Η Πτώση των Πρωτοπλάστων

Η πτώση των πρωτοπλάστων, αποτελεί το κεντρικό δράμα της ανθρώπινης ιστορίας, το οποίο δεν περιγράφεται ως μια απλή παράβαση ενός νομικού κανόνα, αλλά ως μια υπαρξιακή αποτυχία και μια ρήξη στη σχέση ζωής του ανθρώπου με τον Θεό.Ο άνθρωπος πλάστηκε από «χώμα της γης» (υλική φύση) και δέχτηκε το «θείο εμφύσημα» (πνευματική φύση), αποτελώντας μια αδιάσπαστη ψυχοσωματική ενότητα. Τοποθετήθηκε στον Παράδεισο ως «βασιλιάς και ιερέας», με αποστολή να εργάζεται και να φυλάσσει τη δημιουργία, προσφέροντάς την ως «Ευχαριστία» στον Δημιουργό. Ο Θεός έδωσε την εντολή να μη φάνε από το «δέντρο της γνώσης του καλού και του κακού». Η εντολή αυτή δεν είχε σκοπό να στερήσει τη γνώση, αλλά λειτούργησε ως άσκηση ελευθερίας. Σκοπός ήταν ο άνθρωπος να φτάσει στο «καθ' ομοίωσιν» (τη θέωση) μέσα από μια σχέση εμπιστοσύνης και αγάπης, και όχι με τρόπο εγωιστικό και αυτόνομο.

Το φίδι (σύμβολο του διαβόλου) παρουσίασε τον Θεό ως «ανταγωνιστή» και «αστυνόμο» που φοβάται την εξέλιξη του ανθρώπου. Υποσχέθηκε στους πρωτοπλάστους ότι αν φάνε τον καρπό, «θα γίνουν σαν θεοί» στηριζόμενοι αποκλειστικά στις δικές τους δυνάμεις. Αυτό οδήγησε τον άνθρωπο να κατασκευάσει μια ψεύτικη εικόνα για τον Θεό, βλέποντάς Τον ως τιμωρό αντί για στοργικό Πατέρα.Η αμαρτία στην Ορθόδοξη παράδοση ορίζεται ως «αστοχία», δηλαδή η αποτυχία του ανθρώπου να παραμείνει συνδεδεμένος με την πηγή της Ζωής.Ο Αδάμ και η Εύα επέλεξαν να ζήσουν «χωρίς» τον Θεό, πιστεύοντας ότι η ευτυχία βρίσκεται στην αυτοθεοποίηση. Αυτή η ελεύθερη επιλογή διέκοψε τη ροή της θείας χάριτος, οδηγώντας στον πνευματικό θάνατο.

Μόλις δοκίμασαν τον καρπό, «άνοιξαν τα μάτια τους» και κατάλαβαν ότι ήταν γυμνοί. Η γυμνότητα αυτή συμβολίζει την απώλεια της θείας χάριτος, την ανασφάλεια και την ενοχή.Στο άκουσμα των βημάτων του Θεού, αντί να ζητήσουν συγχώρηση, προσπάθησαν να κρυφτούν. Το ερώτημα του Θεού «Αδάμ, πού είσαι;» δεν ήταν ερώτημα γνώσης, αλλά μια πρόσκληση σε μετάνοια, ώστε ο άνθρωπος να συνειδητοποιήσει την εσωτερική του κατάντια.Ο Αδάμ κατηγόρησε τη γυναίκα (και έμμεσα τον Θεό που του την έδωσε) και η Εύα κατηγόρησε το φίδι. Αυτή η στάση δείχνει τη διάσπαση των σχέσεων και την άνοδο του εγωισμού.

