Η χριστιανική ηθική και η σύγχρονη τεχνολογία

Χαλάμε δισεκατομμύρια δολάρια για να πάμε στο Διάστημα, την ώρα που πεθαίνουν εκατομμύρια άνθρωποι στην Αφρική. Είναι πιο εύκολο να φτάσεις πια στον Άρη απ’ ό,τι στους συνανθρώπους μας. Ζοζέ Σαραμάγκου, Βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας 1998 (“Έψιλον Ελευθεροτυπίας”, 22.11.1998, σ.60)

 Η τεχνολογία ως ευλογία Θεού

Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά γνωρίσματα της σύγχρονης ζωής είναι η ραγδαία ανάπτυξη των επιστημών και της τεχνολογίας. Μπορούμε να φανταστούμε τι συμβαίνει, όταν “κόβεται” το ηλεκτρικό ρεύμα! Τα 90% των δραστηριοτήτων μας διακόπτονται σε κάθε διακοπή της ηλεκτροδότησης. Σήμερα πια είμαστε τόσο πολύ εξαρτημένοι από την τεχνολογία, ώστε παρομοιάζουμε τον ηλεκτρισμό με το αίμα του ανθρώπου. Όπως με την αιμορραγία επέρχεται ο θάνατος του ανθρώπου, έτσι με τη διακοπή παροχής ηλεκτρικού ρεύματος απειλείται η ανακοπή της καθημερινής μας ζωής, με τη μορφή που σήμερα έχει πάρει. Η ανάπτυξη της επιστήμης και η τεχνολογία είναι ευλογία Θεού, κυριολεκτικά και μεταφορικά. Χάρη στις τεχνολογικές εφαρμογές της επιστήμης μπορούμε να κάνουμε θαύματα στη ζωή μας: βελτιώθηκαν οι συνθήκες της καθημερινής ζωής, εργασίας και διαβίωσης, ανακαλύφθηκαν αποτελεσματικές μέθοδοι αντιμετώπισης ασθενειών, εξαλείφθηκαν επιδημίες που μάστιζαν για αιώνες την ανθρωπότητα και η επικοινωνία των ανθρώπων με τις νέες τεχνολογίες έχει προσλάβει θαυμαστές διαστάσεις. Ο εκχριστιανισμένος ευρωπαϊκός πολιτισμός, στηριγμένος και στην αρχαία ελληνική σκέψη, ανέπτυξε τις επιστήμες και δημιούργησε τη σύγχρονη τεχνολογία. Πουθενά αλλού δεν παρατηρήθηκε ανάλογη ανάπτυξη και τεχνική εφαρμογή της επιστήμης σε τόση και τέτοια έκταση, όπως έγινε στη Δυτική Ευρώπη των Νέων Χρόνων μετά την Αναγέννηση, ιδίως από το 17ο αιώνα, που καθιερώθηκε η κλασική φυσική του Νεύτωνα, και μετά το 18ο αιώνα, οπότε πια συμβαίνει η λεγόμενη Βιομηχανική Επανάσταση. 

Ίσως και άλλοι πολιτισμοί, θαυμαστοί για τα φυσικομαθηματικά τους ευρήματα ή τις τεχνικές εφευρέσεις τους, όπως είναι ο αρχαιοελληνικός, ο αραβικός, ο ινδικός, ο ιαπωνικός ή ο κινεζικός, να έφτασαν σε αξιοσημείωτες επιδόσεις, υστερούν όμως απέναντι στην ευρωπαϊκή παράδοση ακριβώς σε αυτό το σημείο. Δε δημιούργησαν τεχνολογία που να επηρεάζει την καθημερινή ζωή του ανθρώπου τόσο άμεσα κι ευεργετικά, ώστε να φτάσουμε π.χ. στην κατάργηση της δουλείας, στην εξάλειψη διά νόμου του εξουθενωτικού ωραρίου εργασίας, στην αύξηση και διεύρυνση της ευημερίας των λαών κτλ.

Η ιστορία της ανθρωπότητας μας δείχνει ότι όπου σπείρεται ο χριστιανικός λόγος, εκεί ενθαρρύνεται και η τεχνική πρόοδος. Ο χριστιανός εμπνέεται από την Αγία Γραφή για να αξιοποιήσει την επιστημονική γνώση στις τεχνολογικές εφαρμογές της, έτσι ώστε να κατορθώσει τη μετάβαση από τη δουλεία στην ελευθερία και από την απανθρωπιά στην ανθρωπιά της επίγειας εικόνας του Θεού στη γη, δηλαδή του ανθρώπου. Η βιοτική ευημερία μπορεί να είναι η ευλογία του Θεού διαμέσου της τεχνολογίας μέχρι σήμερα. Τεχνολογία: φάρμακο ή φαρμάκι; Αυτή όμως είναι μόνο η μια όψη της τεχνολογίας, η ορατή και φωτεινή. Δυστυχώς υπάρχει κι η άλλη πλευρά, η σκοτεινή και αθέατη όψη της. Η τεχνολογία στους καιρούς μας είναι φάρμακο που έγινε φαρμάκι, γιατρικό με δηλητήριο, έχει όχι μόνο θετικές ενέργειες, αλλά και παρενέργειες, παράγει επιθυμητά προϊόντα και ανεπιθύμητα υποπροϊόντα.

 Η ανακάλυψη της πυρηνικής ενέργειας από τη σύγχρονη φυσική στον 20ό αιώνα είχε ως αποτέλεσμα την τεχνολογική εφαρμογή της με δυο τρόπους: πολεμικά και ειρηνικά. Η ατομική βόμβα και η εξαφάνιση των ιαπωνικών μεγαλουπόλεων Χιροσίμα και Ναγκασάκι, τον Αύγουστο του 1945, ήταν η πρώτη πολεμική εφαρμογή της πυρηνικής ενέργειας. Έσπειρε το θάνατο σε χιλιάδες άμαχους αθώους και άνοιξε το δρόμο για τον πυρηνικό εξοπλισμό των δυο τότε μεγάλων υπερδυνάμεων της υφηλίου, της Σοβιετικής Ένωσης και των Ηνωμένων Πολιτειών.

 Σήμερα διαθέτουν πυρηνικό οπλοστάσιο και πολλές μικρές χώρες με αποτέλεσμα να βρισκόμαστε διαρκώς ενώπιον της θανατηφόρας απειλής ενός θερμοπυρηνικού πολέμου. Εξαιτίας της εξέλιξης της πολεμικής πυρηνικής τεχνολογίας υπολογίζεται ότι τα καταστροφικά αποτελέσματα από μια σημερινή θερμοπυρηνική σύρραξη θα ’ναι πολλαπλάσια θανατηφόρα και πολύ πιο εξοντωτικά από εκείνα στη Χιροσίμα και το Ναγκασάκι. Η ειρηνική χρήση της πυρηνικής ενέργειας από τη δεκαετία του 1970 μέχρι σήμερα γέννησε καινούριες ευκαιρίες κι αλλιώτικους κινδύνους. Για να εξευρεθεί άλλη πηγή ενέργειας, πέρα από το πετρέλαιο που ακρίβηνε αισθητά (1973, 1976) και τα παγκόσμια αποθέματα έχουν ημερομηνία λήξης, επινοήθηκε η λύση παραγωγής πυρηνικής ενέργειας σε εργοστάσια που εξασφάλιζαν ενέργεια φθηνή, άφθονη και χωρίς εξάρτηση από ξένες χώρες. Αυτό όμως είχε ως αποτέλεσμα τη μόλυνση του φυσικού περιβάλλοντος από τα ραδιενεργά απόβλητα και την έκλυση ραδιενέργειας στις περιπτώσεις ατυχημάτων, όπως συνέβη επανειλημμένα στο Αμερικανικό Χάρισμπουργκ (1979), στο ρωσικό Τσερνομπίλ (1986) και αλλού. 

