακριβείς και πολυτιμότατες στην πρακτική ιατρική. Ακό­μη ο έλεγχος της ανθρώπινης αναπαραγωγής, συνδυαζόμενος με την ικανότητα θε­ραπείας και πρόβλεψης των ασθενειών, αποτελεί τεράστιο βήμα προόδου για τον άνθρωπο. Οι νέες αυτές μέθοδοι της επεμβατικής γενετικής, είτε αυτές αναφέρονται στον άνθρωπο (προγεννητικός έλεγχος, διά­γνωση κληρονομικών ασθενειών, θεραπεία κληρονομικών ή άλλων ασθενειών κ.λπ.), είτε ακόμη αναφέρονται στην παραγωγή ζώων εκτροφής με βελτιωμένες ιδιότητες, είτε στην παραγωγή φυτών με ανάλογες ιδιότητες, θα πρέπει να είναι της αποδοχής όλων των κοινωνικών ομάδων, και να είναι σύμφωνες με τους γραπτούς και άγραφους ηθικούς νόμους.
Για να υπάρξει μια τέτοια αποδοχή από όλες τις κοινωνικές ομάδες, θα πρέπει να δοθεί η δυνατότητα σωστής ενημέρωσης όλων των φορέων της κοινωνίας και όλων των εμπλεκομένων ομάδων, που θα συμμε­τάσχουν στη λήψη αποφάσεων ορθολογικής χρήσης στην πράξη, των μεθόδων αυτών στους επί μέρους τομείς. Είναι φυσικό και κατανοητό να υπάρχουν επιφυλάξεις, αν­τίθετες απόψεις και αντιδράσεις, σε αυτές τις νέες βιοτεχνολογικές εξελίξεις, που απο­τελούν καινοτομία και επανάσταση στα μέ­χρι σήμερα κρατούντα. Θα πρέπει λοιπόν, να υπάρξουν τρόποι προσέγγισης στις σχέ­σεις ανάμεσα στην επιστήμη και τεχνολο­γία με το κοινωνικό σύνολο. Ήδη έχουν ξεκινήσει ειδικά προγράμματα στον ευρω­παϊκό χώρο για την μελέτη του θέματος αυτού όπως είναι π.χ. το ESST (Ευρωπαϊκό Δίκτυο Πανεπιστημίων και Σχολών για την κοινωνία, επιστήμη και τεχνολογία). Θα πρέπει να προχωρήσουμε στην ενημέρωση και στη χώρα μας, όλων των ενδιαφερόμενων ατόμων και ιδιαίτερα εκείνων που ασχολούνται με θέματα βιοϊατρικής, άλλα και εκείνων των επιστημόνων που το γνω­στικό αντικείμενο τους άπτεται τέτοιων θεμάτων (δικαστές, νομικοί, εκπαιδευτικοί, θεολόγοι και εκκλησιαστικοί παράγοντες). Είναι καθήκον των ειδικών, της μοριακής βιολογίας, της γενετικής και της γενετικής μηχανικής να καθήσουν σε στρογγυλές τρά­πεζες και να συζητήσουν πάνω σε αυτά τα θέματα με τους επιστήμονες όλων των άλλων κλάδων, ώστε να υπάρξει συνεννόηση και κοινή αποδοχή των νέων αυτών επιτευγ­μάτων που έχουν άμεση σχέση με τον άν­θρωπο.
Ο άνθρωπος δεν είναι μόνο ύλη. Ο οργανισμός του δεν είναι μόνο άθροισμα γονιδίων, κυττάρων και ιστών. Ο άνθρω­πος έχει, αυτός μόνος από όλα τα όντα, το προνόμιο να έχει το πνεύμα, την αθάνατη ψυχή, διότι έχει δημιουργηθεί «κατ' εικόνα Θεού». Με το πνεύμα ο άνθρωπος μπορεί και γίνεται γνώστης των μυστικών της φύ­σης, ένας συνειδητός δημιουργός που μπο­ρεί μέχρις ενός ορίου να κυριαρχεί επί ορισμένων λειτουργιών της φύσης. Με το πνεύ­μα γίνεται μέτοχος του νοήματος της ζωής και κατανοεί τη λογικότητα του κόσμου. Αξίζει να τονισθεί στο σημείο αυτό, ότι όσο προχωρεί ο άνθρωπος στη γνώση των πιο πολύπλοκων μηχανισμών και λειτουργιών του ίδιου του οργανισμού του, τόσο ανακα­λύπτει ότι υπάρχουν όρια, πέρα από τα οποία ορισμένα φαινόμενα ξεπερνούν τις διανοητικές ικανότητές του. Για την κατα­νόηση αυτών των φαινομένων, μήπως θα πρέπει να καταφύγει ο άνθρωπος σε κάτι άλλο εκτός της επιστήμης; διερωτάται ένας από τους σύγχρονους Γάλλους μοριακούς βιολόγους ο François Gros. Για τον χρι­στιανό επιστήμονα η ερώτηση δεν μένει χωρίς απάντηση. Αυτός γνωρίζει καλά ότι το κάτι άλλο, έχει σχέση με τον άκτιστο κό­σμο. Εκεί θα αναζητήσει να βρει απάντη­ση για το νόημα της ζωής και της υπάρξεως του ανθρώπου εδώ στη γη.

