Ποια είναι η σημασία της φοινικιάς στην εκκλησιαστική τέχνη;

Στην εκκλησιαστική τέχνη και την ορθόδοξη παράδοση, η φοινικιά (ή ο φοίνικας) έχει σημαντική συμβολική αξία, η οποία συνδέεται κυρίως με τη νίκη, την ανάσταση και την παραδείσια κατάσταση:

Σύμβολο Νίκης: Τα κλαδιά της φοινικιάς, γνωστά ως βάγια, χρησιμοποιούνται για τον στολισμό των ναών και συμβολίζουν τη νίκη. Η χρήση τους την Κυριακή των Βαΐων ανακαλεί την υποδοχή του Χριστού στα Ιεροσόλυμα, όπου ο λαός Τον προϋπάντησε ως νικητή.

Νίκη κατά του Θανάτου και Ανάσταση: Στην τέχνη των κατακομβών και στα παλαιοχριστιανικά μνημεία, ο φοίνικας (συχνά αναφερόμενος ως το πτηνό που μοιράζεται το ίδιο όνομα) δηλώνει τη νίκη κατά του θανάτου και την ανάσταση των σωμάτων. Συμβολίζει την ελπίδα των πιστών για την αιώνια ζωή και την αθανασία.

Παραδείσια Γαλήνη: Η φοινικιά (χουρμαδιά) απεικονίζεται συχνά στην αγιογραφία (για παράδειγμα στην εικόνα της Γέννησης της Θεοτόκου) ως ένα δέντρο που στολίζει ιερούς χώρους, παραπέμποντας στη γαλήνη του Παραδείσου.

Ευλογία και Ανάπαυση: Στη βιβλική παράδοση της Παλαιάς Διαθήκης, η φοινικιά συνδέεται με την πρόνοια του Θεού, όπως στην έρημο Φαράν όπου οι Ισραηλίτες βρήκαν δώδεκα πηγές νερού και εβδομήντα φοίνικες, προσφέροντας μια εικόνα αναψυχής και ευλογίας μέσα στη δοκιμασία.

Πνευματική Καρποφορία: Η άμπελος και η φοινικιά χρησιμοποιούνται στην εκκλησιαστική τέχνη (όπως σε ξυλόγλυπτα τέμπλα ή ψηφιδωτά) ως συμβολικές παραστάσεις που δηλώνουν την πνευματική ανθοφορία της Εκκλησίας και τη σύνδεση των πιστών με τις θεϊκές δωρεές

Τα «δένδρα του Παραδείσου»

Εκτός από την ελιά, η οποία σε απόκρυφα κείμενα αναφέρεται ως ένα από τα «δένδρα του Παραδείσου», η Αγία Γραφή κατονομάζει ρητά δύο συγκεκριμένα δέντρα που βρίσκονταν στο κέντρο του κήπου της Εδέμ:

Το δέντρο της ζωής: Βρισκόταν στο μέσο του Παραδείσου και συμβολίζει την προοπτική της αθανασίας για τον άνθρωπο. Μετά την παρακοή, ο Θεός τοποθέτησε τα Χερουβίμ και τη φλεγόμενη ρομφαία για να φυλάνε τον δρόμο που οδηγούσε σε αυτό, ώστε να μην μπορεί ο άνθρωπος να φάει από τον καρπό του και να ζήσει αιώνια μέσα στην κατάσταση της αμαρτίας.

Το δέντρο της γνώσης του καλού και του κακού: Ήταν το δέντρο για το οποίο ο Θεός έδωσε τη μοναδική απαγορευτική εντολή στους πρωτοπλάστους, ζητώντας τους να μη γευτούν τον καρπό του. Η απαγόρευση αυτή δεν είχε σκοπό να στερήσει τη γνώση, αλλά να περιφρουρήσει τη σχέση εμπιστοσύνης και την κοινωνία του ανθρώπου με τον Θεό.
Επιπλέον, οι πηγές αναφέρουν ότι ο Παράδεισος περιείχε κάθε δέντρο που ήταν ωραίο στην όψη και καλό στην τροφή, υποδηλώνοντας μια απέραντη ποικιλία βλάστησης. 

Στην εκκλησιαστική υμνολογία, ο όρος «δέντρο» χρησιμοποιείται και μεταφορικά:Ο Ρωμανός ο Μελωδός αναφέρει ένα «δέντρο Υπερφυσικό» που φανερώθηκε μέσα στο Σπήλαιο της Γέννησης και προσφέρει την άφεση των αμαρτιών, ταυτίζοντάς το με τον ίδιο τον Χριστό.

Σε χριστιανικές απεικονίσεις και κείμενα, συχνά συναντάμε και τη φοινικιά (χουρμαδιά) ως δέντρο που στολίζει ιερούς χώρους ή την αυλή της Παναγίας, παραπέμποντας στην παραδείσια γαλήνη.

Η θέση της Ελιάς τη χριστιανική παράδοση

Η ελιά κατέχει μια ιδιαίτερη θέση στη χριστιανική παράδοση, καθώς συνδέεται άρρηκτα με την έννοια της πνευματικής αποκατάστασης και της παραδείσιας ζωής. Σύμφωνα με κείμενα των πρώτων χριστιανικών αιώνων, όπως το απόκρυφο έργο «Βίος Αδάμ και Εύας», η ελιά θεωρείται ένα από τα «δένδρα του Παραδείσου».

Ο καρπός της ελιάς και το έλαιο που παράγεται από αυτόν φέρουν βαθύτατους συμβολισμούς:

Πνευματική Θεραπεία: Ο καρπός της ελιάς συμβολίζει την πνευματική ίαση του ανθρώπου, δηλαδή την επάνοδό του στον Παράδεισο και την επανασύνδεσή του με τον Θεό.

Συμφιλίωση με τον Θεό: Στο Μυστήριο του Ευχελαίου, το λάδι χρησιμοποιείται ως σύμβολο της επανόδου του ανθρώπου στην κατάσταση πριν από την Πτώση, η οποία επιτυγχάνεται μέσα από τη συγχώρηση των αμαρτιών και τη συμφιλίωση με τον Δημιουργό.

Σύμβολο Ειρήνης και Χαράς: Στις κατακόμβες, οι πρώτοι χριστιανοί χρησιμοποιούσαν την ελιά για να δηλώσουν την ειρήνη. Επιπλέον, η απεικόνιση ενός περιστεριού που κρατά κλαδί ελιάς στο ράμφος του αποτελεί σύμβολο του πιστού που απολαμβάνει τη χαρά του Παραδείσου.

Ελπίδα και Αγάπη: Η φροντίδα και η αγάπη για τα δέντρα, όπως η ελιά, θεωρούνται πράξεις που «φυτεύουν» την ελπίδα και την ειρήνη, προσφέροντας στον άνθρωπο τη θεία χάρη.

Γενικότερα, η ελιά μέσα από τη λατρευτική ζωή και την τέχνη της Εκκλησίας υπενθυμίζει την υπόσχεση του Θεού για μια ζωή γεμάτη φως και αθανασία, μακριά από τη φθορά που προκάλεσε η έξοδος από τον κήπο της Εδέμ

ΤΡΑΝΤΑΖΟΝΤΑΣ ΤΟ ΔΕΝΔΡΟ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΟΚΕΝΤΡΙΚΟΤΗΤΑΣ

Χαίρε, δένδρον ευσκιόφυλλον, υφ’ ου σκέπονται πιστοί
Χαίρε, Ξύλον μακάριον. –
Τιμίου Σταυρού Ακαθίστου Ύμνου Ακολουθία

Κάνοντας βόλτες γύρω απ’ το χριστουγεννιάτικο δέντρο στη μικρή μου Νορβηγική κωμόπολη, έφερα στο νου μου πως ο χριστιανικός κόσμος είναι γεμάτος από δέντρα. Όχι μονάχα έλατα ασφαλώς, όχι πρωτίστως πάντως. Ωστόσο το έλατο μου προκάλεσε εκείνη τη στιγμή, αυτό που θα μπορούσα να αποκαλέσω δενδρόβια διαύγεια, διότι οι κορμοί ξεπετάγονται παντού γύρω μας. Μόλις δημιουργήθηκε ο άνθρωπος, ο Θεός τοποθέτησε το γήινο αυτό πλάσμα ανάμεσα σε φύλλα και κλαδιά. Το Δένδρο της Ζωής βρισκόταν στο κέντρο της αρχέγονης πραγματικότητας, ως πηγή ζωτικής δύναμης. Απ’ την άλλη πλευρά, μετά την Πτώση, αναδύθηκε το Δένδρο του Σταυρού, φέροντας τον καρπό της Σωτηρίας. Η σύνδεσή τους διακόπτεται από ένα άλλο δένδρο, αυτό της γνώσης, του οποίου οι καρποί είναι θανατηφόροι. Η ιστορία είναι γνωστή σε κάθε χριστιανό, παρόλα αυτά, τείνουμε να ξεχνάμε ότι ο Χριστιανισμός είναι ουσιαστικά μια θρησκεία των δένδρων.