Η πτώση δεν έπληξε μόνο το άτομο, αλλά ολόκληρη την ανθρώπινη φύση και την κτίση.Θάνατος: Ο θάνατος (πνευματικός και σωματικός) εισήλθε ως συνέπεια της αποκοπής από τη Ζωή και όχι ως τιμωρία. Η ισότητα των φύλων μετατράπηκε σε σχέση κυριαρχίας, η τεκνογονία συνδέθηκε με τον πόνο και η εργασία με τον μόχθο και τον ιδρώτα.Η φύση έπαψε να είναι φιλική και άρχισε να «στενάζει» μαζί με τον άνθρωπο.
Ο Θεός έντυσε τους ανθρώπους με «δερμάτινους χιτώνες», οι οποίοι συμβολίζουν τη θνητότητα αλλά και την κηδεμονία Του, ώστε να μπορέσουν να επιβιώσουν στις νέες συνθήκες φθοράς.Η εκδίωξη από την Εδέμ περιγράφεται ως μια πράξη φιλανθρωπίας, ώστε να μην παραμείνει το κακό αθάνατο. Η υπόσχεση ότι το «σπέρμα της γυναίκας» θα νικήσει το φίδι (Γεν 3,15) αποτελεί την πρώτη χαρμόσυνη είδηση ότι ο Μεσσίας (ο Χριστός) θα ανακαινίσει την «πεσμένη εικόνα» και θα επαναφέρει τον άνθρωπο στον Παράδεισο

Πτώση και σωτηρία

[...] Από τη μελέτη όλων των αφηγήσεων της ενότητας των ένδεκα πρώτων κεφαλαίων του
βιβλίου της Γενέσεως προκύπτει ότι στόχος του συγγραφέα είναι να καταδείξει πως η διάσπαση
των σχέσεων του ανθρώπου με τον Θεό έχει ως συνέπεια την καταστροφή των σχέσεων σε όλα
τα επίπεδα. Η σχέση ισότητας μεταξύ των δύο φύλων (Γένεσις β΄ 23-25) μετατρέπεται σε σχέση
υποταγής της γυναίκας στον άνδρα (Γένεσις γ΄ 16,20), ενώ ο Κάιν σκοτώνει τον αδελφό του Άβελ
(Γένεσις δ΄ 8). Μετά τον κατακλυσμό επέρχεται η διάρρηξη άλλης μιας σχέσης, αυτής μεταξύ πα-
τέρα και γιου• ο Νώε καταριέται το γιο του, τον Χαμ (Γένεσις θ΄ 25). Τέλος, η προσπάθεια για
οικοδομή του πύργου της Βαβέλ καταλήγει στην πλήρη διάσπαση της ανθρώπινης κοινωνίας, κα-
θώς οι άνθρωποι αδυνατούν πλέον να συνεννοηθούν μεταξύ τους και διασπείρονται σε όλη τη γη
(Γένεσις ια΄ 9). Σε όλες τις περιπτώσεις προηγείται μια ανταρσία του ανθρώπου, μια προσπάθεια
να υπερβεί τα όριά του και να επιδιώξει την εξομοίωσή του με τον Θεό όχι σε συνεργασία μαζί του
αλλά ανταγωνιστικά. […]