 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Για τη σύνταξη του άρθρου αυτού ελήφθησαν πλη­ροφορίες από τα πιο κάτω αναφερόμενα βιβλία:
- Gros Ε, 1993. Regard sur la biologie contemporaine. Folio essais - Gallimard, Paris, p. 318.
- Gros R, Ο πολιτισμός του γονιδίου (μετάφραση από τα γαλλικά). Κάτοπτρο, Αθήνα, σελ. 171.
- Kourilsky Ph., 1989. DNA Το νήμα της ζωής και οι γενετικές επεμβάσεις (μετάφραση από τα γαλλικά). Ράππα, Αθήνα, σελ. 395.
-
Nossal G. και Coppel R., 1989. Αναμορφώνον­τας τη ζωή (μετάφραση από τα αγγλικά). Κάτοπτρο, Αθήνα, σελ. 296.

* Ομότιμος Καθηγητής Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών

Περιοδικό ΑΚΤΙΝΕΣ Αριθμ. 579, Μάρτιος 1997, http://www.enoriako.info/Giamvrias_-_Ekselikseis_Biologikwn_Epistimwn.htm

«Η Γενετική είναι η νέα θρησκεία. Εχει για όλα μια εξήγηση …»

Νικόλας Κ. Χρηστάκης

Ο κοινωνιολόγος - ιατρός του Χάρβαρντ, για την «επέλαση της Βιολογίας στον χώρο της Ιατρικής»

 Ο Ν. Χρηστάκης ερευνά πόσο έντονη είναι η επίδραση των κοινωνικών παραγόντων στην υγεία και το προσδόκιμο ζωής του ανθρώπου. Ελληνικής καταγωγής, κοινωνιολόγος και ιατρός στην Ιατρική Σχολή του Χάρβαρντ (Βοστόνη) συγγράφει αυτή την εποχή μαζί με τον συνάδελφό του Τζέιμς Φάουλερ βιβλίο σχετικά με τον τρόπο που τα κοινωνικά δίκτυα αφήνουν ίχνη στη συμπεριφορά και στις συνήθειές μας, π.χ. κάπνισμα και διατροφή, χωρίς αυτό να γίνεται αντιληπτό.

Ο Ν. Χρηστάκης εκφράζει δημοσίως προειδοποίηση για «επέλαση της Βιολογίας στον χώρο της Ιατρικής». Παρ' όλο που οι γενετικές καταβολές καθορίζουν περιορισμένο μόνο τμήμα της υγείας μας, μεγάλα χρηματικά ποσά επενδύονται «στην ανόητη έρευνα της γενετικής βάσης των πάντων», λέει χαρακτηριστικά ο γνωστός επιστήμων.

Κύριε καθηγητά, προβληματίζεστε όταν ακούτε κάποιους γιατρούς να λένε πως πρέπει να εξετάζουμε προσεκτικά τους γονείς μας προκειμένου να εξασφαλίσουμε μακροβιότητα;

«Η μακροβιότητα κληροδοτείται μόνο μέχρις ενός ορισμένου βαθμού. Η νεότερη έρευνα αποδεικνύει ότι κάθε άλλο παρά γενετικά προκαθορισμένη είναι. Κανείς δεν αμφισβητεί την ύπαρξη οικογενειών με ιστορικό μακροβιότητας, όμως πίσω από την έρευνα κρύβεται το "φάντασμα" ενός γενετικού προκαθορισμού -ότι θα βρούμε γονίδια που θα μας μαρτυρούν πόσο θα ζήσουμε. Εκεί αντικατοπτρίζεται το πανάρχαιο όνειρο της ανθρωπότητας για κυριαρχία επί του θανάτου - όταν κατανοήσουμε γιατί πεθαίνουμε. Η Γενετική είναι σαν νέα θρησκεία -ισχυρίζεται πως έχει μια εξήγηση για όλα».