Οι πρώτοι χριστιανοί γνώριζαν καλά την εν λόγω ιστορία, επειδή θεωρούσαν τον Χριστό τον νέο Αδάμ και την Μαρία την νέα Εύα, ενώ παράλληλα, είδαν στον Σταυρό το νέο Δέντρο της Ζωής. Ο ίδιος ο Κύριος, καθώς περιπλανιόταν στους χωμάτινους δρόμους της γης, μιλούσε με δενδρικούς συμβολισμούς: «Ποτέ πια να μη φάει κανείς καρπό από σένα!» (Μκ. 11:14). Η συκιά Τον άκουσε και απάντησε χάνοντας τα φύλλα της, όπως αναφέρει ο ευαγγελιστής. Καθίσταται σαφές ότι ο Ιησούς ταυτιζόταν με τον φυτικό κόσμο. Αποκαλούσε τον εαυτό του το αληθινό κλήμα, ενώ τα κλαδιά ήταν οι μαθητές Του (Ιω. 15)· αναζητούσε κατάλληλες παρομοιώσεις μέσα απ’ τη φύση για να περιγράψει τη θεία πραγματικότητα: «Με τι να παρομοιάσουμε τη βασιλεία του Θεού ή με ποια παραβολή να την παραστήσουμε;» (Μκ. 4:30-31) ρωτούσε ρητορικά, δίνοντας την ακόλουθη απάντηση: «Μοιάζει με σπόρο σιναπιού, που όταν τον σπείρουνε στη γη είναι ο μικρότερος απ’ όλους τους σπόρους που σπέρνονται. Μετά τη σπορά, όμως, βλασταίνει και γίνεται μεγαλύτερο απ’ όλα τα λαχανικά. Κάνει τόσο μεγάλα κλαδιά, ώστε τα πουλιά να μπορούν να φωλιάζουν στη σκιά του» (Μκ. 4:31-32· Μτ. 13:31-32). Πουλιά πετούν ελεύθερα πάνω απ’ τα βλαστάρια, τα οποία συνεχώς μεγαλώνουν και ξεχειλίζουν απ’ τους χυμούς της Εκκλησίας.

Δεν έχω όμως σκοπό να επαναλάβω απλά τις ιστορίες της Αγ. Γραφής. Εκτός απ’ τις γνωστές παραβολές για τα δένδρα και τις αφηγήσεις που εκφράζονται στις ιερές γραφές, η Ορθόδοξη ιστορία είναι γεμάτη από βλάστηση, που αναπτύχθηκε και μπολιάστηκε με τη ζωή των ανθρώπων, καθώς και το αντίστροφο. Όπως έλεγε ο Γέροντας Αμφιλόχιος της Πάτμου: «Ο Θεός μας έδωσε μια ακόμη εντολή, η οποία δεν καταγράφεται στις Γραφές: ‘Αγαπάτε τα δένδρα!’. Όποιος δεν αγαπάει τα δένδρα […] δεν αγαπάει τον Θεό».[1]

Μια νέα φυτική Δημιουργία

Σύμφωνα με μια πρώιμη ποιητική παράδοση, εκδοχές της οποίας υπάρχουν σε συριακούς και ελληνικούς ύμνους, ο Αδάμ έζησε μαζί με τα δέντρα στον Παράδεισο. Όταν παραβίασε το θέλημα του Θεού και εκδιώχθηκε απ’ τον Παράδεισο, ακόμη και τα δέντρα έκλαιγαν και ούρλιαζαν, τότε εκείνος έτρεξε προς τις συκιές κι αυτές κοκκίνισαν βλέποντάς τον, ενώ έσπευσαν να τον ντύσουν με τα φύλλα τους. Τα άλλα δέντρα όμως του φώναζαν, αντηχώντας τα λόγια του Θεού: «Που είσαι Αδάμ;». Στολισμένος με φύλλα, ο πρωτόπλαστος έμοιαζε και ο ίδιος με δέντρο, ήταν λες και τούτο το πλάσμα ήταν κάτι μεταξύ δέντρου και ανθρώπου.

Ο θεολόγος και ποιητής Όσιος Εφραίμ ο Σύρος προσπάθησε να φανταστεί πως τα διάφορα δέντρα αλληλοεπιδρούσαν μεταξύ τους στην Εδέμ– ακόμη κι όταν ο Αδάμ δεν βρισκόταν εκεί:


Ίσως ετούτο το ευλογημένο δέντρο, το Δέντρο της Ζωής
είναι με τις ακτίνες του ο ήλιος του Παραδείσου
τα φύλλα του αστράφτουν και πάνω τους αποτυπώνονται
οι πνευματικές χάρες του Κήπου του Παραδείσου.
Τα δέντρα υποκλίνονται καθώς η αύρα τα ακουμπά
σαν να προσκυνούν ετούτο τον κυρίαρχο και βασιλέα των δέντρων
(Όσιος Εφραίμ ο Σύρος, Ύμνοι για τον Παράδεισο)

Τα υπόλοιπα δέντρα γύρω απ’ το Δέντρο της Ζωής εκφράζουν το σεβασμό τους, λυγίζοντας ελαφρά τα κλαδιά τους. Ο βασιλέας των δέντρων ακτινοβολεί και αστράφτει, καθώς τα φύλλα του τρεμοπαίζουν στην αέρινη αύρα. Ο Όσιος Εφραίμ έδωσε ιδιαίτερη προσοχή στα δέντρα του Παραδείσου και στη σχέση τους με τον Αδάμ. Ουσιαστικά, ο Σύρος άγιος επισημαίνει περισσότερο τη σχέση μεταξύ του Αδάμ και της φύσης, απ’ ότι την σχέση Αδάμ και Εύας. Πράγματι, ο Αδάμ νοιαζόταν για τα δέντρα κι αυτά τον φρόντιζαν, σύμφωνα τόσο με τους Έλληνες όσο και με τους Σύρους ποιητές.

Αγκαλιάζοντας τα δέντρα

Ορισμένοι υποθέτουν ότι το αγκάλιασμα των δέντρων αποτελεί μια συνήθεια που καθιερώθηκε με τον σύγχρονο περιβαλλοντισμό. Ας μου επιτραπεί να διαφωνήσω. Αρκεί μόνο ν’ αναφέρουμε τους δενδρίτες μοναχούς! Παρόλο που οι πηγές είναι λίγες, ενώ, κυριολεκτικά, οι κάτοικοι των δέντρων είναι κρυμμένοι στο πυκνό δάσος της ιστορίας· οι μαρτυρίες είναι αρκετές για να επιβεβαιώσουν ότι, έστω ένας μικρός αριθμών ποικίλων ασκητών έλκονταν από κλαδιά και κορμούς. Ο Ρώσος ερημίτης του 15ου αιώνα αγ. Τύχων εγκαταστάθηκε στα δάση της Καλούγκα, ενώ για αρκετά χρόνια ζούσε μέσα σε μια βελανιδιά, περιβεβλημένος απ’ το δέντρο. Μια χιλιετία νωρίτερα, ο Άγιος Δαυίδ της Θεσσαλονίκης σκαρφάλωσε στα κλαδιά μιας αμυγδαλιάς και παρέμεινε στην αγκαλιά της για τρία χρόνια. Ασφαλώς, ένας τέτοιος ασκητικός τρόπος ζωής σημαίνει ότι ήταν πολύ πιο εκτεθειμένος στις δύσκολες καιρικές συνθήκες απ’ ότι ο Τύχων, ωστόσο και οι δύο έλκονταν με διαφορετικό τρόπο από την αγκαλιά των δέντρων. Το ίδιο κι ένας ακόμη Βυζαντινός, ένας «πράσινος» νεοεισερχόμενος στον μοναχισμό, ο νεαρός Άγιος Λουκάς ο Στυλίτης, ο οποίος έβγαινε κρυφά απ’ το μοναστήρι αθέατος κάθε βράδυ, για να περάσει τη νύχτα αγκαλιά με ένα κούφιο δέντρο. Σύμφωνα με τον επίσκοπο του 12ου αιώνα Άγιο Ευστάθιο της Θεσσαλονίκης: «Οι δενδρίτες είναι τα κλαδιά του Δέντρου της Ζωής, που ανθίζουν εν αρετή, οι όμορφοι καρποί του Πνεύματος». Πράγματι ήταν άγιοι που πάνω τους μεγάλωναν κλαδιά.