Το νόημα της χριστιανικής σωτηρίας
[...] Από τα παραπάνω προκύπτει ότι οι αφηγήσεις που περιέχονται στα ένδεκα πρώτα κεφάλαια
της Γενέσεως δεν αποτελούν αναφορές σε ιστορικά γεγονότα του αρχέγονου παρελθόντος, αλλά
περιγράφουν καταστάσεις που αναφέρονται στις σχέσεις του ανθρώπου με τον Θεό και επανα-
λαμβάνονται συνεχώς μέσα στην ιστορία. Καθ’ όλη τη διάρκεια της ιστορικής του πορείας ο άν-
θρωπος επιχειρεί με τα ίδια ακριβώς μέσα, την απελευθέρωση από ηθικές δεσμεύσεις, τη βιολο-
γική βελτίωση του είδους του και την εμπιστοσύνη στις δυνατότητες της τεχνολογίας, να πετύχει
την απαλλαγή του από το κακό που τον καταδυναστεύει. Οι βιβλικές αφηγήσεις δείχνουν με τον
πιο γλαφυρό τρόπο ότι κάθε φορά που ο άνθρωπος νομίζει ότι κάνει ένα βήμα προόδου απομα-
κρυνόμενος από τον Θεό, αμέσως διαπιστώνει ότι βρίσκεται σε χειρότερη από την προηγούμενη
κατάσταση. Η σωτηρία, κατά συνέπεια, που επαγγέλλεται ο Χριστός δεν συνίσταται στην απαλλα-
γή του ανθρώπου από κάποια υποτιθέμενη αρχέγονη ενοχή, αλλά στη δυνατότητα που παρέχεται
στον άνθρωπο να αποκαταστήσει και να αναπτύξει τη σχέση του με τον Θεό, αποκτώντας έτσι ένα
ασφαλές κριτήριο για την ορθή εκτίμηση της θέσης και του ρόλου του μέσα στον κόσμο, ώστε σε
συνεργασία με τον Θεό να πετύχει την ανακαίνιση ολόκληρης της δημιουργίας».
Κωνσταντίνου, Μ. Πτώση και σωτηρία, σ. 4, 7.

 Πτώση: προπατορικό αμάρτημα
Ο Θεός έδωσε στον Αδάμ ελεύθερη βούληση – τη δύναμη να επιλέγει μεταξύ καλού και κακού – κι
ήταν πλέον ζήτημα του Αδάμ να δεχτεί την κλήση που του προτάθηκε ή να την αρνηθεί. Την αρ-
νήθηκε. Έτσι, αντί να συνεχίσει το μονοπάτι που του υπέδειξε ο Θεός, το εγκατέλειψε, δείχνοντας
ανυπακοή στον Θεό. [...] Το αποτέλεσμα ήταν να εμφανιστεί μια νέα μορφή ύπαρξης πάνω στη
γη, η αρρώστια και ο θάνατος. Οι άνθρωποι, έχοντας αποστραφεί τον Θεό που είναι αθανασία και
ζωή, βρέθηκαν σε μια κατάσταση αντίθετη προς τη φύση τους. [...] Κάθε καινούρια ύπαρξη γεννιέ-
ται σ’ έναν κόσμο όπου κυριαρχεί η αμαρτία, σ’ έναν κόσμο όπου είναι εύκολο να κάνει κανείς το
κακό και δύσκολο το καλό.
Ware, Κάλλιστος, επίσκοπος Διοκλείας (2001). Η Ορθόδοξη Εκκλησία. Αθήνα: Ακρίτας, σ. 352-353.