Εσείς θα προσφέρατε το γονιδίωμά σας για ανάλυση;

(Γελώντας) «Εάν κάποτε η διαδικασία στοιχίζει λιγότερο από 1.000 $, μπορεί, αλλά μόνο για πλάκα. Οπωσδήποτε δεν θα πλήρωνα πολλά χρήματα γι' αυτό, αφού και σ' αυτές τις προσφορές κατοικεί το σκεπτικό πως είναι δυνατόν να αλλάξει κανείς τη ζωή του, όταν γνωρίζει τις σπείρες των γονιδίων του».

Γιατί τότε ο συνάδελφός σας από την Ιατρική Σχολή του Χάρβαρντ, γενετιστής Τζ. Τσερτς, έγινε συνιδρυτής της εταιρείας «Knome», που προσφέρει την ανάλυση του γονιδιώματος;

«Είναι σαφές πως δεν θα ζήσουμε να δούμε τη δυνατότητα επέμβασης στο γονιδίωμά μας. Μπορώ να ασκούμαι και να διατρέφομαι υγιεινά, να κοιμάμαι αρκετά, να φροντίζω τα δόντια μου, να αποφεύγω τσιγάρα και ναρκωτικά και να πίνω με μέτρο -χρειάζεται να πληρώσω χιλιάδες δολάρια για να το μάθω;».

Σ' ένα άρθρο στο «British Medical Journal» αναφέρετε πως η γονιδιακή έρευνα κι η Γενετική παρουσιάζουν αποτελέσματα με υπερβολές.

«Δεν αμφισβητώ την πρόοδο της Γενετικής, αλλά κατά τη γνώμη μου όλα τα εγγενή μας στοιχεία δεν έχουν γενετικά αίτια - 30% των παραγόντων σχετίζονται με τα γονίδια ή με το ενδομήτριο περιβάλλον, ένα 15% με τις κοινωνικές συνθήκες, π.χ. αν ανατρέφεται κάποιος σε περιβάλλον οικονομικής ένδειας, και 5% μας επηρεάζει το άμεσο περιβάλλον, π.χ. πιθανή έκθεση σε τοξίνες. Ομως, η υγεία μας εξαρτάται κατά 40% από τη συμπεριφορά μας -τις διατροφικές μας συνήθειες και τις έξεις- και μόνον κατά 10% από ιατροφαρμακευτική περίθαλψη».

Αυτό σημαίνει πως μόνοι μας θα μπορούσαμε να κάνουμε περισσότερα απ' ό,τι ο καλύτερος γιατρός.

«Μερικοί γιατροί και βιολόγοι τοποθετούν στο επίκεντρο τα γονίδια και συντηρούν την ψευδαίσθηση πως η γνώση περί γονιδίων θα μας αποκαλύψει την πηγή της νεότητας. Θα 'πρεπε να επενδύονται μεγαλύτερα ποσά σε μη γενετικούς παράγοντες, π.χ. για προγράμματα διατροφής ή σωματικής άσκησης. Ομως η Βιολογία θεωρείται εξέχων τομέας κι επίσης ακούγεται το επιχείρημα "δεν θα 'πρεπε να μελετώνται καν οι επιδράσεις της φτώχειας στην υγεία, επειδή δεν μπορούμε να εξαλείψουμε τη φτώχεια". Ούτε και τα γονίδια είμαστε σε θέση να επισκευάσουμε κι όμως δαπανούμε τεράστια ποσά στην έρευνά τους.