Οι δενδρίτες εξήπταν τη φαντασία των αγιογράφων, αλλά υπενθυμίζουν επίσης στους χριστιανούς όλων των εποχών ότι πρέπει να μπολιάζονται για να μετέχουν στην πλούσια τροφή (βλ. Προς Ρωμαίους 11:17), επειδή υπάρχει κάτι ζωτικής σημασίας στα δέντρα για όλους εμάς. Η αγορά χριστουγεννιάτικων δέντρων για το σπίτι μας δεν είναι και ο πιο φιλικός περιβαλλοντικός τρόπος αντιμετώπισης των κωνοφόρων. Ίσως, τουλάχιστον, θα μπορέσουμε να δούμε σ’ αυτά, όπως σε έναν καθρέφτη, αμυδρά, μια αόριστη ανάμνηση της ταπεινής ανθρωπότητας, προσπαθώντας εκ νέου να προσεγγίσουμε λίγο περισσότερο τον φυσικό κόσμο. Στην Ορθοδοξία υφίστανται ακόμη παρεκκλήσια που στεγάζονται σε κορμούς, ιερά που βρίθουν από θάμνους, εικόνες που περιβάλλονται από την προστασία των βελανιδιών, αν και πλέον δεν μπορούμε να ισχυριστούμε ότι η φυτική ζωή θρηνεί για τους ανθρώπους, καθώς ελάχιστοι από εμάς νοιαζόμαστε για το φυσικό περιβάλλον.

Ο Αδάμ Ανένδυτος

Η νεωτερικότητα μας οδήγησε στην Ανθρωπόκαινο εποχή. Πρόκειται για ένα πολυσύχναστο μέρος. Οι επιστήμονες έδωσαν στην εποχή μας την εν λόγω ονομασία, διότι οι άνθρωποι έχουν πλημμυρίσει τη γη και οι επιπτώσεις λόγω της ανθρώπινης παρουσίας είναι συντριπτικές για ολόκληρο το οικοσύστημα. Κατ’ αυτόν τον τρόπο τα υπόλοιπα ζωικά είδη καθίστανται διακοσμητικά επιβιώνοντας υπό τη σκιά των βαβελικών δομών μας. Δεν είναι μόνο οι δρόμοι των πόλεων που είναι γεμάτοι. Ακόμη και σύμφωνα με το σύγχρονο χριστιανικό αφήγημα, τα δέντρα κόπηκαν για να κάνουν χώρο στους ανθρώπους. Οι δενδρώδεις πρωταγωνιστές κατέληξαν κομπάρσοι. Τα φύλλα συκιάς αποκόπτονται και καθίστανται υλικό στην ανθρώπινη εργαλειοθήκη για την κάλυψη της γύμνιας. Τα πάντα ανήκουν στα δίποδα όντα!

Ο π. Ιωάννης Χρυσαυγής γράφει στο βιβλίο του Creation as a Sacrament [Η Δημιουργία ως Μυστήριο] ότι: «Ο ανθρωποκεντρισμός είναι ένας γοητευτικός πειρασμός, στον οποίο όλοι έχουμε υποκύψει κάποια στιγμή και ο οποίος έχει επιβαρύνει αρνητικά την αντίληψη και την πρακτική μας» (σ. 153). Φαίνεται πως ο εν λόγω πειρασμός αυξάνεται όλο και περισσότερο. Αυτό που ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος έχει αποκαλέσει οικολογικό αμάρτημα δεν είναι μόνο το πέταγμα ενός σκουπιδιού στο έδαφος, αλλά κάτι που σχετίζεται με τον τρόπο με τον οποίοι εμείς οι άνθρωποι αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας ως ανώτερο απ’ όλες τις άλλες μορφές ζωής, τις οποίες καταδικάζουμε σε μια σκιώδη ύπαρξη. Στα αρχαία ελληνικά η εν λόγω συμπεριφορά καλείται ύβρις (αλαζονεία, αυθάδεια, προπέτεια), όταν δηλαδή ένας άνθρωπος υπερβαίνει τα όριά του. Ορισμένοι μπορεί να την ονομάσουν πρόοδο. Ποιος χρειάζεται κλαίοντα φύλλα πλέον; Έχει πράγματι σημασία πώς επικοινωνούν τα φυτά; Μήπως δεν είναι η άποψη περί συγγένειας μεταξύ δέντρων και ανθρώπων απλώς μια φανταστική παρανόηση από μια εποχή κατά την οποία οι άνθρωποι ήταν λιγότερο ανεπτυγμένοι; Κατά την άποψή μου όχι. Πρέπει να «επιστρέψουμε στους πατέρες» όσον αφορά αυτό το ζήτημα, επειδή μπορούν να μας διδάξουν να ζούμε με τα δέντρα, ν’ αγαπάμε τα δέντρα, να βλέπουμε τον εαυτό μας σ’ αυτά και να ανακαλύπτουμε τα δέντρα εντός μας, καθώς περιπλανιόμαστε στα δάση και στους κήπους χαμένοι στις σκέψεις μας– αποπροσανατολισμένοι ίσως, αλλά και ελαφρώς πεινασμένοι, όπως πάντα…Που βρισκόμαστε; Που είσαι Αδάμ;

[1] Παρατίθενται εδώ Kallistow Ware, “Through Creation to the Creator,” in John Chryssavgis & Bruce V. Foltz (eds.), Toward an Ecology of Transfiguration: Orthodox Christian Perspectives on Environment, Nature, and Creation (New York, 2013), 86.

Η παρούσα ανάρτηση βασίζεται στο προσφάτως κυκλοφορηθέν βιβλίο Byzantine Tree Life: Christianity and the Arboreal Imagination [Η Ζωή των Δέντρων στο Βυζάντιο: Χριστιανισμός και η Φαντασία των Δέντρων] των Thomas Arentzen, Virginia Burrus & Glenn Peers (Palgrave Macmillan 2021).

Πηγή

Το ξύλο της ζωής και ως Πρωτευαγγέλιο

O πρώτος μυστικός τύπος του σταυρού κρύβεται στον Παράδεισο της Εδέμ. Εκείνο το ξύλο της ζωής, του οποίου τους καρπούς δεν γεύτηκε ο άνθρωπος είναι ο πρώτος και αρχαιότερος τύπος του Τιμίου Σταυρού!

Στο πρώτο βιβλίο της Παλαιας Διαθήκης, την ΓΕΝΕΣΙΝ στο κεφάλαιο Β ‘ διαβάζομε: «Θεός παράδεισον εν Εδέμ κατά ανατολάς και εκεί τον άνθρω πον, ον επλασε· και εξανέτειλεν ο Θεός εκ της γης παν ξύλον ωραίον εις δρασιν και καλόν εις και το δόλον της ζωης εν μέσω του παραδείσου και το του ειδέναι γνωστόν καλού και πονηρού» (Γεν. β ‘ 8-9). Δηλαδή· ο παντοδύναμος Θεός διέταξε και φύτρωσε Παράδεισος, κήπος με πλούσια και ποικίλη βλάστηση, στην Εδέμ, τόπος απόλαυσης και χαράς, που βρίσκεται προς την Ανατολή. Εκείο πρόσταξε να ζη ο άνθρωπος, τον οποίον δημιούργησε (1). . Και ο Θεός πρόσταξε και βλάστησαν ακόμη από την γη τρία είδη δέντρων: πρώτον κάθε είδος και κάθε ποικιλία δέντρων που με το ύψος, το σχήμα, το φύλλωμα, τα άνθη τους να ευχαριστούν και να τέρπουν, και με την ποικιλία των καρπών τους να ικανοποιούν, να ευφραίνουν και να τρέφουν τον άνθρωπο. Στο κέντρο του Παραδείσου, σε προνομιακή θέση, ώστε να είναι ορατά καθημερινά από τον άνθρωπο, ο Θεός πρόσταξε και βλάστησαν άλλα δύο δέντρα. Το ένα ήταν δέντρο, που οι καρποί του είχαν χάρη μοναδική, υπερφυσική και δύναμη έκτακτη, διότι θα έδιναν αθανασία και αιώνια μακαριότητα σ’ εκείνον που θα τους έτρωγε. Το άλλο ήταν δέντρο, από τους καρπούς του οποίου όποιος έτρωγε, θα γνώριζε πειραματικά πόσο πικρό ήταν το ηθικό κακό (2).