Το οικολογικό πρόβλημα, δηλαδή η μόλυνση του φυσικού περιβάλλοντος, ήταν η σοβαρή παρενέργεια της ειρηνικής χρήσης της πυρηνικής ενέργειας από την τεχνολογία. Η χρήση της σύγχρονης τεχνολογίας σε διάφορους τομείς των επιστημών αλλά και της καθημερινής ζωής μπορεί να αποβεί από πολλαπλά ενεργητική μέχρι επιβλαβής ή επικίνδυνη. Έτσι π.χ. τα μέσα μεταφοράς και επικοινωνίας με τη ραγδαία εξέλιξη της τεχνολογίας εξυπηρετούν τον άνθρωπο, την επικοινωνία του, αλλά μπορούν να προκαλέσουν θανατηφόρα ατυχήματα, τα οποία συχνά αποδίδονται “στο ανθρώπινο λάθος”. Όμως και τα οπλικά συστήματα, ενώ κατασκευάζονται για αμυντικούς σκοπούς, χρησιμοποιούνται πολύ συχνά “για επιβολή του δικαίου του ισχυρού” σε αδύναμες στρατιωτικά χώρες, καταπατώντας κάθε έννοια ηθικής και δικαίου. Έτσι, λοιπόν, φτάνουμε στη θλιβερή διαπίστωση ότι σήμερα πια η προηγμένη τεχνολογία, όταν δεν ελέγχεται η χρήση της, σκορπάει το θάνατο αντί να χαρίζει τη ζωή.

 Ο πυρηνικός πόλεμος μοιάζει με τον αιφνίδιο θάνατο του ανθρώπου που χάνει τη ζωή του ξαφνικά, ενώ η οικολογική καταστροφή παρομοιάζεται με τον αργό θάνατο της ανθρωπότητας, που σιγοσβήνει εξαιτίας της μόλυνσης της ατμόσφαιρας.

 Τεχνολογία με ανθρώπινο πρόσωπο

Δυο αρνήσεις και μια θέση έχει να προτείνει η χριστιανική ηθική στο σύγχρονο άνθρωπο που προβληματίζεται με την προηγμένη τεχνική: 

1. Άρνηση της ρομαντικής απαισιοδοξίας. Η τεχνολογία δεν ευθύνεται για τις παρενέργειές της. Υπεύθυνος είναι ο άνθρωπος με την ηθική συμπεριφορά του, τη χρήση ή την κατάχρηση της τεχνικής. Ο πεσιμισμός (απαισιοδοξία) που βλέπει στην τεχνολογία μόνο τις αρνητικές της πλευρές, που τη θεωρεί σαν δηλητήριο, είναι επικίνδυνος κι απαράδεκτος.Δεν είναι δυνατόν να παραθεωρούνται οι ευεργετικές συνέπειες από τη χρήση της στην καθημερινή μας ζωή. Η “επιστροφή στη φύση” (ρομαντισμός), που πολλοί ευαγγελίζονται, θα σήμαινε επιστροφή στις άθλιες συνθήκες ζωής και οπισθοδρόμηση στη βαρβαρότητα. Η φύση, σαν ένας ζωντανός οργανισμός, είναι φιλική όταν της συμπεριφερόμαστε φιλικά, αλλά γίνεται εχθρική, όταν οι ενέργειές μας είναι εχθρικές απέναντί της. 

2. Άρνηση της τεχνοκρατικής υπεραισιοδοξίας. Ο χριστιανός βλέπει την τεχνική πρόοδο και την ανάπτυξη των επιστημών ως εργαλείο για τη βελτίωση των συνθηκών της ζωής και μέσα στα περιορισμένα πλαίσια της ζωής αυτής. Το σημαντικό γι’ αυτόν είναι η ποιότητα της ζωής και η πορεία προς τον προορισμό του, που είναι η πνευματική εξύψωση και η επιτυχία της θέωσής του. Δε θεοποιεί την τεχνολογική πρόοδο ούτε την απορρίπτει. Με βάση αυτήν την τοποθέτηση αντιλαμβάνεται την τεχνική πρόοδο σε συνάρτηση με την ηθική βελτίωση. Αλλιώτικα κινδυνεύουμε να καταλήξουμε στον κυνισμό, καθώς η τεχνολογία μπορεί να λειτουργεί σε βάρος των συνανθρώπων μας. Η υπεραισιοδοξία των τεχνοκρατών, ότι τάχα η τεχνολογία έχει πάντοτε μια λύση για κάθε πρόβλημα, είναι αφελής κι επικίνδυνη, δηλαδή απάνθρωπη, ιδίως μετά τη Χιροσίμα και το Τσερνομπίλ.

 3. Πρόταση ρεαλιστικής αισιοδοξίας. Πέρα από τα δυο άκρα, το ρομαντισμό της απαισιοδοξίας και τον κυνισμό της υπεραισιοδοξίας, υπάρχει ο ρεαλισμός της αισιοδοξίας που προτείνει η Ορθοδοξία. Ναι στη χρήση της τεχνολογίας - όχι στην κατάχρησή της. Το κλειδί βρίσκεται στα χέρια μας και λέγεται ευθύνη. Η τεχνολογική πρόοδος μπορεί να αποβαίνει σωτήρια για τον άνθρωπο, όταν στηρίζεται στην ηθική ευθύνη του ανθρώπου. Όταν η χρήση της τεχνολογίας γίνεται με βάση την αγάπη, όταν αποβλέπει στο πραγματικό συμφέρον του ανθρώπου, τότε οι προοπτικές που διανοίγονται είναι αισιόδοξες. Ο Χριστιανός στέκεται κριτικά απέναντι στην τεχνολογία. Αντιλαμβάνεται ότι η τεχνολογία έχει μεγάλη δύναμη και επιδρά στη ζωή του διαμορφώνοντας σε μεγάλο βαθμό ακόμη και τη συμπεριφορά του. Δεν υπερεκτιμά τις δυνατότητές της, δεν τη θεοποιεί, αλλά ούτε και την απορρίπτει. Κρίνει ανάλογα με τη χρήση της και είτε αποδέχεται τα επιτεύγματά της είτε τα καταδικάζει. Η Εκκλησία δεν είναι αντίθετη προς την τεχνολογική ανάπτυξη, αλλά θέλει να δώσει στην τεχνολογία τη διάσταση που πρέπει να έχει. Η τεχνολογία οφείλει να λειτουργεί με ανθρώπινο πρόσωπο, για χάρη του ανθρώπου. 

1. Ἡ εὐσέβεια πρός πάντα ὠφέλιμός ἐστίν, ἐπαγγελίας ἔχουσα ζωῆς τῆς νῦν καί τῆς μελλούσης. Εφεσ. 4, 8 1. Η ευσέβεια είναι ωφέλιμη για όλα, επειδή υπόσχεται τη ζωή, και την τωρινή και τη μέλλουσα.

2. ... τήν προσευχήν μεταξύ τοῦ ἔργου πληροῦν· εὐχαριστοῦντες μέν, τῷ δεδωκότι καί δυνάμιν χειρῶν πρός ἔργα, καί σοφίαν διανοίας πρός ἀνάληψιν τῆς ἐπιστήμης, καί τήν ὕλην χαρισαμένῳ, τήν τε ἐν τοῖς ἐργαλείοις, καί τήν ὑποκείμενην ταῖς τέχναις, ἅσπερ ἄν τύχωμεν ἐργαζόμενοι· προσευχόμενοι δέ κατευθυνθῆναι τά ἔργα ἡμῶν πρός τόν σκοπόν τῆς πρός Θεόν εὐαρεστήσεως.