 Το Σχέδιο της Θείας Οικονομίας
Όπως λένε οι Πατέρες της Εκκλησίας, ο Δεσπότης του κόσμου είδε με φιλάνθρωπα μάτια τη δια-
φθορά του ανθρώπου και θέλησε να τον επαναφέρει από την πλάνη στην επίγνωση της αλήθειας.
Να αποκαταστήσει την πεσμένη και διχασμένη από την αμαρτία φύση του ανθρώπου και να τη
σώσει από τη φθορά και το θάνατο. Ο Θεός «οικονόμησε», δηλαδή σχεδίασε και πραγματοποίησε
τη σωτηρία του ανθρώπου. Αυτό έγινε σταδιακά, όπως ακριβώς κάνει ο γιατρός, που με κατάλ-
ληλη δίαιτα και φαρμακευτική αγωγή επαναφέρει έναν άρρωστο οργανισμό στην κατάσταση της
υγείας. Το σχέδιο αυτό του Θεού λέγεται «θεία οικονομία». [...]
Το σχέδιο της θείας οικονομίας πέρασε από τρεις φάσεις. Για την πραγματοποίησή του απαραί-
τητη προϋπόθεση ήταν η ελεύθερη συνεργασία, η συγκατάθεση των ανθρώπων. Καλεί πρώτα ο
Θεός τον Αβραάμ, που συνεργάζεται με το Θεό υποδειγματικά και μεταφέρει στο λαό τις υποσχέ-
σεις του για σωτηρία. Το ίδιο κάνουν και οι άλλοι πατριάρχες της Π. Διαθήκης. Έπειτα ο Θεός ορίζει
το Μωυσή αρχηγό των Ιουδαίων, που ζούσαν υπόδουλοι στην Αίγυπτο, και με θαυμαστό τρόπο
τους οδηγεί στη γη της επαγγελίας. Εκεί, [...] με τους προφήτες, που ήταν το στόμα του Θεού και
διερμηνείς του θελήματός του, προαναγγέλλει την αναμενόμενη σωτηρία. Είναι αυτή που έφερε
ο Χριστός με τη σάρκωσή του. [...] Αυτή ήταν η πρώτη φάση.
Η ζωή του Κυρίου, τα θαύματα, η διδασκαλία, το Πάθος και η Ανάστασή του είναι η δεύτερη φάση
του θείου σχεδίου. Ο Κύριος είναι σωτήρας [...] όλων των ανθρώπων (Λουκ. 3,6). Δεν ήρθε στη γη
για να κρίνει, αλλά για να σώσει το χαμένο πρόβατο, δηλαδή τον αποστάτη άνθρωπο. Ζητά από
μας πίστη, μετάνοια, καλά έργα, αγάπη, αφοσίωση στο Θεό. Να είμαστε άγρυπνοι, αγωνιστές,
ετοιμοπόλεμοι στο κακό και στα πάθη μας.
Η τρίτη φάση της Θείας οικονομίας είναι η Εκκλησία που ίδρυσε ο Κύριος. Αυτή συνεχίζει το σω-
τήριο έργο του. Σωζόμαστε μέσα στην Εκκλησία. Με τα μυστήριά της και μάλιστα με τη Θεία Ευ-
χαριστία, παίρνουμε τον ίδιο το Χριστό, το Σώμα του και το Αίμα του. Προγευόμαστε τη Βασιλεία
του Θεού, που έχει εγκαινιαστεί με την έλευση του Χριστού. Την πλήρη δόξα και μακαριότητα θα
απολαύσουν οι πιστοί μετά την ανάσταση των νεκρών. Τότε θα ανακαινιστεί η κτίση και θα μετα-
μορφωθεί ο άνθρωπος.
Σχολικό βιβλίο Θρησκευτικών Α΄ Λυκείου, ΔΕ 7, σ. 34-35

Η Θεία Οικονομία και η ανθρώπινη πτώση

2. Το δράμα της πτώσης και το σχέδιο της Θείας Οικονομίας

2.1. Η πτώση των πρωτόπλαστων

Η διακοπή της κοινωνίας μεταξύ Θεού και ανθρώπου, επήλθε με το προπατορικό αμάρτημα: την πτώση των πρωτοπλάστων στην παρακοή και στην αμαρτία.  Πρόκειται για την έκπτωση του ανθρώπου από το όντων είναι.  Κατά τον Μάξιμο τον Ομολογητή «η πτώση αποτελεί ένα συνεχές επαναλαμβανόμενο γεγονός, που διαδραματίζεται αδιάκοπα μέσα στην ανθρώπινη ιστορία»[154]. Πίσω από το προπατορικό αμάρτημα, υποκρύπτεται το πρόβλημα της θέωσης, δηλαδή εάν οι άνθρωποι θα παραβούν την εντολή του Θεού και θα επιδιώξουν μια αυτοθέωση ή θα αποδεχθούν την πιστότητα στον Θεό και η θέωση θα έρθει ως χάρις και δωρεά, λόγω της πιστότητάς τους αυτής[155].