«και ένετείλατο Κύριος ο Θεός Αδάμ από παντός ξύλου του εν τω παραδείσιο φαγή, από του ξύλου του γινώσκειν καλόν και πονηρόν, ου φάγεσθε απ’ αυτού · η αν ήμερα φάγητε απ’ αυτού,

(Γεν. β ‘ 16-17). Δηλαδή· ο Θεός έδωσε στον Αδάμ εύκολη εντολή, άκοπη, ταιριαστή και συμφέρουσα στο λογικό και την ελευθερία του, λέγων «από κάθε είδος δέντρου, που υπάρχει στον Παράδεισο, είσαι ελεύθερος να φάγης, από το δέντρο όμως, του οποίου οι καρποί θα σου γνωρίσουν πει ραματικά το ηθικό κακό, τόσον εσύ, δσον και η γυναίκα σου (που θα δημιουργηθη εντός ολίγου), δεν θα φάγετε (3) . Τήν ημέρα που θά παραβήτε την εντολή και θα φάτε από τον απαγορευμένο καρπό, θα αποθάνετε εξάπαντος με θάνατο πνευματικό (4). Θα χωρισθή δηλαδή από εμένα τον Θεόν, που σας έδωσα την ζωή. Ως αποτέλεσμα του θανάτου αυτού θα έλθη κατόπιν και ο σωματικός θάνατος, ο χωρισμός του σώματος από της ψυχής» (5).

Ο Αδάμ, εάν εφύλατε την εντολή του Θεού, δηλαδή εάν έτρωγε ότι ε πέτρεψε ο Θεός και απέφευγε ό,τι απαγόρευσε, θα ελάμβανε βραβείο το «ξύλον της ζωής» το οποίο προωρίζετο να χαρίση στον άνθρωπο την αθανασία και την αιώνιον ζωή. Οι πρωτόπλαστοι όμως παρήκουσαν (6) και απέθαναν πνευματικώς δηλ. χωρίσθησαν από τον Θεόν (Γεν. γ ‘ 6-8) (7).

«Και είπεν ο Θεός · ιδού Αδάμ γέγονεν ως εις εξ ημών του γινώσκειν καλόν και πονηρόν και νυν μη ποτε εκτείνη την χε; i ρα αυτού και λάβη από του από του ξύλου της ζωής και φάγη και ζήσεται εις τον αιώνα. Και εξαπέστειλεν αυτόν Κύριος ο Θεός εκ του παραδείσου της τρυφής εργάζεσθαι την γην, εξ ης ελήφθη.Και εξέβαλε τον και αυτόν απέναντι του παραδείσου της τρυφής και έταξε τα Χερουβείμ και την φλογίνην ρομφαίαν την στρεφομένην φυλάσσειν την οδόν του ξύλου της ζωής» (Γεν. γ ‘ 22-24). Δηλαδή· ο παντοδύναμος Τριαδικός Θεός είπε: ο Αδάμ εξετροχιάσθη· η αμαρτία τον έσκότισε τόσο, ώστε να νομίζη ότι είναι ως Θεός. Να· δεν έγινε Θεός, αλλά ως Θεός, ικανός να διακρίνη το καλό από το πονηρό (8). Και τώρα ας προσέξωμε μήπως απλώση το χέρι του και με τρόπο ανάρμοστο και καταφρονητικό λάβη από τον καρπό του δέντρου της ζωής και φάγη, και ζήση αιωνίως και προχωρή από του κακού στο χειρότερο και γίνη αυτός και το κακό αθάνατο(9)· πρέπει να εκδιωχθή από τον παράδεισο». Και έδιωξε ο Θεός τον Αδάμ από τον παράδεισο της χαράς και της τέρψης, για να εργάζεται με κόπο την γη, άπό το χώμα της οποίας είχε πλασθή το σώμα του (10). Έβγαλε τον Αδάμ και τον έφερε να κατοικήση άπέναντι από τον Παράδεισο της ευτυχίας και μακαριότητας για να βλέπη και ν’ αναλογίζεται κάθε μέρα από ποιά αγαθά έχει εκπέσει και σε ποιά κατάσταση ωδήγησε τον εαυτό του (11). . Και διέταξε ο Θεός τα Χερουβίμ, μία άπό τις άγγελικές τάξεις και την περιστρεφόμενη φλογίνη ρομφαία, που συμβολίζει την δύναμη του Θεού, η οποία είναι δραστική ως φλόγα φωτιάς, να φυλάττουν τον δρόμο, που ωδηγούσε προς το δέντρο της ζωής, που ήταν μέσα στον Παράδεισο (12).

«και είπε ο Κύριος ο Θεός· α νά μέσον σου και ανά μέσον της γυναικός και ανά μέσον του σπέρματος σου και ανά μέσον του σπέρματος αυτής· αυτός σου τηρήσει κεφαλήν , και συ τηρησεις αυτού πτέρναν» (Γεν. γ ‘ 15).

Δηλαδή· ο Θεός είπε στον Διάβολο θα θέσω έχθρα και μίσος, πόλεμο αδιάλλακτο και συνεχή μεταξύ σου, του Διαβόλου, και μεταξύ της γυναίκας και των ευσεβών απογόνων της, όσο θα γεννώνται φυσικώς από και γυναίκα. Και μεταξύ των απογόνων και των δαιμονοκινήτων οργάνων σου, και μεταξύ Εκείνου , του Χριστού, ο οποίος θα γεννηθή κατά τρόπον υπερφυσικό από γυναίκα Παρθένον, την Μαρία. Μόνος αυτός από όλους τους ανθρώπους δικαιούται να ονομάζεται σπέρμα γυναίκας και η μητέρα του Αυτός, ο Ιησούς Χριστός, ο υιός της Παρθένου, θα σου καταπατήση και συντρίψη την κεφαλή, θα ανατρέωη ολα τα δόλια σχέδιά σου, θα κατάργηση την βασιλεία και τα όργανά σου, θα σε αφανίση ολοσχερώς. Και συ, ο Διάβολος, θα του δαγκάσης μόνο την πτέρνα, θα τον μωλωπίσης απλώς. Θα προσβάλης μόνο την ανθρώπινη φύση του και θα του προξενήσης πόνο προσωρινό με τα όργανά σου, τους Γραμματείς και Φαρισαίους».

Στον στίχο Γεν. γ’ 15 περιέχεται ως εν σπέρματι, εν δυνάμει, ολόκληρο το έργο της απολύτρωσης: ήτοι: 1) Η ανθρώπινη και η θεία υπόσταση του Λυτρωτή. 2) Ο σταυρικός θάνατος του Λυτρωτή και η ήττα του Διαβόλου. 3) Η νίκη της ανθρώπινης φυλής είναι αποτέλεσμα αγώνα του σπέρματος της γυναίκας, του Χριστού, κατά του όφεως, του Διαβόλου. Γι’ αυτό ο στίχος αυτός ονομάστηκε «Πρωτευαγγέλιον».

Και ενώ τα Χερουβίμ και η φλογίνη ρομφαία απαγόρευσαν στους πρωτόπλαστους τον καρπό του δέντρου της ζωής, η αποκάλυψη του Θεού κατηύθυνε τα βλέμματά τους προς τον θάνατον και την ανάσταση του σπέρματος της γυναίκας. Ο υιός της Παρθένου θα ήταν η πηγή της λύτρωσης, της ζωής και της αθανασίας. ‘Ετσι όταν ο Αδάμ εστρέφετο προς τον Παράδεισο και έβλεπε απέναντι του τα Χερουβίμ και την φλογίνη ρομφαία, είχε κάθε λόγο να δοξάζη τον Θεό, ο Οποίος του έκλεισε τον Παράδεισο, του άνοιξε όμως άλλον δρόμο, προς τον ουρανό!…

«’Οτε δε ήλθε το πλήρωμα του χρόνου, εξαπέστελεν ο Θεός τον υιόν αυτού, γενόμενον εκ γυναικός… την υιοθεσίαν απολάβωμεν» (Γαλ. δ’ 4-5), με το νέο «ξύλο της ζωής» που είναι ο Σταυρός και η Εκκλησία είναι ο νέος πνευματικός Παράδεισος. Το αίμα του Ιησού Χριστού, ο καρπός της σταυρικής θυσίας Του, μας τρέφει (14) και μας χαρίζει την αθανασία και την αιώνιον ζωή (15)! Εκείνο, το οποίο θα λαμβάναμε από το «ξύλο της ζωής» του Παραδείσου της τρυφής (Γεν. β΄ 9), το ελάβαμε από τον Σταυρό του Χριστού, δια της Χάριτος του Θεού (16). Γι’ αυτό πολλοί Πατέρες της Εκκλησίας αναφερόμενοι στο «ξύλον της ζωής» του Παραδείσου, το θεωρούν ως προτύπωση του Τιμίου Σταυρού του Κυρίου μας Ιησού Χριστού!

Ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός, λέγει: «Τούτον τον Σταυρόν προετύπωσε το ξύλον της ζωης το εν τω Παραδείσω υπό Θεού πεφυτευμένον επεί γαρ δια ξύλου ο θάνατος, έδει (=έπρεπε) δια ξύλου δωρηθήναι την και την ανάστασιν».