  2. ...να συμπληρώνουμε την προσευχή μας κατά τη διάρκεια του έργου. Ευχαριστώντας αυτόν που μας έδωσε και τη δύναμη των χεριών για έργα και τη σοφία του μυαλού για ανάληψη της επιστήμης και αυτόν που χάρισε την ύλη και αυτήν που υπάρχει στα εργαλεία και αυτήν που βρίσκεται στις τέχνες, τις οποίες θα πετύχουμε με την εργασία. Προσευχόμενοι δε να κατευθυνθούν τα έργα μας προς το σκοπό να ευαρεστήσουμε στο Θεό. Μ. Βασιλείου, P.G. 31, 1012 

3. Ὁμοίως δέ καί ἐπί σκυτοτομικῆς τοῖς τά ἀναγκαῖα τῆς χρείας ἐπιζητοῦσι διά τῆς τέχνης ὑπηρετήσωμεν. Οἰκοδομική δέ, καί τεκτονική, καί χαλκευτική, καί γεωργία, αὐταί μέν καθ’ ἑαυτάς ἀναγκαῖαι τῷ βίῳ, καί πολύ τό χρήσιμον παρεχόμεναι, καί τῷ οἰκείῳ λόγῳ οὐκ ἀπόβλητοι ἡμῖν. Μ. Βασιλείου, P.G. 31, 1017

3. Παρόμοια και στη σκυτοτομία (κατασκευή δερμάτινων ειδών) αυτούς που ζητούν τα αναγκαία για τη ζωή τους ας τους υπηρετήσουμε με την τέχνη αυτή. Η οικοδομική τέχνη και η ξυλουργική και η τέχνη του χαλκουργού και η γεωργία αυτές καθαυτές είναι πολύ αναγκαίες στη ζωή και προσφέρουν μεγάλη χρησιμότητα και για τον ίδιο λόγο δεν πρέπει να τις απορρίψουμε.

1. Ποιες είναι οι θετικές και ποιες οι αρνητικές πλευρές της τεχνολογίας; 

2. Με την εξέλιξη της τεχνολογίας ο σύγχρονος άνθρωπος χαρακτηρίζεται από πολλούς ως “μικρός θεός”. Πόσο αληθεύει αυτή η άποψη και ποιους πιθανούς κινδύνους κρύβει; 

3. Ποιες στάσεις υιοθετούνται σήμερα απέναντι στη σύγχρονη τεχνολογία; 

4. “Η τεχνολογία πρέπει να λειτουργεί για χάρη του ανθρώπου”. Τι σημαίνει αυτή η φράση και πώς συνδυάζεται με την τάση που υπάρχει για εκμετάλλευση της τεχνολογίας για χάρη του κέρδους; 

5. Ο Μ. Βασίλειος δίνει, όπως φαίνεται από τα κείμενα που παρατίθενται, κάποιες άλλες διαστάσεις στις τέχνες και την επιστήμη. Πώς σχολιάζετε αυτές τις θέσεις;

Θέματα Χριστιανικής Ηθικής
Μάριος Π. Μπέγζος Αθανάσιος Ν. Παπαθανασίου , σελ:138-146

Η Ορθόδοξη Εκκλησία και οι προκλήσεις της τεχνολογίας για τον άνθρωπο

Στόχος της ομιλίας αυτής[1] ήταν να συζητηθούν διάφορα ζητήματα τεχνολογίας αλλά και ο τρόπος με τον οποίο αυτά επηρεάζουν τους Ορθόδοξους πιστούς, τόσο στις ενορίες τους όσο και στην καθημερινή τους ζωή.  Επισημάνθηκε ότι, ενώ δεν πρέπει να υπάρχουν αντιφάσεις μεταξύ των γεγονότων της επιστήμης και εκείνων που η Εκκλησία θεωρεί ως γεγονότα, ορισμένες προσεγγίσεις που απαντώνται στην Εκκλησία, βρίσκονται σε ένταση με την πίστη. Ορισμένα ζητήματα αντιμετωπίστηκαν ικανοποιητικά από την Εκκλησία, ενώ άλλα ήταν περισσότερο δύσκολα. Είναι αλήθεια ότι η πόλωση που υπάρχει στην κοινωνία συνέβαλε σε αυτές τις δυσκολίες.

Μερικές από τις παρεξηγήσεις αφορούν στο γεγονός ότι ορισμένοι επιστήμονες πιστεύουν ότι η επιστήμη μπορεί να ελέγξει την ύπαρξη του Θεού στον κόσμο. Κάτι τέτοιο δεν είναι αλήθεια. Η πίστη στον Θεό δεν προέρχεται από γεγονότα που ελέγχονται σε ένα εργαστήριο, αλλά μάλλον από αυτό που οι άνθρωποι βρίσκουν στις καρδιές τους. Ούτε η επιστήμη ούτε η θρησκευτική Αλήθεια μπορούν να αποφασιστούν από την πλειοψηφία ή από ένα δικαστήριο. 

Υπάρχουν ορισμένοι επιστήμονες που διεξάγουν σταυροφορία υπέρ του υλισμού και της αθεΐας, λησμονώντας την αρχή του επαγγελματικού-επιστημονικού χώρου τους που είναι η μη επίκληση κάποιας υπερφυσικής δύναμης στην επιστήμη. Ορισμένοι επιστήμονες προβάλλουν ισχυρισμούς σχετικά με τη θρησκεία (π.χ. ηθική ή διδασκαλία) χωρίς να έχουν καμία εκπαίδευση γύρω από τα θέματα αυτά.  Άλλοι επιστήμονες διακηρύσσουν τον λεγόμενο «επιστημονισμό», την ιδέα ότι οι σύγχρονες φυσικές επιστήμες παρέχουν τη μόνη δυνατή πρόσβαση στον κόσμο, προσφέροντας το μοναδικό είδος «αλήθειας».

Ο φονταμενταλισμός, που είναι μια μορφή ιδεολογικής αδιαλλαξίας, που δεν περιορίζεται στη θρησκεία αλλά περιλαμβάνει επίσης πολιτικές ή κοινωνικές θέσεις, μπορεί να εκφράζεται είτε από την πλευρά της επιστήμης είτε από την πλευρά της θρησκείας. Από την πλευρά της επιστήμης, μπορεί να βασίζεται στην πεποίθηση ότι ένα άτομο έχει πλήρη κατανόηση και θεωρεί ότι όλα τα πράγματα μπορούν να εξηγηθούν μέσω της ύλης. Ο θρησκευτικός φονταμενταλισμός, από την άλλη πλευρά, περιλαμβάνει ανθρώπους που πιστεύουν στην αυθεντία της Βίβλου ή του ιεροκήρυκα, σημειώνοντας ότι η μελέτη του φυσικού κόσμου είναι άσκοπη, ότι όλα τα πράγματα μπορούν να εξηγηθούν από τον υπερφυσικό κόσμο.  Και οι δύο πλευρές δείχνουν έλλειψη ανοιχτότητας.

Διερευνώντας τέτοια ζητήματα έντασης μεταξύ επιστήμης και θρησκείας, μπορεί κανείς να εξετάσει μερικά από τα πιο απλά ζητήματα που περιλαμβάνουν τη θεωρία της εξέλιξης έναντι του δημιουργισμού, οικολογικά ζητήματα εκμετάλλευσης έναντι διατήρησης και ζητήματα σχετικά με το ανθρώπινο πρόσωπο.  Τα πιο σύνθετα ζητήματα περιλαμβάνουν ερωτήματα σχετικά με τη συμπεριφορά, την επεξεργασία του ανθρώπινου γονιδιώματος, τον χειρισμό των διεμφυλικών και άλλων σεξουαλικών τεχνολογιών και πολλά άλλα.

