1. Τι είναι η φιλοσοφία;
Η φιλοσοφία είναι η ιδιαίτερη πνευματική δραστηριότητα στην οποία επιδιδόμαστε όταν μας απασχολούν παράδοξα, οριακά και θεμελιώδη ερωτήματα που αφορούν τη σκέψη, την ύπαρξη και τη ζωή μας. Ετυμολογικά προέρχεται από τις λέξεις φίλος και σοφία, δηλώνοντας την αγάπη και την αναζήτηση της σοφίας. Δεν αποτελεί μια εξειδικευμένη επιστήμη με έτοιμες και οριστικές απαντήσεις, αλλά έναν ζωντανό τρόπο προσέγγισης του κόσμου.
Γεννιέται από την απορία και τον θαυμασμό, δηλαδή από την έκπληξη που νιώθουμε απέναντι σε φαινόμενα και έννοιες που στην καθημερινή μας ζωή θεωρούμε αυτονόητες. Ορίζεται κυρίως ως «σκέψη πάνω στην ίδια τη σκέψη», διότι εξετάζει κριτικά τις δυνατότητες του ανθρώπινου νου, τις έννοιες, τις αξίες και τα λογικά επιχειρήματα που χρησιμοποιούμε.
Παράλληλα, η φιλοσοφία έχει διπλή υπόσταση: από τη μία πλευρά είναι το «φιλοσοφείν», δηλαδή η δυναμική διαδικασία της διαρκούς αναζήτησης της αλήθειας, και από την άλλη πλευρά είναι το σύνολο των θεωριών και των συστημάτων στα οποία κατέληξαν οι μεγάλοι στοχαστές στην πορεία της ιστορίας.
2. Τι σημαίνει «Υιοθετώ φιλοσοφική στάση απέναντι στον εαυτό μου και στα πράγματα που με περιβάλλουν»;
Υιοθετώ φιλοσοφική στάση σημαίνει ότι αποσπώμαι από τη ρουτίνα της καθημερινότητας και παύω να δέχομαι τα πάντα γύρω μου αβασάνιστα. Παρατηρώ τον εαυτό μου, τους ανθρώπους και τα φαινόμενα του κόσμου με έκπληξη, οξυδέρκεια και απορία, σαν να τα αντικρίζω για πρώτη φορά.
Αντί να υιοθετώ τυφλά τις έτοιμες πεποιθήσεις, τα δόγματα, τις προκαταλήψεις και τα στερεότυπα που μου επιβάλλει το περιβάλλον μου, αμφισβητώ τα αυτονόητα και αναζητώ τη λογική θεμελίωση των απόψεών μου. Η στάση αυτή καλλιεργεί τη διανοητική ταπεινοφροσύνη και την αυτογνωσία, βοηθώντας με να συνειδητοποιήσω τα όρια της γνώσης μου.
Επιπλέον, η φιλοσοφική στάση συνεπάγεται την αναζήτηση της αληθινής γνώσης χάριν της ίδιας της κατανόησης και όχι για κάποιο άμεσο υλικό ή ιδιοτελές όφελος, προσφέροντας νηφαλιότητα, ψυχική ευρύτερη προοπτική και λογική αυστηρότητα στην αντιμετώπιση των διλημμάτων της ζωής.
3. Τι επιδιώκουν οι φιλόσοφοι με τα παράδοξα ερωτήματά τους; Αναφέρετε παραδείγματα.
Με τα παράδοξα ερωτήματα οι φιλόσοφοι επιδιώκουν να μας «ξυπνήσουν» από τη νοητική αδράνεια και τον εφησυχασμό της καθημερινότητας. Στόχος τους είναι να κλονίσουν τις αυτονόητες βεβαιότητές μας, να φανερώσουν τα όρια της λογικής και της γλώσσας μας, και να διευρύνουν τους ορίζοντες της ανθρώπινης σκέψης.
Τα ερωτήματα αυτά δεν αναζητούν πρακτικές ή εργαστηριακές πληροφορίες, αλλά μας αναγκάζουν να επανεξετάσουμε τα θεμέλια της εμπειρίας και της γνώσης μας. Χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι:
Πρώτον: Πώς μπορούμε να είμαστε βέβαιοι ότι ο κόσμος γύρω μας δεν είναι απλώς ένα όνειρο ή μια φανταστική πλάνη των αισθήσεών μας;
Δεύτερον: Πώς είμαστε σίγουροι ότι ο ήλιος θα ανατείλει αύριο με τον ίδιο τρόπο που ανέτειλε στο παρελθόν, όταν στηριζόμαστε μόνο στη συνήθεια;
Τρίτον: Γιατί να υπάρχει ο κόσμος και τα όντα αντί για το απόλυτο τίποτα;
4. Τι σημαίνει η διαπίστωση ότι «η φιλοσοφική σκέψη δεν έχει τη γραμμική εξέλιξη που έχουν οι επιστήμες»;
Στις θετικές και φυσικές επιστήμες παρατηρείται μια γραμμική και συσσωρευτική εξέλιξη. Οι νεότερες ανακαλύψεις και θεωρίες αντικαθιστούν τις παλαιότερες, καθιστώντας τις προηγούμενες ξεπερασμένες. Για παράδειγμα, στην ιατρική ή στη φυσική δεν χρησιμοποιούμε πλέον τις αρχαίες θεωρίες του Αριστοτέλη ή του Ιπποκράτη ως εργαλεία για τη σύγχρονη επιστημονική έρευνα.
Στη φιλοσοφία όμως τα πράγματα λειτουργούν διαφορετικά, διότι τα ερωτήματά της είναι «ανοικτά», «οριακά» και θεμελιώδη, πράγμα που σημαίνει ότι δεν επιδέχονται οριστικές, πειραματικές ή τελειωτικές απαντήσεις. Η φιλοσοφική σκέψη δεν αχρηστεύει το ιστορικό της παρελθόν.