Επίσης, ο Άγιος Φιλόθεος Κων/πόλεως, λέγει:» Το ξύλον του Παραδείσου αιχμάλωτον και γυμνόν εποίησε τον Αδάμ, και κρυβήναι αυτόν παρεσκεύασε· το ξύλον του σταυρού τον νικητήν Χριστόν εφ’ υψηλού πάσι εδείκνυεν… Ο θάνατος του Αδάμ και τους μετά ταύτα ανθρώπους κατεδίκασε και εθανάτωσε και κατέκρινεν· ο δε θάνατος του Χριστού και τους προ αυτού πεσόντας και θανατωθέντας ανέστησε και εζώωσε και πάσι τοις ανθρώποις σωτηρίας οδόν εχαρίσατο».

Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος θέτει σε γενικώτερη βάση το θέμα και λέγει: «Παρθένος και ξύλον και θάνατος της ήττης ημών ην τα σύμβολα. Παρθένος ην η Εύα· ούπω γαρ άνδρα εγίνωσκε· ξύλον ην και θάνατος ην το επιτίμιον του Αδάμ. Αλλ’ ιδού πάλιν Παρθένος και θάνατος, τα της ήττης σύμβολα και νίκης εγένετο σύμβολα. Αντί γαρ της Εύας, η Μαριάμ· αντί του ξύλου του ειδέναι το καλόν και το πονηρόν, το ξύλον του σταυρού· αντί του θανάτου του Αδάμ, ο θάνατος του Χριστού».

Το «ξύλο της ζωής» είναι ουσιαστικός και θεμελιώδης τύπος τοϋ Σταυρού του Χριστού, και όχι ψιλός και ξηρός τύπος, όπως πλήθος άλλων τύπων. Ε δώ μεταξύ τύπου και τυπόμενου υπάρχει θεολογικός δεσμός, διότι και τα δύο οδηγούν στον ίδιο σκοπό – την αιώνιον ζωήν! Γι ‘ αυτό πολλές φορές οι Πατέρες της Εκκλησίας όχι μόνον ρητορικώς αλλά και θεολογικώς χαρακτηρίζουν τον Τίμιον Σταυρόν ως «ξύλον σωτηρίας», «ξύλον αφθαρσίας», «ξύλον ζωής αιωνίου» και «φυτόν αναστάσεως». Την θεολογίαν του Τιμίου Σταυρού ως «ξύλον αιωνίου ζωής», οι Πατέρες την έξέφρασαν με πολλές εικόνες.

Ο Αγιος Κλήμης ο Αλεξανδρεύς, είδε τον Σταυρό ως δέντρο, πάνω στο οποίο κρεμάται η «ζωή ημών» ο Ιησούς Χριστός (Κολ. γ’4), και από το οποίο γευόμαστε τους καρπούς της θείας γνώσης και της αιωνίου αλήθειας.

Οι Αγιοι Κύριλλος Ιεροσολύμων και Φώτιος Κων/πόλεως, βλέπουν όλη την Οικουμένη σαν έναν Παράδεισο στο μέσον του οποίου έχει μπηχθή ο Σταυρός, το νέο ξύλο της ζωής, όπως και το αρχαίο εκείνο ξύλο ήταν φυτεμένο στο μέσον του Παραδείσου της Εδέμ. Με το νέο ξύλο της ζωής, τον τίμιον Σταυρόν του Χριστού, η πρώην καταραμένη γη γέμισε από ευλογίες και έγινε Παράδεισος!

Ο ιερομάρτυς Μεθόδιος, επίσκοπος Πατάρων, χρησιμοποιεί μία ωραιότατη αλληγορική εικόνα από την ζωή των ανθρώπων, την εικόνα του μουσικού οργάνου: «Ο άνθρωπος πριν σταυρωθή ο Ιησούς Χριστός, ήταν μαζί με το ικρίωμα του σταυρού ένα κακής κατασκευής όργανο. Ξύλο του οργάνου ήταν ο φονικός σταυρός και χορδές ο σταυρωμένος. Αλλά οι χορδές αυτές, αντί ν ‘ α ναδίδουν αρμονική μελωδία ανέδιδαν δυσαρμονία, διότι, αφ’ ότου αμάρτησε ο άνθρωπος εξέλιπε από την ύπαρξή του κάθε πνευματική αρμονία προς τον Θεό, προς τον εαυτό του και προς την κτίση. Η δυσαρμονία του οργάνου αυτού ηταν ο πνευματικός θάνατος. Τότε ο σταυρός ήταν ξύλο του θανάτου. Πάνω σε αυτό το όργανο τανύστηκε ο Θεάνθρωπος Ιησούς Χριστός, σαν μελωδική χορδή, διότι καμμιά αμαρτία και δυσαρμονία δεν υπήρχε μέσα του, και το μετέβαλε από ξύλο του θανάτου σε ξύλο της ζωής απαλλάσσοντάς το από κάθε καί φθορά. Η δυσαρμονία, η οποία στην αρχαία μουσική ορολογία ελέγετο φθορά, αλληγορικά σημαίνει την πνευματική φθορά, τον αιώνιο θάνατο. Τώρα όμως, που το ξύλο του θανάτου, έγινε ξύλο της ζωής, κάθε άνθρωπος που εναρμονίζεται προς «το ακήρατον μέλος της Αληθείας» περπατά δηλαδή τα ίχνη του Χριστού, είναι αδυνάτον να περιπέση σε φθορά, αλλά γίνεται μέτοχος ζωής αιωνίου».

Δια του ξύλου του Ζωοποιού Σταυρού η εκ του «ξύλου της γνώσεως» κατάρα εξεπλύθη, ο θάνατος καταργήθηκε, η πύρινη ρομφαία εστομώθη και παραγκωνίστηκε, και εμείς εισήλθαμε στον νέο Παράδεισο, την Εκκλησία, όπου εμείς οι Χριστιανοί γευόμεθα τους καρπούς του νέου «ξύλου της ζωής», του Τιμίου Σταυρού, που είναι η Θεία Ευχαριστία, η αναίμακτος θυσία. Και έτσι εισερχόμεθα στην αθανασία και αφθαρτοποιούμεθα. Μετά την παράβαση του παλαιού Αδάμ ετάχθησαν από τον Θεό αγγελικές δυνάμεις γύρω από το ξύλο της ζωής, για να μη επιτρέπουν στους α νθρώπους να φάγουν απ ‘αυτό. Αντιθέτως όμως, μετά την Σταύρωση και την Ανάσταση του Ιησού Χριστού, αγγελικές στρατιές δορυφορούν το ξύλο του Σταυρού και καλούν όλους τους πιστούς να φαγο^ ν άπό τους καρπούς του, με τους οποίους γίνονται αθάνατοι και μέτοχοι ζωής αιωνίου στην Βασιλεία του Θεού!



ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

(1) «Τι δήποτε τον παράδεισον εφύτευσεν ο Θεός μέλλων ευθύς τον Αδάμ δια την αμαρτίαν εξορίζειν εκείθεν; Πρώτον ουκ ανέχεται εκ προγνώσεως κατακρίναι ο Δεσπότης Θεός. Διο καί την παράβασιν προορών των αγαθών αυτώ μεταδέδωκε. Έπειτα και γνώναι αυτόν τας θείας δωρεάς εβουλήθη, ίνα τούτων στερηθείς μισήση την αμαρτίαν ως τοσούτων αυτόν γυμνώσασαν αγαθών (Θεοδώρητος).

(2) ‘ «Τρεις δε διαφοραί ξύλων ήσαν. Τα μεν εδόθη αυτώ ίνα ζη.Το δε ίνα ευ ζη. Το δε ίνα αεί ζη. Το δένδρον της γνώσεως ίνα ευ ζη και το δένδρον της ζωής ινα αεί ζη… Ου την γνώσιν ο Θεός κωλύει του καλού, αλλά θέλει μη είναι μετά του αγαθού την γνώσιν του κακού… ϊνα μη μίσγηται το πονηρόν μετά του αγαθού» (Σευηριανός).

(3)«Το ξύλον της γνώσεως ούτε φυτευθεν απ’ άρχης κακώς ούτε απαγορευθέν φθονερώς» (Γρηγόριος Θεολόγος).

(4) «Και ξύλον γνώσεως εκλήθη δια την περί τούτου γεγενημενην αίσθησιν της αμαρτίας και περί τούτου ο αγών τω Αδάμ προσετέθη» (Χρυσόστομος). Πως ήτο δυνατόν «τους κατ’ εικόνα θείαν γεγενημένους ουκ έχειν διάκρισιν αγαθού και κακού; Αγαθόν μεν το φυλάξαι την εντολήν , ολέ εθριον δε το παραδήναι. Είχον την γνώσιν, την δε πείραν προσέλαβον ύστερον» (Θεοδώρητος). «Τί ουν εστί καλόν; Η υπακοή. Τι δε πονηρόν; Η παρακοή» (Χρυσόστομος).