Η τεχνολογία πρέπει να εξετάζεται υπό το πρίσμα της ταπεινότητας.  Ο άνθρωπος πρέπει να συνειδητοποιήσει ότι οι ικανότητές μας είναι δώρα του Θεού που προορίζονται να χρησιμοποιηθούν για το καλό.  Οι περισσότερες τεχνολογίες είναι ουδέτερες και μπορούν να χρησιμοποιηθούν για καλό ή κακό.  Χρειάζεται διάκριση για να καθοριστεί πώς είναι καλύτερο να χρησιμοποιηθούν αυτές οι τεχνολογίες.  Παρά την ανάγκη για διάκριση, οι Ορθόδοξοι συχνά δυσκολεύονται να καθορίσουν ποια είναι η ορθόδοξη θέση σε ένα συγκεκριμένο θέμα.  Συχνά ο ορθόδοξος φονταμενταλισμός υπερτερεί της πραγματικής Ορθοδοξίας.  Οι γνώσεις στους τομείς της επιστήμης είναι συχνά πολύ εξειδικευμένες, και πολύ λίγοι Ορθόδοξοι κατανοούν τις πολύπλοκες πτυχές ενός θέματος, προκειμένου να διατυπωθεί μια ορθόδοξη θέση. Το αποτέλεσμα είναι ότι οι Ορθόδοξοι δεν βρίσκονται στο τραπέζι των διαθρησκειακών διαλόγων για τη θρησκεία και την επιστήμη.  Ως αποτέλεσμα, οι Ορθόδοξοι συμβάλλουν ελάχιστα στη συζήτηση και τη λήψη αποφάσεων.

Υπάρχουν ορισμένοι επιστήμονες που διεξάγουν σταυροφορία υπέρ του υλισμού και της αθεΐας, λησμονώντας την αρχή του επαγγελματικού-επιστημονικού χώρου τους που είναι η μη επίκληση κάποιας υπερφυσικής δύναμης στην επιστήμη. Ορισμένοι επιστήμονες προβάλλουν ισχυρισμούς σχετικά με τη θρησκεία (π.χ. ηθική ή διδασκαλία) χωρίς να έχουν καμία εκπαίδευση γύρω από τα θέματα αυτά.  Άλλοι επιστήμονες διακηρύσσουν τον λεγόμενο «επιστημονισμό», την ιδέα ότι οι σύγχρονες φυσικές επιστήμες παρέχουν τη μόνη δυνατή πρόσβαση στον κόσμο, προσφέροντας το μοναδικό είδος «αλήθειας».

Οι βιοτεχνολογίες αυξάνουν τον αριθμό των αποφάσεων και των κρίσιμων επιλογών στη ζωή.  Είναι πρόκληση για τους ιερείς να είναι εξοπλισμένοι με επαρκή γνώση και διορατικότητα για να βοηθήσουν τα άτομα, τα ζευγάρια, τις οικογένειες να αντιμετωπίσουν αυτά τα ζητήματα.  Για παράδειγμα, με τις γενετικές εξετάσεις των ασθενειών να είναι πλέον διαθέσιμες, τα ζευγάρια πρέπει τώρα να συζητήσουν αν θα κάνουν γενετικές εξετάσεις και πως θα διαχειριστούν στη συνέχεια τις πληροφορίες που θα λάβουν. Αυτό δεν αποτελούσε πρόβλημα στο παρελθόν, οι αποφάσεις ήταν πιο ξεκάθαρες.

Η ηθική είναι ο κλάδος της φιλοσοφίας που περιλαμβάνει τη συστηματοποίηση, την υπεράσπιση και τη διατύπωση εννοιών για τη σωστή και τη λανθασμένη συμπεριφορά, συχνά με προβληματισμό για την ηθική διαφορετικότητα.  Ο άγιος Κύριλλος Ιεροσολύμων έγραψε τα εξής:

«Διότι η μέθοδος της ευσέβειας αποτελείται από αυτά τα δύο πράγματα, ευσεβείς διδασκαλίες και ενάρετη πράξη- και ούτε οι διδασκαλίες είναι αποδεκτές από τον Θεό χωρίς τα καλά έργα, ούτε ο Θεός δέχεται τα έργα που δεν τελειοποιούνται με ευσεβείς διδασκαλίες. Διότι τι ωφελεί το να γνωρίζεις καλά τα δόγματα που αφορούν τον Θεό, αλλά να είσαι άθλιος πόρνος; Και πάλι, τι ωφελεί να είσαι εγκρατής και την ίδια στιγμή ασεβής βλάσφημος; Πολύτιμο αγαθό λοιπόν είναι η γνώση των δογμάτων- επίσης, υπάρχει ανάγκη από μια άγρυπνη ψυχή, αφού υπάρχουν πολλοί «που κερδοσκοπούν με τη φιλοσοφία και τη μάταιη απάτη».

Κατά τη διάρκεια της διάλεξης συζητήθηκαν διάφορα θέματα, όπως η εξωσωματική γονιμοποίηση, τα βλαστοκύτταρα, η κατανόηση του ρόλου της γενετικής στη συμπεριφορά, οι τεχνολογίες γονιδιακής επεξεργασίας και οι τεχνολογίες που συμβάλλουν στην παράταση της ζωής. Πρόκειται για τεχνολογίες που χρησιμοποιούνται σε βιοϊατρικές καταστάσεις για τη θεραπεία διαταραχών που κυμαίνονται από την αρχή της ζωής έως το τέλος της ζωής.  Ορισμένες από αυτές τις τεχνολογίες είναι επαρκώς ανεπτυγμένες και χρησιμοποιούνται σήμερα στις κλινικές (για παράδειγμα, η εξωσωματική γονιμοποίηση), ενώ άλλες βρίσκονται στον προθάλαμο της χρήσης τους αλλά δεν θεωρούνται ακόμη αρκετά ασφαλείς ώστε να χρησιμοποιηθούν συστηματικά στον άνθρωπο (όπως οι τεχνολογίες γονιδιακής επεξεργασίας).  Στα περισσότερα από αυτά τα παραδείγματα, η Εκκλησία δεν έχει ακόμη λάβει σαφή θέση, γεγονός που υποδηλώνει ότι χρειάζεται σοβαρή συζήτηση από την πλευρά της προκειμένου να προσπαθήσει να αναπτύξει μια κατάλληλη θέση γύρω από τα ζητήματα αυτά.  Ο διάλογος αυτός πρέπει να περιλαμβάνει όχι μόνον ιερείς και θεολόγους, αλλά και επιστήμονες, γιατρούς, κοινωνικούς επιστήμονες και πολλούς άλλους. 