      Ουσιαστικά, η προγονική πτώση αποτελεί μια αλόγιστη χρήση των δυνατοτήτων που έδωσε ο Θεός στον άνθρωπο[156]. Ο Αδάμ, έκανε παράχρηση της ελευθερίας του και επέλεξε να κόψει τους δεσμούς του με το Δημιουργό του, πιστεύοντας ότι μπορούσε να φτάσει στη θέωση χωρίς Αυτόν. Η εικόνα του Θεού, ο άνθρωπος, ξεμακραίνει από το πρωτότυπό της, δηλαδή τον Θεό, αλλά και από τον εαυτό της, εξαιτίας της παρακοής και της αποστασίας των πρωτόπλαστων. Έχουμε αμαύρωση του κατ’ εικόνα, κατά τον Γρηγόριο τον Παλαμά σημαίνει απώλεια του φωτός της χάριτος του Θεού και βυθισμό στο πνευματικό σκοτάδι[157].

      Οι συνέπειες, ήσαν θλιβερές και καταστροφικές για την ανθρωπότητα. Ο συμπαντικός κόσμος αποκόπηκε από τον Θεό[158] και ο άνθρωπος με την πτώση του συμπαρέσυρε και την υπόλοιπη κτίση στην φθορά[159].  Έγινε η εισδοχή της φθοράς και του θανάτου στον παρόντα κόσμο. «Καταλαβαίνουμε ότι συνέπεια της πτώσης δεν είναι η φθαρτότητα καθαυτή αλλά η αδυναμία υπέρβασης της φθαρτότητας και η παραμονή στο θάνατο»[160]. Οι Πατέρες χρησιμοποίησαν τον όρο δερμάτινοι χιτώνες για να περιγράψουν την φθαρτότητα και την μετά την πτώση κατάσταση του ανθρώπου. Η φθορά και η αμαρτία, προέκυψαν στην ανθρώπινη φύση, εξαιτίας της παράβασης των πρωτοπλάστων, οπόταν η πτώση θεωρείται καθολικό και πανανθρώπινο γεγονός[161]. Οι συνέπειες της πτώσης διαχέονται στον κάθε άνθρωπο ως ψυχοσωματική οντότητα.

2.2. Το σχέδιο της Θείας Οικονομίας

Μετά τα γεγονότα της πτώσης και την απομάκρυνση του ανθρώπου από τον Θεό, ο αγαθός Θεός δεν εγκατέλειψε τον άνθρωπο, αλλά του έδωσε την ευκαιρία να αγωνιστεί για τη σωτηρία του από τη φθορά και το θάνατο. Του πρόσφερε μια ελπιδοφόρα υπόσχεση για λύτρωση και σωτηρία.  Η ιστορία του Θεού συνάντησε την ιστορία του ανθρώπου, το οποίο η θεολογική γλώσσα το ονόμασε σχέδιο της Θείας Οικονομίας. Πρόκειται για μια προσπάθεια να γεφυρωθεί η χαώδης απόσταση μεταξύ Θεού και ανθρώπου.

      Τρεις φάσεις καθορίζουν το σχέδιο της Θείας Οικονομίας[162]. Κατά την πρώτη φάση, ο Θεός κάλεσε τον Αβραάμ να μεταφέρει στο λαό τις υποσχέσεις του για σωτηρία και μετέπειτα ορίζοντας τον Μωυσή ως αρχηγό των Ιουδαίων, τους οδηγεί στη γη της επαγγελίας όπου προαναγγέλλεται η αναμενόμενη σωτηρία δια του Χριστού. Με τον Χριστό εισερχόμαστε στη δεύτερη φάση του σχεδίου. Με τη ζωή Του, τη διδασκαλία Του, τα θαύματα, το Πάθος και την Ανάστασή Του, ήρθε για να σώσει τον αποστάτη άνθρωπο. Η τρίτη φάση του σχεδίου της θείας οικονομίας, είναι η Εκκλησία. Ιδρύθηκε από τον Κύριο και σκοπός της είναι να συνεχίσει το έργο του. Η Εκκλησία ταυτίζεται με το Μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας, στο οποίο είναι παρών υπό τα είδη του άρτου και του οίνου ο Λυτρωτής και Σωτήρας Χριστός.  «Τα μέλη της Εκκλησίας, προγεύονται τη δόξα της Βασιλείας του Θεού και προετοιμάζουν το δρόμο για την ολοκληρωτική επικράτησή της»[163].