(4) «Ο γαρ κακούργος… τότε κυρίως αποθνήσκει , ό ταν τους νόμους παραβαίνη… καν δοκή ζην » (Ισίδωρος ΙΙηλουσιώτης).

(5)«Το δε αποθανείσθε τι αν άλλο είη ή το μη μόνον αποθνήσκειν αλλά και εν τη του θανάτου φθορά διαμένειν» (Μ. Αθανάσιος).

(6)«Η γυνη ηπατήθη, ο ανήρ επείσθη υπό της γυναικός» (Σευηριανός).

(7) Με την παράβαση των πρωτοπλάστων ώρμησε στον κόσμο ο θάνατος (Ρωμ. στ ‘ 23) ως σωματικός ή φυσικός (Γεν. β ‘ 17. γ 19) και ως πνευματικός (Ρωμ. στ’ 16) και αιώνιος (Ρωμ. ε’ 16-18, Α’ Κορ. ιε’ 22).

(8) «Δεικνύς ο Θεός της διαβολικής επαγγελίας το ψεύδος» (Θεοδώρητος).

«Λίαν τοις ρήμασιος τούτοις ωδίνησε τον Αδάμ εις συναίσθησιν αυτόν δια του ελέγχου αγαγών» (Γεννάδιος).

(9) «Εκώλυσε τον Αδάμ φαγείν μετά την παράβασιν από του δένδρου της ζωής, ίνα μη αθάνατον το κακόν γένηται» (’δηλος).

(10) «ίνα διηνεκή την υπόμνησιν έχη της ταπεινοφροσύνης την εργασίαν και ειδέναι ως εκείθεν αυτώ η σύστασις» (Ιω. Χρυσόστομος).

(11) «ίνα της αλύπου βιοτής εις μνήμην ερχόμενος μισή την αμαρτίαν ως πρόξενον της επιπόνου ζωής» (Θεοδώρητος). «Ίνα ορών τον Παράδεισον αναμιμνήσκηται της εκπτώσεως» (Ευσέβιος).

(12) «Ουκούν η της φλογίνης ρομφαίας όρασις και τα Χερουβίμ εχρησίμευσεν έως ότε έζη ο Αδάμ» (Ευσέβιος). «Της ρομφαίας εκείνης δια΄του στρέφεσθαι πάσας τας εκεί φερούσας οδούς αποφραττούσης και διηνεκή τόν φόβον αυτώ και την υπόμνησιν παρέχειν δυναμένης» (Ιω. Χρυσόστομος).

(13) «ου λέγει και τοις σπέρμασι ως επί πολλών αλλ’ ως εφ’ ενός και τω σπέρματί σου, ο εστί Χριστός» (Γαλ. γ΄ 16).

(14) « η γαρ σαρξ μου αληθώς έστι βρώσις, και το αίμα μου αληθώς εστιν πόσις» (Ιω. στ,, 55)

(15) «ο τρώγων μου την σάρκα και πίνων μου το αίμα ζωήν αιώνιον» (Ιω. στ΄ 54).

(16) «Ουδέ γαρ αποθανείν δύνανται· ισάγγελοι γαρ εισι και υιοί εισι του Θεού, της αναστάσεως υιοί όντες» (Λουκ. κ ‘ 36).

Πηγή

Η μηλιά: ομορφιά και πειρασμός στη μυθολογία, Αγία Γραφή και σύγχρονη εποχή

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

Το μήλο με την ωραία θέα και την νόστιμη γεύση αποτέλεσε αντικείμενο πολλών διηγήσεων ιδίως στην αρχαία Μυθολογία όχι τόσο στην Αγία Γραφή. Κατά τα άλλα αποτελεί ένα μέσο διατροφής και νόστιμο και ωφέλιμο. Ιδιαίτερα η πατρίδα μας έχει επάρκεια παραγωγής αλλά κάνει και πολλές εξαγωγές. Ο αξιόλογος ανταγωνιστής του μήλου είναι το σύκο, στο βαθμό που να είναι άγνωστο αν η Εύα έφαγε μήλο ή σύκο. Ας το δούμε από κοντά.

Η μηλιά στην ελληνική μυθολογία και  ιστορία

Προέλευση του ονόματός της

Κατά την μυθολογία η μηλιά πήρε το όνομά της από τον Μήλο που ήταν  από την Δήλο και πήγε στην Κύπρο, όπου παντρεύτηκε την Πελία, συγγενή του Άδωνη, γιο του βασιλιά της Κύπρου Κινύρα. Μήλος και Άδωνης δέθηκαν τόσο στενά, ώστε, όταν πέθανε ο Άδωνης, ο Μήλος κρεμάστηκε από ένα δένδρο, που αργότερα ονομάστηκε μηλιά. Ο γιος του Μήλου Μήλος ο Β΄ πήγε στο νησί του πατέρα του την Δήλο και στη συνέχεια έγινε οικιστής του νησιού που ονομάστηκε Μήλος. Στο νησί αυτό βρέθηκε  άγαλμα της θεάς  Αφροδίτης από την ελληνιστική εποχή   το 1820, είναι η περίφημη Αφροδίτη της Μήλου, που υπάρχει στο Μουσείο του Λούβρου.

1. Τα μήλα των Εσπερίδων

‘Όταν ο Ηρακλής εκτελούσε τον μύθο των Εσπερίδων πέρασε από τον Καύκασο, όπου ήταν δεμένος ο Προμηθέας. Ο Ηρακλής σκότωσε τον αετό που του έτρωγε το συκώτι και  απελευθέρωσε τον Προμηθέα.  Ο Προμηθέας    σε αντάλλαγμα του υπέδειξε έναν τρόπο για να πάρει τα μήλα των Εσπερίδων. Του είπε πως το καταλληλότερο πρόσωπο για μια τέτοια δουλειά ήταν ο αδερφός του, ο Άτλαντας. Του λέει λοιπόν:

-Δεν θα τα καταφέρεις, Ηρακλή.  -Γιατί, είναι τόσο δύσκολο; Λέει ο Ηρακλής στον Προμηθέα.

-Να μην μπεις στον κήπο των Εσπερίδων, που ανήκει στην Ήρα, τον συμβούλεψε ο Προμηθέας. Όποιος θνητός μπαίνει σ’ αυτόν τον κήπο πεθαίνει. Άκουσε τι θα κάνεις. Κοντά στον κήπο των Εσπερίδων βρίσκεται ο Άτλαντας, που έχει σαν χρέος από τους θεούς να κρατάει τον ουρανό για να μην ακουμπήσει στη γη. Πάρε τη θέση του για λίγο, κράτησε τον ουρανό και παρακάλεσέ τον να μπει εκείνος, που είναι αθάνατος, στον κήπο των Εσπερίδων για να κλέψει τα χρυσά μήλα. Ο Ηρακλής βρήκε τον Άτλαντα να κρατάει στους ώμους του τις κολόνες του ουρανού και τον παρακάλεσε κι έτσι μπόρεσε  να κόψει τα μήλα των Εσπερίδων.

2. Το Μήλο της Έριδος

          Όταν  η Θέτις παντρεύτηκε τον ηλικιωμένο θνητό βασιλιά Πηλέα, γιο του Αιακού μετά από προτροπή του Δία, όλοι οι θεοί ήταν προσκεκλημένοι στον γάμο και έφεραν δώρα εκτός από την Έριδα, η οποία με διαταγή του Δία δεν της επετράπη να προσεγγίσει, επειδή προκαλούσε πάντα διχόνοιες και αναστάτωση. Η Έρις προσβεβλημένη, πέταξε προς το χώρο του γάμου ένα χρυσό μήλο (το μήλον της έριδος) το οποίο έγραφε: «προς την ομορφότερη». Το μήλο το διεκδίκησαν η Ήρα, η Αθηνά και η Αφροδίτη.

Η διαμάχη τους ήταν ιδιαίτερα έντονη  και ο Δίας διέταξε τον Ερμή να οδηγήσει τις θεές στον όμορφο Πάρη, τον πρίγκιπα της Τροίας, για να αποφασίσει.   Οι θεές εμφανίστηκαν μπροστά του και   του πρότειναν δώρα σε περίπτωση που επιλέξει την καθεμία: η Αθηνά του προσέφερε σοφία και επιδεξιότητα στη μάχη, η Ήρα ηγετικές ικανότητες, για να διοικεί την Ασία και την Ευρώπη, ενώ η Αφροδίτη του προσέφερε τον έρωτα της ομορφότερης γυναίκας του κόσμου, της ωραίας Ελένης, βασίλισσας της Σπάρτης. Με τη βοήθειά της ο Πάρης έχοντας ως βασικό κριτήριο  την ομορφιά και τον ερωτισμό θα κατακτήσει την ομορφότερη γυναίκα του κόσμου, την Ελένη. Ο Πάρης διάλεξε το δώρο της Αφροδίτης και αυτό αποτέλεσε την αφορμή του Τρωικού πολέμου.