Διότι η μέθοδος της ευσέβειας αποτελείται από αυτά τα δύο πράγματα, ευσεβείς διδασκαλίες και ενάρετη πράξη- και ούτε οι διδασκαλίες είναι αποδεκτές από τον Θεό χωρίς τα καλά έργα, ούτε ο Θεός δέχεται τα έργα που δεν τελειοποιούνται με ευσεβείς διδασκαλίες. Διότι τι ωφελεί το να γνωρίζεις καλά τα δόγματα που αφορούν τον Θεό, αλλά να είσαι άθλιος πόρνος; Και πάλι, τι ωφελεί να είσαι εγκρατής και την ίδια στιγμή ασεβής βλάσφημος; Πολύτιμο αγαθό λοιπόν είναι η γνώση των δογμάτων- επίσης, υπάρχει ανάγκη από μια άγρυπνη ψυχή, αφού υπάρχουν πολλοί «που κερδοσκοπούν με τη φιλοσοφία και τη μάταιη απάτη

Ποια προσέγγιση θα πρέπει λοιπόν να ακολουθηθεί προκειμένου να διατυπώσουμε μια ορθόδοξη θέση σχετικά με αυτές τις τεχνολογίες; Πρέπει να επαναφέρουμε την έννοια της κατανόησης στο εκπαιδευτικό μας σύστημα, στις μεταξύ μας σχέσεις, αλλά και στο ίδιο το σπίτι μας. Θα πρέπει να αφιερώνουμε χρόνο στη μελέτη των μυστηρίων και όχι μόνο στη γνωριμία με τα γεγονότα. Θα πρέπει να αναπτύξουμε τον σεβασμό για τη σοφία (και όχι μόνο για τη γνώση)- ίσως χρειαστεί, μάλιστα να επανεξετάσουμε την προσέγγισή μας για το είδος της εκπαίδευσης που προσφέρουμε και ίσως έχουμε μεγαλύτερη ανάγκη να καλλιεργήσουμε μια διασύνδεση μεταξύ ανθρωπιστικών και θετικών επιστημών.

Ο Μητροπολίτης Σούροζ Αντώνιος (Μπλουμ) περιέγραψε ως εξής τον τρόπο με τον οποίο πρέπει να προσεγγίσουμε αυτά τα δύσκολα προβλήματα του σήμερα: «Το καθήκον μας δεν είναι απλώς να μιμηθούμε ό,τι έκαναν οι άγιοι στις προηγούμενες εποχές, αλλά να οικειοποιηθούμε κατά κάποιον τρόπο σε ένα πολύ βαθύτερο επίπεδο τον τρόπο με τον οποίο εμπλέκονται στο δικό τους ιστορικό περιβάλλον, επιδιώκοντας να ανταποκριθούμε όπως θα είχαν ανταποκριθεί αν ζούσαν στις μέρες μας».

---

[1] Το παρόν κείμενο στηρίζεται σε παρουσίαση με τον τίτλο “Τεχνητή Νοημοσύνη: Απειλή ή Εθλογία”που έλαβε χώρα στις 15 Απριλίου 2024 στο πλαίσιο του κύκλου διαδικτυακών ομιλιών της Ακαδημίας Θεολογικών Σπουδών Βόλου «Καιρός του Ποιήσαι» για το ακαδημαϊκό έτος 2023-2024.

Το εικαστικό θέμα είναι έργο του Ρώσου καλλιτέχνη Wassily Kandinsky με τίτλο “Several Circles”, 1926.

Πηγή 

1.2 Η ηθική της τεχνολογίας

Έχουμε δικαίωμα απόκρυψης των πληροφοριών που μας αφορούν;

Ποιες πληροφορίες που μας αφορούν οφείλουμε να μοιραζόμαστε με τους άλλους; Ποιες πληροφορίες για τον εαυτό μας δικαιολογείται να αποκρύπτουμε από τους άλλους; Έχω το δικαίωμα να κρατήσω μυστικό το όνομά μου ή καλυμμένο το πρόσωπό μου; Τι γίνεται με τη διεύθυνση μου, την ηλικία μου, το εισόδημά μου, το ιατρικό ιστορικό ή το ποινικό μητρώο μου; Έχω το δικαίωμα να κρατήσω μυστικά τα συναισθήματά μου, τη θρησκεία μου, τις πολιτικές πεποιθήσεις μου ή τις σεξουαλικές προτιμήσεις μου; Τι γίνεται με τα δακτυλικά αποτυπώματα ή το DNA μου; 

Σε μια εποχή επαναστατικών προόδων στην τεχνολογία των πληροφοριών, όταν ο καθένας με έναν απλό υπολογιστή μπορεί να δημιουργήσει βάσεις δεδομένων που δεν ήταν διαθέσιμες ακόμα και σε εξελιγμένες μυστικές υπηρεσίες πριν από είκοσι χρόνια, το γνωστό θέμα σχετικά με τα όρια της δημόσιας και της ιδιωτικής σφαίρας έχει αποκτήσει νέα σημασία. Αυτές οι νέες τεχνολογικές εξελίξεις ήταν που οδήγησαν την Ευρωπαϊκή Ένωση να θεσπίσει την Οδηγία 95/46/ΕΚ, που ρυθμίζει την επεξεργασία των προσωπικών δεδομένων. Στόχος της Οδηγίας ήταν η προστασία του δικαιώματος στην ιδιωτική ζωή, και οι περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες θέσπισαν νόμους σύμφωνους με αυτήν. Αλλά, το γεγονός ότι η επεξεργασία των δεδομένων είναι τώρα ευκολότερη, δεν αλλάζει τη βασική αρχή του ζητήματος: ποιες πληροφορίες σχετικά με τον εαυτό του έχει κάποιος το δικαίωμα να κρατά απόρρητες;

 Τα τελευταία χρόνια φαίνεται να έχει επικρατήσει η αντίληψη ότι όλα τα πρόσωπα έχουν ένα γενικό δικαίωμα ελέγχου στις πληροφορίες που τους αφορούν. Σύμφωνα με την αντίληψη αυτή, η χρησιμοποίηση των πληροφοριών από τρίτους προϋποθέτει, κατ’ αρχήν την συναίνεση του προσώπου. Η συναίνεση δεν είναι απαραίτητη σε όλες τις περιπτώσεις. Πληροφορίες μπορούν να ληφθούν και να χρησιμοποιηθούν χωρίς συναίνεση, υπό τον όρο ότι πληρούνται ορισμένες προϋποθέσεις. Κυρίως, πρέπει να αποδειχθεί ότι η διαθεσιμότητα των πληροφοριών ή η χρήση τους για ένα συγκεκριμένο σκοπό υπηρετεί ένα σημαντικό δημόσιο συμφέρον. Στην τελευταία περίπτωση, το δικαίωμα εκδηλώνεται όχι με τη συναίνεση, αλλά μάλλον με την αξίωση να αποδειχθεί αυτό το δημόσιο συμφέρον. Λειτουργεί έτσι ως prima facie (κατ’ αρχήν) δικαίωμα, το οποίο μπορεί να σταθμιστεί ή να παρακαμφθεί από ανταγωνιστικά συμφέροντα. Μερικές πληροφορίες μπορεί να χρειάζονται μεγαλύτερη ή μικρότερη προστασία. Έτσι, για παράδειγμα, ορισμένα δεδομένα μπορεί να είναι πιο ευαίσθητα από άλλα. Αλλά αυτό δεν αναιρεί τη βασική θέση ότι έχουμε ένα prima facie δικαίωμα να ελέγχουμε όλες τις πληροφορίες που μας αφορούν. Θα αποκαλέσω αυτό το υποτιθέμενο δικαίωμα ως «γενικό δικαίωμα του απορρήτου».

Το «γενικό δικαίωμα του απορρήτου» στηρίζεται σε μια προσέγγιση βαθιά προβληματική.  Θα υποστηρίξω ότι, ακόμη και αν θεωρηθεί απλώς ως prima facie, ένα γενικό δικαίωμα του απορρήτου, διευρύνει την ιδιωτική ζωή πέραν πάσης εύλογης κοινωνικότητας παρερμηνεύοντας ουσιαστικά τη θέση του ανθρώπου στην κοινωνία. Για το σκοπό αυτό, θα σκιαγραφήσω μια εναλλακτική αντίληψη της κοινωνικότητας, η οποία παραμένει βασικά φιλελεύθερη, ενώ συγχρόνως τονίζει τη σημασία της ανταλλαγής πληροφοριών. Το απόρρητο έχει ένα σημαντικό, αν και οριοθετημένο, ρόλο σε αυτήν την αντίληψη, την οποία ονομάζω  φιλελεύθερη κοινωνικότητα.