      Το σχέδιο της Θείας Οικονομίας, αρχίζει με την είσοδο του ανθρώπου στο Εκκλησιαστικό σώμα, η οποία επιτυγχάνεται με το Μυστήριο του Βαπτίσματος.  «Η ένταξη στην Εκκλησία, προσκαλεί τον άνθρωπο σε νέα κατάσταση ζωής»[164] και αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση στην πορεία του ανθρώπου προς τη θέωση. Ο νεοφώτιστος, ενδύεται τον Χριστό και γίνεται μέλος της Εκκλησίας, του σώματός Του. Επιπλέον, με το βάπτισμα, ο πιστός μιμείται τον Χριστό συμμετέχοντας στο θάνατο και στην Ανάστασή Του[165]. Μέσω του βαπτίσματος δίνεται η άφεση κάθε αμαρτίας, ενώ μόνο με αυτό το Μυστήριο μπορεί να επιτευχθεί η επανασύνδεση του ανθρώπου με τον Θεό, δηλαδή η κοινωνία και η μετοχή στις άκτιστες τριαδικές θείες ενέργειες. Ο Γρηγόριος ο Παλαμάς, θα μας πει ότι «ο Θεός αναγεννά τον άνθρωπο δια του βαπτίσματος και τον σφραγίζει δια της χάριτος του Αγίου Πνεύματος»[166].  Πρέπει να τονιστεί ότι μόνο το Μυστήριο του Βαπτίσματος συντελεί στην ανακαίνιση του ανθρώπου. Ωστόσο, «χωρίς τη δική μας κατεδάφιση, δηλαδή το θάνατό μας, δεν είναι δυνατή η ανακατασκευή μας»[167].

      Περαιτέρω, η ανακατασκευή του ανθρώπου, επιτεύχθηκε με τη θυσία του Υιού του Θεού, «ὅτε δὲ ἦλθε τὸ πλήρωμα τοῦ χρόνου»[168]. Μέσα στο πλαίσιο της Θείας Οικονομίας, ο Θεός έστειλε τον μονάκριβό Υιό Του στη γη, ο οποίος θυσιάστηκε για τη σωτηρία του ανθρώπου. Ποιος είναι ο Υιός του Θεού;  Την απάντηση σε αυτό το ερώτημα έδωσε ο Πέτρος, ο μαθητής του Ιησού Χριστού, όταν ο Ιησούς Χριστός ρώτησε τους μαθητές του ποιος νόμιζαν οι ίδιοι ότι είναι ο Ίδιος. Ο Πέτρος, απάντησε πως είναι ο Υιός του αληθινού Θεού[169]. Με τη σύντομη απάντηση του Πέτρου, έχουμε «μια περιεκτική και λιτή ομολογία στο πρόσωπο του Χριστού∙ μια ευσύνοπτη διατύπωση του Χριστολογικού δόγματος»[170]. Σε αυτή την ομολογία, εναπόκειται ολόκληρη η Χριστολογική οντολογία, ενώ βλέπουμε ταυτόχρονα τη γέννηση του Χριστιανισμού και της Εκκλησίας, αφού το Χριστολογικό δόγμα θεμελιώνει τη ζωή της Εκκλησιαστικής κοινότητας[171].