Επιμένω πως πρέπει να αποδεσμευτούμε από την έντονη προσήλωση σε μεμονωμένα γονίδια -σύντομα θα γνωρίζουμε και τα 25.000 γονίδια του ανθρώπου. Πώς, όμως, λειτουργούν όλα αυτά ως σύστημα; Για να απαντηθεί αυτό, δημιουργήθηκε ο νέος κλάδος της συστηματικής Βιολογίας κι ομοίως δημιουργείται και στις κοινωνικές επιστήμες ένας τομέας που διερευνά τα κοινωνικά δίκτυα - πώς λειτουργούν μαζί μεμονωμένα άτομα για να σχηματίσουν μια κοινωνία. Ανεξαρτήτως εάν πρόκειται για γονίδια ή άτομα, το ζήτημα είναι πώς μικρές ενότητες σχηματίζουν μεγάλες.

Οι πράξεις μας βασίζονται στις εμπειρίες τις δικές μας και των άμεσων φίλων μας -κάτι που δεν αποτελεί έκπληξη. Ομως, όσα κάνουμε ή όχι επηρεάζονται κι από άτομα που δεν γνωρίζουμε προσωπικά, που στο κοινωνικό δίκτυο απέχουν αρκετούς "κόμβους". Απ' αυτά εξαρτάται μια ολόκληρη σειρά πραγμάτων -η αύξηση βάρους, η έξις του καπνίσματος, η αίσθηση της ευτυχίας».

Τα βιολογικά είδη δεν προσαρμόζονται συνεχώς στο περιβάλλον τους;

«Φυσικά. Προφανώς η εξέλιξη λειτουργεί με ταχύτερους ρυθμούς - ακόμη και για σημαντικές αλλαγές στο γενετικό υλικό αρκούν μερικές εκατοντάδες χρόνια. Οτι ο πολιτισμός μεταβάλλει το γενετικό μας υλικό αποτελεί μια αρχική παρατήρηση, που όμως προκαλεί ανησυχία. Οι κοινωνικές συνθήκες θα μπορούσαν να οδηγήσουν στον σχηματισμό γενετικά ευνοημένων ομάδων -ας πούμε θεωρητικά ότι η ζωή στις πόλεις είναι ιδιαιτέρως απαιτητική και κάνει τους ανθρώπους ευφυέστερους. Εάν ισχύει αυτό, θα μπορούσαν μέσα σε διάστημα λίγων γενεών να δημιουργηθούν άνθρωποι που φέρουν αυτό το προτέρημα της αστικής ζωής στα γονίδιά τους. Αυτή η υπεροχή απέναντι στους κατοίκους της υπαίθρου θα αποτελούσε μια εξέλιξη εκπληκτική όσο και ανησυχητική».

Επιμέλεια: ΟΛΓΑ ΚΟΛΙΑΤΣΟΥ, ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ - 03/09/2008

Πηγή 

Γενετική, Βλαστοκύτταρα και Βιοηθική στην Πεμπτουσία

Η Πεμπτουσία παρουσιάζει σε αποκλειστική συνέντευξη την Κατερίνα Χατζημελετίου, Επίκουρη Καθηγήτρια Εμβρυολογίας και Γενετικής της Ιατρικής Σχολής του Α.Π.Θ. και τον Νίκο Κόϊο, Επίκουρο Καθηγητή Χριστιανικής Ηθικής και Βιοηθικής της Α.Ε.Α.Θ. και Συντονιστή Περιεχομένου της Πεμπτουσίας. 

Φλέγοντα ζητήματα που ανακύπτουν από τις πιο πρόσφατες εξελίξεις στην γενετική επιστήμη και τις εφαρμογές της τίθενται στο τραπέζι του διαλόγου και αναλύονται υπό το φως της ιατρικής επιστήμης, της βιοηθικής και της χριστιανικής ηθικής. Την συζήτηση διευθύνει ο δρ. Πέτρος Παναγιωτόπουλος, υπεύθυνος περιεχομένου της Πεμπτουσίας.

Γενετικά τροποποιημένα μωρά στην Κίνα

Ο Κινέζος επιστήμονας Χε έχει προκαλέσει θύελλα αντιδράσεων στη διεθνή επιστημονική κοινότητα με την επέμβασή του στο γονιδίωμα δυο εμβρύων. Προέβη στην επέμβαση χωρίς να υπάρχει κάποιος ιατρικός λόγος.