Φιλελεύθερη κοινωνικότητα

Η διερεύνηση του εάν υπάρχει ένα γενικό δικαίωμα του απορρήτου θα βασιστεί αναγκαία στην κατανόηση της κοινωνικής συνεργασίας και τη θέση των προσώπων σε μια κοινωνία. Μας οδηγεί, επομένως, στα βασικά στοιχεία της πολιτικής φιλοσοφίας, στα θεμελιώδη ερωτήματα σχετικά με το τι είναι μια πολιτική κοινωνία και τι είδους ένωση απαιτεί από τα μέλη της.

Στα Πολιτικά, ο Αριστοτέλης ασκώντας κριτική στη συλλογικότητα του Πλάτωνα, μας καλεί να σκεφτούμε ποια πράγματα είναι κοινά σε μια πολιτική κοινωνία. Το ενδεχόμενο να μην υπάρχει τίποτα το κοινό αποκλείεται a priori, διότι διαφορετικά δεν υπάρχει καθόλου κοινότητα. Είναι σωστό λοιπόν να σκεφτούμε, όπως έκανε ο Πλάτωνας, ότι όσο περισσότερα πράγματα είναι κοινά (γυναίκες, παιδιά, περιουσία), τόσο πληρέστερη, τόσο πιο ενωμένη είναι η πολιτική κοινωνία; Ο Αριστοτέλης θεωρεί ότι η άποψη αυτή δεν συλλαμβάνει το είδος της ενότητας που μια πολιτική κοινότητα επιδιώκει. Αντί να εντοπίζει τα ιδιαίτερα κοινά στοιχεία που χαρακτηρίζουν την πολιτική κοινότητα, προσπαθεί να προσδώσει σε αυτήν την ενότητα μιας οικογένειας ή, αν είναι δυνατόν, ενός μόνο ανθρώπου. Ωστόσο, η πολιτική κοινωνία δεν είναι μια τεράστια οικογένεια ή ένας υπεράνθρωπος. Αντιθέτως, είναι μια ενότητα εντελώς διαφορετικής φύσεως από αυτή των ειδικότερων ενώσεων και των μεμονωμένων ανθρώπων, από τους οποίους αποτελείται. Ως εκ τούτου, τα κοινά στοιχεία μιας πολιτικής κοινωνίας πρέπει να εντοπισθούν στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά και τους διαφορετικούς σκοπούς της πολιτικής οργάνωσης.

Οι σύγχρονες κοινωνίες, ασφαλώς, δεν αποτελούν μια οργανική ενότητα, όπως την αντιλαμβανόταν ο Πλάτων ή ακόμη και ο Αριστοτέλης. Δεν καλούνται να συλλάβουν την ολοκλήρωση του ανθρώπου μέσα από την συλλογική κοινή δράση, αλλά μάλλον να εξασφαλίσουν τις αναγκαίες προϋποθέσεις για την επίτευξη του ευ ζην από τα μέλη της. Σε αντίθεση με την κλασική παράδοση, οι σύγχρονες κοινωνίες έχουν τα άτομα ως αφετηρία τους. Αλλά τα άτομα μοιράζονται πράγματα στην κοινωνία. Θα ήταν μάλλον παράδοξο να σκεφτεί κανείς ότι, μόνο και μόνο επειδή τα άτομα είναι το σημείο αφετηρίας των κοινωνιών, όσο λιγότερα μοιράζονται τόσο καλύτερη γίνεται η κοινωνία. Θα ήταν επίσης παράδοξο για μια κοινωνία να επιδιώκει την απομόνωση των μελών της. Αν, όπως λέει ο Αριστοτέλης, το να μοιραζόμαστε τα πάντα είναι μια καταστροφική αρχή για την πόλη, το να μη μοιραζόμαστε τίποτα είναι προφανώς εξίσου καταστροφικό. Στην πρώτη περίπτωση, αντί μιας πολιτικής κοινότητας οραματιζόμαστε μια οικογένεια ή έναν υπεράνθρωπο, στη δεύτερη περίπτωση μια ομάδα Ροβινσώνων Κρούσων. Αν ισχύει ότι το ευ ζην κάθε ανθρώπου δεν εξαρτάται αποκλειστικά από τη συλλογική δράση, εξίσου ισχύει ότι δεν μπορεί να επιτευχθεί με την απομόνωση του.

Η αναγνώριση των ανθρώπων ως ηθικών υποκειμένων, τα οποία δεν απορροφώνται από τη συλλογική οντότητα, αλλά συγχρόνως συμμετέχουν σε μια πολιτική ένωση αποτελεί τη βασική οργανωτική αρχή της φιλελεύθερης κοινωνίας. Μπορούμε να διακρίνουμε τρία επίπεδα κοινωνικών σχέσεων. Τα δύο είναι αμέσως διακριτά. Αφ’ ενός η κοινωνική συνεργασία στο πλαίσιο των δραστηριοτήτων που στοχεύουν στο αμοιβαίο όφελος και αφετέρου η κοινωνικότητα που στοχεύει στην πραγμάτωση του ευ ζην του κάθε ανθρώπου. Η πρώτη κατηγορία περιλαμβάνει τις περισσότερες από τις δραστηριότητες σε δημόσιο χώρο, όπως τις οικονομικές συναλλαγές. Σε αυτήν την κατηγορία προέχει το στοιχείο της αμοιβαίας συνεργασίας και το στοιχείο της επιλογής ή της συναίνεσης κάθε ατόμου υποβαθμίζεται-έρχεται σε δεύτερη μοίρα. Η δεύτερη περιλαμβάνει τις πιο στενές σχέσεις με ορισμένους ανθρώπους και αποτελεί την κατηγορία όπου κυρίαρχο είναι το στοιχείο της προσωπικής επιλογής. Η συμμετοχή στις κοινωνικές σχέσεις με στόχο το προσωπικό καλό, καθώς και το ακριβές περιεχόμενο αυτών, εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από την επιλογή ή συναίνεση των ατόμων. Αντίθετα το ίδιο δεν ισχύει με τις περισσότερες κοινωνικές σχέσεις που αποσκοπούν στην καθημερινή συνεργασία προς αμοιβαίο όφελος. Μερικές είναι με ανθρώπους που δεν γνωρίζουμε καν, άλλες είναι λιγότερο ή περισσότερο συναινετικές. Δεν ξέρω για παράδειγμα, τον οδηγό του λεωφορείου ή το πρόσωπο που κάθεται δίπλα μου στο λεωφορείο, αλλά μπορώ να επιλέξω αυτόν από τον οποίο θα αγοράσω τον καφέ μου. Αλλά ακόμα και σε περιπτώσεις όπου το συναινετικό στοιχείο είναι πιο σημαντικό, η φύση και το περιεχόμενο των εν λόγω σχέσεων βασίζεται σε μια προϋπάρχουσα μήτρα κανόνων και κοινών προσδοκιών.