Εδώ επιπλέον το μήλο έχει έντονο ερωτικό ρόλο (μορφολογικά θυμίζει το γυναικείο στήθος) και η κατανάλωσή του ως μαγική αφροδισιακή τροφή.

3. Ο μύθος της Αταλάντης

Η Αταλάντη ήταν ηρωίδα της ελληνικής μυθολογίας, η οποία είχε   επιδείξει μεγάλες ικανότητες στο κυνήγι άγριων ζώων κι ακόμη είχε αποδειχτεί ακατανίκητη στον αγώνα δρόμου. Ήταν παρθένα και δεν ήθελε να παντρευτεί. Σύμφωνα με το μύθο,   αν κάποιος τη νικούσε σε αγώνα δρόμου, εκείνος θα την έπαιρνε γυναίκα του. Πολλοί μνηστήρες αγωνίστηκαν μαζί της αλλά αυτή τους νικούσε και τους σκότωνε, για να μην την παντρευτούν. Ο μόνος ο οποίος την νίκησε ήταν ο Ιππομένης με το τέχνασμα που του υπέδειξε η θεά Αφροδίτη. Του χάρισε η θεά τρία χρυσά μήλα, που προέρχονταν από τον Κήπο των Εσπερίδων.  Κάθε φορά που η Αταλάντη επρόκειτο να τον προσπεράσει, ο Ιππομένης   έριχνε πίσω του από ένα χρυσό μήλο. Αυτό αποσπούσε την προσοχή της και την έκανε να καθυστερεί κι έτσι ο Ιππομένης κέρδισε τον αγώνα δρόμου. Οι δύο νέοι,   συνευρέθηκαν ερωτικά μέσα σ΄ ένα ναό  της θεάς Ρέας-Κυβέλης και για το λόγο αυτό τιμωρήθηκαν με τη μεταμόρφωσή τους σε ζευγάρι λιονταριών.

ΤΟ ΜΗΛΟ ΣΤΗΝ ΑΓΙΑ ΓΡΑΦΗ

1. Το Μήλο της Εύας  

Είναι γνωστό  το μήλο της Εύας από την Παλαιά Διαθήκη, το οποίο οδήγησε στο προπατορικό αμάρτημα. Ο Αδάμ και η Εύα ζούσαν την απόλυτη ηθική ελευθερία  με τον όρο να υπακούουν στην εντολή του Θεού και να μην δοκιμάσουν τον καρπό  από το « δένδρο της γνώσεως του καλού και του κακού». Ο Διάβολος όμως μεταμορφωμένος σε φίδι  τους οδήγησε στην παρακοή και την αμαρτία   κι έτσι διώχτηκαν από τον Παράδεισο   (Γένεση: Κεφ:1-4). Πολύ αναλυτικά τα περιγράφει ο απ. Παύλος:

«ὥσπερ γάρ διά τῆς παρακοῆς τοῦ ἑνός ἀνθρώπου ἁμαρτωλοί κατεστάθησαν οἱ πολλοί, οὕτω καί διά τῆς ὑπακοῆς τοῦ ἑνός δίκαιοι κατασταθήσονται οἱ πολλοί». ( Προς Ρωμαίους 5,19). Εδώ θέλει να τονίσει ότι με την παρακοή του Αδάμ βασίλευσε ο θάνατος σε όλους τους ανθρώπους, αφού ο Αδάμ είναι ο γενάρχης όλων των ανθρώπων. Και όπως από την παρακοή  ενός προήλθε ο θάνατος σε όλους, έτσι και με την υπακοή του Χριστού ήλθε η ζωή σε όλους.

Υπάρχει μια παράδοση η οποία λέει ότι ο καρπός του δένδρου της γνώσεως του καλού και του κακού, το οποίο πρώτη έφαγε η Εύα και στη συνέχεια ο Αδάμ ήταν μήλο.  Αλλού λένε ότι ήταν σύκο. Το σίγουρο είναι ότι δεν κατονομάζεται συγκεκριμένα στην Γένεση, η οποία αναφέρει το σχετικό γεγονός,  παρά μόνο ως δένδρο της γνώσεως του καλού και του κακού. Η ομορφιά όμως και η γοητεία του μήλου ακόμη και τώρα προβληματίζει τους αυστηρούς ασκητές, που αρνούνται να φάνε μήλο, ακριβώς για να μην μπαίνουν εύκολα σε πειρασμό, όπως η Εύα.

Τι έφαγαν οι Πρωτόπλαστοι και εκδιώχθηκαν από τον Παράδεισο;

Η θεωρία με το μήλο δεν είναι παντού αποδεκτή. Στο πρώτο βιβλίο της Παλαιάς Διαθήκης, τη «Γένεση», όπου περιγράφεται η δημιουργία του ανθρώπου από τον Θεό, δεν αναφέρεται ποτέ ότι οι πρωτόπλαστοι έφαγαν το απαγορευμένο μήλο και ξέπεσαν από τον Παράδεισο. Η λέξη που χρησιμοποιείται είναι απλώς «καρπός». Λέει συγκεκριμένα: «Από το δένδρον όμως της γνώσεως του καλού και κακού δεν πρέπει ποτέ να φάγετε από αυτό. Κατά δε την ημέρα  κατά την οποίαν θα φάγετε από τον καρπόν του, θα χάσετε το δικαίωμα της αθανασίας, θα αποθάνετε σωματικώς και θα χωρισθήτε από εμέ, που σας έδωσα την ζωήν». (Γεν. 2,17).  Όμως η εικόνα της Εύας που προσφέρει ένα μήλο στον Αδάμ, έχει επικρατήσει παγκοσμίως.  Παρ’ όλα αυτά, το μήλο δεν ήταν πάντα η μοναδική απεικόνιση του απαγορευμένου καρπού. Τον 16ο αιώνα, οι καλλιτέχνες της νότιας Ευρώπης χρησιμοποιούσαν το σύκο ως πειρασμό. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το έργο του Μιχαήλ Αγγέλου στην Καπέλα Σιξτίνα, όπου απεικονίζεται το σύκο. Την ίδια περίοδο στη δυτική Ευρώπη, καλλιτέχνες όπως o Γερμανός Άλμπρεχτ Ντύρερ, ζωγράφιζε τους πρωτόπλαστους με ένα μήλο. Το 1644 όμως, ο Τζον Μίλτον έγραψε στα «Αεροπαγιτικά»  ότι ο απαγορευμένος καρπός ήταν μήλο και έκτοτε η εντύπωση επικράτησε σχεδόν σε ολόκληρη την Ευρώπη.

1. Το Μήλο του Αδάμ

Συγγενής με την παραπάνω παράδοση είναι και  το μήλο του Αδάμ, που είναι μπροστά στο λαιμό του κάθε ανθρώπου, και λέγεται ότι όταν ο Αδάμ δοκίμασε και αυτός το μήλο που του έδωσε η Εύα, το μήλο του στάθηκε στο λαιμό. Έτσι δικαιολογούν το εξόγκωμα που υπάρχει μπροστά στο λαιμό του κάθε ανθρώπου.

 

Το χρυσό μήλο της Κασσιανής

 Ο αυτοκράτορας Θεόφιλος (829-842) χρησιμοποίησε το χρυσό μήλο για να το προσφέρει στη μέλλουσα σύζυγό του Κασσιανή.   Η Κασσιανή, που ήταν  όμορφη και πλούσια κόρη, έλαβε μέρος  στην τελετή επιλογής νύφης για τον αυτοκράτορα Θεόφιλο. Θαμπωμένος από την ομορφιά της Κασσιανής, ο νεαρός αυτοκράτορας την πλησίασε και της είπε: «δια γυναικός ερρύη τα φαύλα». Που σημαίνει ότι «από μια γυναίκα ήρθαν στον κόσμο τα κακά», αναφερόμενος στην αμαρτία και τις συμφορές που προέκυψαν από την Εύα. Η Κασσιανή ετοιμόλογη, του απάντησε: «Αλλά και εκ γυναικός ερρύη τα κρείττονα» – «Αλλά και από μια γυναίκα προήρθαν στον κόσμο τα καλά», αναφερόμενη  στην  Παναγία. Μια όμως τόσο προκλητική απάντηση έκανε το Θεόφιλο να αλλάξει γνώμη και να διαλέξει τελικά τη Θεοδώρα.

Στην παράδοση των δημοτικών τραγουδιών συχνά γίνεται λόγος για το  «μήλο μου κόκκινο», με το οποίο παρομοιάζεται  η κοπέλα του νέου, και  για το μήλο που θέλει να στείλει η πονεμένη μάνα στον ξενιτεμένο της γιο , αλλά αν το στείλει, επειδή είναι πολύ μακριά, θα σαπίσει.