[Συνεχίζεται]

 

[154] Σωκράτης Ι. Ανδρέου, Φύση και γνώμη κατά τον Άγιο Μάξιμο τον Ομολογητή, ό.π., σ. 97

[155] Γεώργιος Π. Πατρώνος, Θεολογία και Ορθόδοξο βίωμα, (Αθήνα: Δόμος, 1994), σ. 93

[156] Σωκράτης Ι. Ανδρέου, Φύση και γνώμη κατά τον Άγιο Μάξιμο τον Ομολογητή, ό.π., σ. 85

[157] Ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς στην Ιστορία και το παρόν, (Ιερά Μέγιστη Μονή Βατοπεδίου, Άγιο Όρος 2000), σ.71

[158] Νίκος Ι. Νικολαΐδης, Ανάλεκτα ή Περί του όντως Όντος και των όντων, ό.π., σ. 90

[159] Η ηθική στο Χριστιανισμό, όπως προκύπτει από τη σάρκωση του Θεού Λόγου,

(https://www.pemptousia.gr/2011/12/%CE%B7-%CE%B7%CE%B8%CE%B9%CE%BA%CE%AE-%CF%83%CF%84%CE%BF-%CF%87%CF%81%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%B9%CE%B1% CE%BD%CE%B9%CF%83%CE%BC%CF%8C-%CF%8C%CF%80%CF%89%CF%82-%CF%80% CF%81%CE%BF%CE%BA%CF%8D%CF%80%CF%84/), ημερομηνία ανάκτησης  30/03/2013

[160] Κωνσταντίνος Αγόρας, Περί κόσμου, ανθρώπου και ιστορίας, στο Κ. Αγόρας κ.α., Πίστη και Βίωμα της Ορθοδοξίας, Τόμος Α Δόγμα, Πνευματικότητα και Ήθος της Ορθοδοξίας, (Πάτρα: ΕΑΠ, 2002), σ. 135

[161] Ολυμπία Παπαδοπούλου-Τσανανά, Η ανθρωπολογία του Μεγάλου Βασιλείου, ό.π., σ. 65

[162] http://digitalschool.minedu.gov.gr/modules/document/file.php/DSGL-A106/%CE%94%CE% B9% CE%B4%CE%B1%CE%BA%CF%84%CE%B9%CE%BA%CF%8C%20%CE%A0%CE%B1% CE% BA%CE%AD%CF%84%CE%BF/%CE%92%CE%B9%CE%B2%CE%BB%CE%AF%CE%BF%20%CE%9C%CE%B1%CE%B8%CE%B7%CF%84%CE%AE/2_KEF1.pdf, ημερομηνία ανάκτησης 20/04/2013

[163] Νίκος Α. Ματσούκας, Εκκλησία και Βασιλεία του Θεού, Ιστορία και Εσχατολογία, στο Εκκλησία και Εσχατολογία, (Ιερά Μητρόπολη Δημητριάδος: Καστανιώτη, 2003), σ. 71

[164] Γεώργιος Ι. Μαντζαρίδης, Χριστιανική Ηθική Ι, (Θεσσαλονίκη: Π.Σ. Πουρναράς, 2009), σ. 47

[165] Ολυμπία Παπαδοπούλου-Τσανάνα, Η ανθρωπολογία του Μεγάλου Βασιλείου, ό.π., σ. 103

[166] Γεώργιος Ι. Μαντζαρίδης, Παλαμικά, (Θεσσαλονίκη: Π.Σ. Πουρναράς, 1998³), σ. 205

[167] Νίκος Ι. Νικολαΐδης, Ανάλεκτα ή Περί του όντως Όντος και των όντων, ό.π., σ. 95

[168] Γαλ. 4,4

[169] Ματθ. 16,16

[170] Νίκος Α. Ματσούκας, Δογματική και Συμβολική Θεολογία Τόμος Β, (Θεσσαλονίκη: Π.Σ. Πουρναράς, 2004), σ. 218-219.

[171] Στο ίδιο, σ. 219

Πηγή