Όμως, η κοινωνικότητα των ανθρώπων δεν εξαντλείται στις σχέσεις που αποσκοπούν στη συνεργασία για αμοιβαίο όφελος. Ο Rawls επιμένει ότι «[...] η κοινωνικότητα των ανθρώπων δεν πρέπει να γίνεται αντιληπτή με ένα τετριμμένο τρόπο.», ότι δηλαδή δεν υπαγορεύεται αποκλειστικά από την ανάγκη και δεν εξαντλείται στο αμοιβαίο όφελος.Υπάρχει κάτι παραπάνω σε μία πολιτική κοινότητα, αυτό ακριβώς που συνιστά το τρίτο επίπεδο κοινωνικών σχέσεων. Σε μια πολιτική κοινότητα οι άνθρωποι μοιράζονται ένα κοινό σκοπό, συμμετέχουν στη διαμόρφωση θεσμών που πραγματώνουν κανόνες δικαιοσύνης. Υπάρχει δηλαδή ένα συλλογικό ιδεώδες, στο οποίο όλοι συμμετέχουμε και αντιπροσωπεύει όλα τα μέλη της πολιτικής κοινότητας. Ο Dworkin το παρομοιάζει με μια ορχήστρα. Μια ορχήστρα βασίζεται, προφανώς, στη συμβολή των μεμονωμένων μουσικών, αλλά η απόδοσή της έχει μια δική της οντότητα που είναι κάτι περισσότερο από το άθροισμα της επιδεξιότητας των μελών της. Οι καλύτεροι μουσικοί στον κόσμο δεν θα αποτελούσαν μια ορχήστρα από μόνο το γεγονός ότι είναι μαζί στη σκηνή. Θα πρέπει να στοχεύουν σε μια συλλογική επιχείρηση και να ακολουθούν τους κανόνες που το καθιστούν δυνατό. “Είναι η ορχήστρα αυτή που πετυχαίνει ή αποτυγχάνει», λέει ο Dworkin, αν και [...] “η επιτυχία ή η αποτυχία αυτής της κοινότητας είναι η επιτυχία ή η αποτυχία του καθενός από τα μέλη της”.

Σε μια πολιτική κοινότητα υπάρχει, λοιπόν, ένα επίπεδο ένωσης όλων των πολιτών που δεν είναι ούτε επιφανειακό ούτε εργαλειακό. Περιλαμβάνει τη συμμετοχή στο σχηματισμό της κυβέρνησης, καθώς και τις επίσημες πράξεις της εξουσίας μέσω των νομοθετικών, εκτελεστικών και δικαστικών θεσμών της. Οι πράξεις αυτές αποτελούν την κοινοτική ζωή της πολιτικής κοινότητας ακριβώς όπως η μουσική αποτελεί την κοινοτική ζωή μιας ορχήστρας..

Για τους σκοπούς της παρούσας, είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι η συμμετοχή μας σε μια πολιτική κοινότητα είναι κατ ‘αρχήν ανεξάρτητη από την πραγματική συναίνεση ή την επιλογή των ατόμων. Οι κανόνες που διέπουν τους δημόσιους θεσμούς αντανακλούν είτε τις γενικές ηθικές αρχές της πολιτικής ένωσης είτε τις συλλογικές αποφάσεις που λαμβάνονται σύμφωνα με τις αρχές αυτές. Δεν είναι διαμορφωμένοι, όμως, για να εκφράζουν την ατομική προτίμηση του καθενός.
Έχοντας διαγράψει διαφορετικούς τομείς της κοινωνικότητας, τώρα θέλω να κάνω κάποιες προτάσεις σχετικά με τους κανόνες που ρυθμίζουν την ανταλλαγή των πληροφοριών σε κάθε τομέα. Κατ’ αρχήν, δεν υπάρχει κανένας λόγος για να κρατήσουμε μυστική οποιαδήποτε πληροφορία σχετίζεται με τη συμμετοχή μας στον γενικό σκοπό της κοινωνιάς, δηλαδή σε αυτό που αποκάλεσα πριν τρίτο επίπεδο κοινωνικών σχέσεων. Αυτό θα ήταν σαν να σκεφτόμαστε ότι μια ορχήστρα μπορεί να λειτουργήσει εάν ο βιολιστής αρνείται να αποκαλύψει τις μουσικές του ικανότητες. Ομοίως, η κοινωνική συνεργασία για αμοιβαίο όφελος, το πρώτο επίπεδο, απαιτεί την κοινή χρήση των αναγκαίων πληροφοριών χωρίς αυτή να εξαρτάται από τη συναίνεσή μας. Δεν μπορεί να επιτευχθεί κοινωνική συνεργασία αν η διαθεσιμότητα των πληροφοριών εξαρτάται από την συναίνεση του καθενός.  Οι  δεξιότητες και η εκπαίδευσή μας δεν μπορούν να μείνουν απόρρητες σε μια αγορά εργασίας. Το όνομα και η διεύθυνση μας δεν μπορούν να κρατηθούν απόρρητα, αν στείλουμε κάποιο γράμμα ταχυδρομικά. Ή για να επιστρέψω σε ένα από τα προηγούμενα παραδείγματα μου, θέλω να ξέρω αν ο οδηγός του λεωφορείου έχει την κατάλληλη άδεια οδήγησης ή αν το πρόσωπο που κάθεται δίπλα μου είναι άρρωστος. Το συμπέρασμα είναι ότι στη πολιτική συμμετοχή και τη συμεργασία για αμοιβαίο όφελος η αξίωση για απόρρητο φαίνεται, κατ’ αρχήν, να αντιστρατεύεται την ίδια την ουσία της κοινωνικότητας.

Αλλά, όπως επισημάνθηκε, η συλλογική επίτευξη της δικαιοσύνης και της κοινωνικής συνεργασίας για αμοιβαίο όφελος δεν περιλαμβάνει και δεν θα πρέπει να περιλαμβάνει όλα τα χαρακτηριστικά μιας ανθρώπινης ζωής. Στη θεωρία της φιλελεύθερης κοινωνικότητας υπάρχει χώρος – και εδώ ερχόμαστε στο δεύτερο επίπεδο όπου κυρίαρχο στοιχείο είναι η προσωπική επιλογή- για κάθε άνθρωπο να επιδιώξει το προσωπικό του καλό, κρατώντας κάποια απόσταση από τους άλλους, εκτός βεβαίως από εκείνους με τους οποίους έχει επιλέξει να μοιραστεί την επιδίωξή του. Αν οι πληροφορίες που αφορούν τέτοιους σκοπούς δεν είναι απόρρητες, τότε οι προσωπικές επιλογές του καθενός βρίσκονται συνεχώς υπό το βλέμμα και τα σχόλια όλων με αποτέλεσμα να χάνεται ή να δυσκολεύει η ελευθερία του καθενός να διαμορφώνει το ευ ζην του. Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ασφαλώς οι ερωτικές σχέσεις και προτιμήσεις.

Ενάντια στο γενικό δικαίωμα του απορρήτου

Ποια είναι τα γενικά διδάγματα που μπορούν να αντληθούν από αυτή τη σύντομη εξερεύνηση της ιδέας της φιλελεύθερης κοινωνικότητας; Γιατί είναι λανθασμένη η έννοια του γενικού δικαιώματος του απορρήτου; Αν (όπως έχω προσπαθήσει να αποδείξω) η κοινωνική συνεργασία δεν είναι πάντα και σε όλα τα επίπεδα προαιρετική και -κατά συνέπεια- εάν απαιτεί την ανταλλαγή πληροφοριών, τότε δεν μπορεί κανείς να ξεκινήσει με ένα δικαίωμα γενικό δικαίωμα απορρήτου που περιλαμβάνει όλα τα προσωπικά δεδομένα. Τι εικόνα της κοινωνίας έχουμε κατά νου, τι είδους κοινωνική συνεργασία, όταν θεωρούμε ότι κάθε μέλος της είναι κάτοχος όλων των πληροφοριών σχετικά με το πρόσωπό του, το όνομά του, τη διεύθυνσή του, τις δεξιότητές του, το εισόδημά του, τις απόψεις του κλπ. και κατά περίσταση αναγκάζεται να τις αποκαλύψει; Πρόκειται για μια πολύ φτωχή ιδέα της κοινωνίας και της κοινωνικής συνεργασίας.