Η γέννηση των δίδυμων αδελφών Λούλου και Νάνα θα μπορούσε να γραφτεί στα βιβλία ιστορίας. Σπάνια μια γέννηση προκαλεί τέτοιο ενδιαφέρον και μάλιστα επιστημονικό. «Το κουτί της Πανδώρας άνοιξε» δηλώνει η Κριστιάνε Βόοπεν, πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου περί Ηθικής, και ζητά διεθνή παρέμβαση. Εκτός αυτού 120 Κινέζοι επιστήμονες προειδοποιούν για του κινδύνους που ελλοχεύουν σε τέτοιου είδους πρακτικές.

Τι ακριβώς συνέβη όμως; «Δυο πανέμορφες μικρές Κινεζούλες με τα ονόματα Λούλου και Νάνα ήρθαν πριν από μερικές εβδομάδες κλαίγοντας στον κόσμο. Ήταν υγιείς όπως κάθε άλλο μωρό» δήλωνε μέσω YouTube, o Κινέζος επιστήμονας Χε Τζιανκούι από το Νότιο Πανεπιστήμιο Επιστημών και Τεχνολογίας στη Σενζέν. Ο Κινέζος επιστήμονας παρενέβη στο γονιδίωμα των δυο εμβρύων. Δήλωσε πως χρησιμοποιώντας τη μέθοδο ακριβείας CRISPR-Cas9, τροποποίησε γενετικά τα έμβρυα επτά ζευγαριών που είχαν κάνει εξωσωματική σε κλινική γονιμότητας. Υποστηρίζει πως ο λόγος που το έκανε είναι για να αναπτύξουν τα παιδιά μεγαλύτερες αντιστάσεις στον ιό του Aids.

Ωστόσο πολλά φαντάζουν περίεργα, όπως για παράδειγμα γιατί επέλεξε να μιλήσει καταρχάς για αυτό το γεγονός σε μια διαδικτυακή πλατφόρμα και όχι σε ένα επιστημονικό συνέδριο ή ακόμα γιατί δεν έγραψε πρώτα σε ένα ειδικό ιατρικό περιοδικό. Ακόμα γιατί δεν είχε ενημερώσει το πανεπιστήμιο στο οποίο εργάζεται, το οποίο εν τω μεταξύ παίρνει αποστάσεις από τον Κινέζο επιστήμονα.

Διεθνείς επικρίσεις

Επέμβαση στο γενετικό υλικό Εικόνα: picture-alliance/dpa/M. Schiefelbein

Τόσο στην Κίνα όπως και σε πολλές άλλες χώρες απαγορεύεται η τροποποίηση των ανθρώπινων γονιδίων. Οι συνέπειες της μεθόδου CRISPR-Cas9 είναι άγνωστες και οι επιστήμονες δηλώνουν πως τα δυο κοριτσάκια ενδεχομένως να αντιμετωπίσουν σοβαρά προβλήματα στην υγεία τους μεγαλώνοντας. Η μέθοδος εφαρμόζεται από το 2012 και αντιμετωπίζεται με μεγάλο ενδιαφέρον από τα ερευνητικά εργαστήρια. Με αυτό τον τρόπο οι επιστήμονες μπορούν με σχετική ακρίβεια να διαχωρίσουν και να απενεργοποιήσουν γονίδια. Έτσι τροποποιούν εν τω μεταξύ γονίδια από μικροοργανισμούς και φυτά για να θεραπεύσουν διάφορες ανθρώπινες ασθένειες. Η θεραπευτική χρήση όμως όσον αφορά το σπέρμα, τα ωάρια και τα έμβρυα δεν περιλαμβάνεται διότι είναι ακόμα ασαφές ποιες είναι οι επιπτώσεις στο γενετικό υλικό.

Επικριτικός απέναντι στον Κινέζο επιστήμονα είναι ακόμα και οι δυο από τους τρεις  εφευρέτες της μεθόδου CRISPR-Cas9. Η Τζένιφερ Ντούντνα από το Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια στο Μπέρκλεϊ δηλώνει πως είναι άμεση ανάγκη να περιοριστεί η χρήση της μεθόδου στα έμβρυα και την ίδια άποψη έχει και ο συνάδελφός της Φενγκ Ζανγκ από το Ινστιτούτο Τεχνολογίας  στη Μασαχουσέτη.

Γουόλτερ Γουίλιαμς (DPA) / Μαρία Ρηγούτσου 

Πηγή