Συμβολική και θεολογική ερμηνεία των ιστοριών για το μήλο

Οι μύθοι και οι ιστορίες για το μήλο έχουν έναν κοινό παρονομαστή. Όλες, άλλες καθαρά κι άλλες υπαινικτικά, θεωρούν το μήλο σαν ένα όμορφο και νόστιμο φρούτο, αλλά αυτό ακριβώς έγινε αιτία πολλών συμφορών, συνδέεται δηλαδή πάντα με συμφορές. Ας τα δούμε από κοντά.

Ήδη από τον τρόπο, με τον οποίο η μηλιά πήρε το όνομά της, δηλαδή επειδή σε αυτήν κρεμάστηκε ο Μήλος, πήρε το όνομά του και ονομάστηκε μηλιά, δηλώνει κάποια συμφορά. Στον κήπο των Εσπερίδων, όπου υπήρχαν τα χρυσά μήλα, όποιος έμπαινε πέθαινε. Μόνο ο Άτλας, που ήταν αθάνατος, μπόρεσε να κλέψει τα μήλα και να τα δώσει στον Ηρακλή.  Το μήλο της Έριδος υπήρξε η αφορμή του δεκαετούς Τρωικού πολέμου, στον οποίο χάθηκαν πολλές ψυχές. Αιτία ο παράφορος έρωτας του Πάρη για την ωραία Ελένη, για την οποία ο Πάρης περιφρόνησε σοφία και επιδεξιότητα στη μάχη, που του έδινε η θεά Αθηνά , και ηγετικές ικανότητες, για να διοικεί την Ασία και την Ευρώπη, που του έδινε η  Ήρα. Το τέχνασμα πάλι του Ιππομένη με τα χρυσά μήλα των Εσπερίδων που πλάνεψαν την παρθένα Αταλάντη με συνέπεια να του δοθεί και να κάνουν έρωτα μέσα σε ιερό χώρο, τους οδήγησε σε μεταμόρφωση σε άγρια λιοντάρια. Και ερχόμαστε στο μήλο της Εύας που έγινε η αιτία όλων των συμφορών του ανθρώπινου γένους. Αλλά και ο αυτοκράτορας Θεόφιλος μήλο πρόσφερε στην Κασσιανή για να την κάνει πρόταση γάμου. Και  αυτό το μήλο υπήρξε αιτία στενοχώριας αλλά δεν ξέρω ποιανού στενοχώρια ήταν μεγαλύτερη, της Κασσιανής που δεν έγινε αυτοκράτορα ή του Θεόφιλου που δεν είχε ως αυτοκράτειρα μια τόσο έξυπνη γυναίκα.

Πάνω σε αυτό το θέμα του απαγορευμένου καρπού  υπάρχουν αμφισβητήσεις, διότι δεν υπάρχει μία γενικώς αποδεκτή θεωρία για το θέμα, αν δηλαδή η Εύα έκοψε μήλο, σύκο ή άλλο καρπό. Το μήλο μάλλον αντιπροσώπευε τον «απαγορευμένο καρπό» ήδη από τον 12ο αιώνα. Σύμφωνα με μία από τις επικρατέστερες θεωρίες, το μήλο χρησιμοποιήθηκε επειδή η λατινική λέξη «malus»   σημαίνει και  κακό και μήλο. Εξάλλου το μήλον στα δωρικά λέγεται μάλον, όπως το μήτηρ έγινε «mater», και έχει απόλυτα ομοιότητα με το λατινικό «malum». Άρα το μήλο μπορεί να είναι ωραίο και νόστιμο, όμως είναι αμαρτωλό και επικίνδυνο.  Άλλωστε και η ιστορία του Πάρη απ’ την Τροία, που έδωσε το χρυσό μήλο στην πιο όμορφη Θεά, δηλώνει ότι το φρούτο αυτό ήδη αντιπροσώπευε τον πειρασμό. Αν δε προσθέσουμε και την αντίληψη ότι τα μήλα αυτά του πειρασμού είναι τα στήθη της γυναίκας, τότε πηγαίνουμε σε μια άλλη εντελώς διαφορετική λογική, η οποία διαπερνά την εκκλησιαστική υμνογραφία.

Η Παναγία γίνεται το αντίθετο της Εύας. Ήδη στην λογομαχία του Θεόφιλου με την Κασσιανή θίγεται το θέμα και της κακής γυναίκας, της Εύας, και της καλής γυναίκας της Παναγίας. Βέβαια η υμνογραφία αποκαλεί την γυναίκα του Πετεφρή «δευτέραν Εύαν την Αιγυπτίαν», γιατί και αυτή επιχείρησε να δελεάσει τον Ιωσήφ και να τον παρασύρει στην αμαρτία. Αλλά η Παναγία δεν υπήρξε δεύτερη Εύα. Υπήρξε το εντελώς αντίθετο από την Εύα. Την  ανυπάκουη και αμαρτωλή Εύα την εξουδετέρωσε η υπάκουη και αγνή  Παναγία. Η πρώτη έφερε όλες τις συμφορές του κόσμου στο ανθρώπινο γένος, η δεύτερη έφερε τον Σωτήρα και Λυτρωτή του κόσμου. Το θέμα είναι ότι από την γυναίκα ξεκινούν όλα και τα κακά και τα καλά. Όμως αυτό δεν μπορούμε να το επικαλούμαστε ως αφορμή για τις δικές μας αμαρτίες, γιατί και ο Αδάμ και όλοι οι άνδρες έχουν ευθύνη για τις πράξεις τους.

ΤΟ ΜΗΛΟ ΣΤΗΝ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ

Και στην σύγχρονη εποχή έχουμε ιστορίες για το μήλο. Κατά τα άλλα τα ελληνικά μήλα είναι ένα εξαγωγικό προϊόν γνωστό σε όλον τον κόσμο.

1. Το μήλο της Χιονάτης

Και τέλος ας μην ξεχάσουμε το μήλο του παιδικού παραμυθιού από την ιστορία της Χιονάτης: το ερωτικό ζήτημα, η ομορφότερη γυναίκα, η Χιονάτη, και το δηλητηριώδες μήλο που θα την καταδικάσει σε αιώνιο ύπνο. Όμως το ερωτικό φιλί και ο άδολος έρωτας θα φέρει την Ανάσταση.

2. Το Μήλο του Νεύτωνα

Ένα ανοιξιάτικο απόγευμα του 1666, όταν ο Νεύτων είχε αποσυρθεί στο πατρικό κτήμα της οικογένειάς του  συνέβη η πιο διάσημη πτώση φρούτου στην ανθρώπινη ιστορία.  Όταν έπεσε ένα μήλο, τότε ξαφνικά του δημιουργήθηκε η απορία γιατί το μήλο συνεχώς πέφτει κάθετα προς το κέντρο της Γης,; Γιατί δεν πάει προς τα πλάγια ή προς τα πάνω; Προφανώς η Γη το έλκει, σκέφτηκε ο Νεύτων, και συμπέρανε ότι στην ύλη πρέπει να υπάρχει μια ελκτική δύναμη, η βαρύτητα.

3. Το δαγκωμένο μήλο της Apple

Ένα από τα πιο πετυχημένα λογότυπα εταιρείας είναι αυτό της γνωστής Apple, που έχει ως σήμα κατατεθέν ένα δαγκωμένο μήλο. Με βάση τις προηγούμενες ιστορίες για τη δυναμική αυτού του φρούτου είναι αυτονόητο η επιτυχία της εταιρείας να συνδέεται και με το λογότυπό της.

Γιατί όμως η Apple να έχει ως λογότυπο το δαγκωμένο μήλο; Το πρώτο ‘’μήλο-λογότυπο’’ της Apple σχεδιάστηκε το 1976. Ο Rob Janoff  ο σχεδιαστής του δαγκωμένου μήλου σύμφωνα με τις οδηγίες του Steve Jobs,  που ήθελε κάτι πιο μοντέρνο για την εταιρεία του, δημιούργησε ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα, εικονογραφημένα λογότυπα στην ιστορία.

Η δαγκωνιά (bite) έγινε για να κατανοεί ο κόσμος ότι το λογότυπο αναφερόταν σε μήλο και όχι σε ντομάτα ή κεράσι. Δημιουργείται όμως ένα λογοπαίγνιο με τις λέξεις bite/byte, που αποτελεί μία σαφή αναφορά σε μία τεχνολογική εταιρεία. Για την ιστορία τα λογότυπα εταιριών ήταν απλουστευμένα μέχρι τη δεκαετία του 70. Σήμερα μεγάλες εταιρίες ξοδεύουν εκατομμύρια δολάρια για τον επανασχεδιασμό των λογότυπων τους. [...]

Πηγή