Αυτήν ακριβώς την φτωχή ιδέα της κοινωνίας φαίνεται να ασπάζονται οι νόμοι προστασίας δεδομένων δημιουργώντας ένα γενικό δικαίωμα απορρήτου που περιλαμβάνει όλες τις πληροφορίες που αφορούν ένα πρόσωπο. Σε ορισμένες χώρες αυτό έχει οδηγήσει σε απίστευτες αξιώσεις και απίθανες αποφάσεις από τις αρχές προστασίας προσωπικών δεδομένων. Στην Ελλάδα, για παράδειγμα, η συλλογή δεδομένων, όπως ονομάτων, αριθμών τηλεφώνου και διευθύνσεις των φίλων ενός πολιτικού κόμματος κρίθηκε παράνομη, επειδή δεν ζητήθηκε άδεια για την επεξεργασία των δεδομένων αυτών. Κρατικοί υπάλληλοι έχουν ισχυριστεί ότι οι μισθοί τους θα πρέπει να είναι απόρρητοι, μαθητές ότι οι βαθμοί στο γυμνάσιο ή το πανεπιστήμιο δεν πρέπει να δημοσιοποιούνται, ακόμη και οι οδηγοί, οι οποίοι έχουν παραβιάσει τον κώδικα οδικής κυκλοφορίας, έχουν ισχυριστεί ότι απαγορεύεται να φωτογραφίζονται οι πινακίδες των αυτοκινήτων τους. Τέτοιες αποφάσεις ή απαιτήσεις αντανακλούν μια αντίληψη ακραίου ατομικισμού που ανάγει σε κοινωνικό ιδεώδες τη συνολική ασφυξία ροής των πληροφοριών και υπονομέυει την ίδια τη κοινωνική συνεργασία.

Αναφέρω αυτά τα παραδείγματα για να τονίσω μια συγκεκριμένη τάση. Όμως, αυτό που με ενδιαφέρει δεν είναι οι μεμονωμένες περιπτώσεις ή αποφάσεις. Η ανταλλαγή πληροφοριών είναι ένα αναπόφευκτο και απαραίτητο στοιχείο της κοινωνικότητας και, πράγματι, ένα συστατικό στοιχείο της συλλογικής επίτευξης της δικαιοσύνης και της συνεργασίας προς αμοιβαίο όφελος. Δεν ανταποκρινόμαστε σε αυτό το χαρακτηριστικό, αν δομούμε την ηθική και νομική συζήτησή μας με τρόπο που να δημιουργεί χώρο για ένα γενικό ατομικό συμφέρον στο να μην φαινόμαστε, που ανταγωνίζεται το κοινωνικό συμφέρον του να είμαστε διαφανείς. Πολύ απλά, δεν υπάρχει τέτοιο ατομικό συμφέρον. Έτσι, αν μη τι άλλο, θα πρέπει να είναι το άτομο αυτό που φέρει το βάρος απόδείξης ότι το απόρρητο των πληροφοριών είναι απαραίτητο για το προσωπικό του καλό και/ή είναι συμβατό με μια ουσιαστική κοινωνικότητα. Αντίθετα στην επιδίωξη του προσωπικού ευ ζην ο καθένας έχει συμφέρον να μην φαίνεται από όλους τους άλλους και το συμφέρον αυτό υπερισχύει κάθε ενδιαφέροντος των άλλων να τον βλέπουν, τα στοιχεία που συνδέονται με αυτήν ο καθένας έχει δικαίωμα να τα κρατεί απόρρητα.

Με βάση τα παραπάνω αξίζει να δούμε ποια προστασία θα δίναμε στα λεγόμενα ευαίσθητα προσωπικά δεδομένα, τα οποία περιλαμβάνουν τη φυλετική ή εθνική καταγωγή, τα πολιτικά φρονήματα, τις θρησκευτικές πεποιθήσεις και τη συμμετοχή σε συνδικαλιστικές οργανώσεις, την κατάσταση υγείας, τη σεξουαλική ζωή, τα ποινικά μητρώα. Είναι λογικό να υποθέσουμε ότι οι θρησκευτικές πεποιθήσεις και η σεξουαλική ζωή στοχεύουν στο προσωπικό καλό και πρέπει να απολαμβάνουν ειδικής προστασίας. Ωστόσο, δεν είναι εξίσου προφανές σε ποιο επίπεδο τα πολιτικά φρονήματα, η συμμετοχή σε συνδικαλιστική οργάνωση ή το ποινικό μητρώο θα πρέπει να τυγχάνουν ειδικής προστασίας. Τέτοια δεδομένα φαίνεται να σχετίζονται με την κοινωνική ζωή στην οποία ο καθένας συμμετέχει. Αν αυτό είναι αλήθεια, το τεκμήριο είναι υπέρ της παροχής αυτών των πληροφοριών στον καθέναν και όχι της απόκρυψης τους.

Μπορούν άραγε κάποια από αυτά να προστατευθούν αν απορρίψουμε ένα γενικό ατομικό δικαίωμα απορρήτου; Κατ’ αρχάς, θέλω να τονίσω ότι η κοινωνική συνεργασία για αμοιβαίο όφελος υπαγορεύει μόνο την ανταλλαγή πληροφοριών για ορισμένους σκοπούς. Ως εκ τούτου, ό, τι αρμόζει σε ένα πλαίσιο, μπορεί να μην είναι κατάλληλο για κάποιο άλλο. Πολλές κατηγορίες ευαίσθητων δεδομένων αφορούν στοιχεία που γνωστοποιούνται με κατάλληλο τρόπο σε ορισμένες περιπτώσεις, αλλά μπορεί να κρατούνται απόρρητα σε άλλες. Δεύτερον, και ίσως πιο σημαντικό, συχνά η βάση για την ειδική προστασία των ευαίσθητων δεδομένων βρίσκεται σε σκέψεις που δεν μπορούν να υπαχθούν σε μια ενιαία αρχή και εν πάση περιπτώσει, λίγη σχέση έχουν με την προστασία της ιδιωτικής ζωής. Έτσι, για παράδειγμα, η μυστική ψηφοφορία προωθεί τη γνήσια δημοκρατική συμμετοχή. Στηρίζεται στη σκέψη ότι η πολιτική διαδικασία είναι πιθανό να στρεβλωθεί, αν η πληροφορία αυτή δεν είναι απόρρητη. Το ίδιο ισχύει με το απόρρητο της συνδικαλιστικής δραστηριότητας. Σε αυτά τα παραδείγματα, η προστασία του απορρήτου δικαιολογείται από τον τρόπο που μια πληροφορία είναι πιθανό να χρησιμοποιηθεί, αν αποκαλυφθεί και τις ανεπιθύμητες συνέπειες που μπορεί να έχει. Αλλά δεν δικαιολογείται από την επίκληση κάποιου γενικού ατομικού δικαιώματος απορρήτου. Το αντίθετο ισχύει στην περίπτωση των σεξουαλικών προτιμήσεων. Η απόκρυψη των σχετικών δεδομένων είναι πράγματι ζήτημα δικαιώματος σε μια δίκαιη κοινωνία.

  Πηγή: tsakyrakis.wordpress.com

Αντικλείδι , http://www.antikleidi.com

 

Αναδημοσίευση: http://albanaki.blogspot.gr/2013/08/blog-post_430.html