Έτσι, οι ιδέες και τα επιχειρήματα αρχαίων και νεότερων φιλοσόφων, όπως του Πλάτωνα, του Αριστοτέλη, του Ντεκάρτ ή του Καντ, παραμένουν διαρκώς επίκαιρα και ζωντανά, προσφέροντας πολύτιμες οπτικές γωνίες για την κατανόηση των ίδιων διαχρονικών προβλημάτων του ανθρώπου.
5. Σε ποιον από τους στόχους της φιλοσοφικής δραστηριότητας αναφέρεται το παρακάτω κείμενο 1 της σελίδας 17 (Σωκράτης, Πλάτωνος Ευθύφρων); Να αιτιολογήσετε την απάντησή σας:
«ΣΩΚΡΑΤΗΣ: Θα θυμάσαι λοιπόν ότι εγώ δε σου ζήτησα αυτό, δηλαδή να μου αναφέρεις ένα ή δύο από τα πολλά όσια, αλλά σου ζήτησα το συγκεκριμένο τυπικό γνώρισμα δυνάμει του οποίου όλα τα όσια είναι όσια. [...] Μάθε μου λοιπόν ποιο τέλος πάντων είναι αυτό το τυπικό γνώρισμα, ώστε κοιτάζοντάς το και έχοντάς το ως υπόδειγμα να μπορώ καθετί το οποίο κάνεις είτε εσύ είτε οποιοδήποτε άλλος και το οποίο είναι όμοιο με αυτό να το χαρακτηρίζω όσιο και καθετί που δεν είναι σαν αυτό να μην το χαρακτηρίζω όσιο». (Πλάτων, Ευθύφρων, 6d-e)
Το κείμενο 1 της σελίδας 17 (απόσπασμα από τον πλατωνικό διάλογο Ευθύφρων) αναφέρεται στον πρώτο στόχο της φιλοσοφικής δραστηριότητας, που είναι η διασάφηση γενικών και αφηρημένων εννοιών.
Στο απόσπασμα αυτό, ο Σωκράτης εξηγεί στον Ευθύφρωνα ότι δεν ικανοποιείται με την απλή παράθεση μεμονωμένων παραδειγμάτων ευσεβών πράξεων, αλλά αναζητά το «τυπικό γνώρισμα», δηλαδή την καθολική ουσία και τον γενικό ορισμό της οσιότητας που διέπει όλες τις όσιες πράξεις. Ζητά μια καθαρή έννοια που θα λειτουργεί ως σταθερό υπόδειγμα και κριτήριο αξιολόγησης.
Αυτό εκφράζει με απόλυτη ακρίβεια τον πρώτο στόχο της φιλοσοφίας: η φιλοσοφική σκέψη ξεκινά από την ανάγκη να αποσαφηνίζουμε τις έννοιες που χρησιμοποιούμε, να καθορίζουμε τα ειδοποιά γνωρίσματά τους και να αποφεύγουμε τη σύγχυση ανάμεσα στις επιμέρους περιπτώσεις και στη γενική έννοια.
6. Σε ποιον από τους στόχους της φιλοσοφικής δραστηριότητας αναφέρεται το παρακάτω κείμενο 2 της σελίδας 17 (Thomas Nagel); Να αιτιολογήσετε την απάντησή σας:
«Το κύριο μέλημα της φιλοσοφίας είναι να ελέγξει και να κατανοήσει πολύ κοινές έννοιες, που όλοι μας τις χρησιμοποιούμε καθημερινά χωρίς να τις σκεφτόμαστε. Ένας ιστορικός μπορεί να ζητήσει να μάθει τι συνέβη κάποτε στο παρελθόν, αλλά ένας φιλόσοφος θα ρωτήσει: τι είναι χρόνος; Ένας μαθηματικός μπορεί να ερευνά τις πιθανές σχέσεις μεταξύ των αριθμών, αλλά ένας φιλόσοφος θα αναρωτηθεί: τι είναι αριθμός; [...] O καθένας μπορεί να αναρωτιέται αν είναι κακό να τρυπώνεις στο σινεμά χωρίς εισιτήριο, αλλά ένας φιλόσοφος θα ρωτήσει: γιατί μια πράξη είναι καλή ή κακή;» (Thomas Nagel, Θεμελιώδη φιλοσοφικά προβλήματα)
Το κείμενο 2 της σελίδας 17 του Thomas Nagel αναφέρεται στον δεύτερο στόχο της φιλοσοφικής δραστηριότητας, που είναι η αιτιολόγηση βασικών πεποιθήσεων.
Ο Nagel εξηγεί ότι ενώ οι επιμέρους επιστήμονες ερευνούν συγκεκριμένα γεγονότα ή εφαρμογές, ο φιλόσοφος υποβάλλει σε κριτικό έλεγχο τις ίδιες τις θεμελιώδεις έννοιες και πεποιθήσεις τις οποίες όλοι οι άνθρωποι μεταχειριζόμαστε καθημερινά αβασάνιστα (όπως ο χρόνος, ο αριθμός ή η ηθική ποιότητα μιας πράξης).
Η προσέγγιση αυτή ενσαρκώνει τον δεύτερο στόχο της φιλοσοφίας, ο οποίος μας καλεί να μην δεχόμαστε τίποτα ως αυτονόητο, αλλά να ζητάμε ορθολογική θεμελίωση και αδιάσειστα επιχειρήματα ακόμη και για τις πιο βασικές παραδοχές της ζωής και της γνώσης μας.
7. Σε ποιον από τους στόχους της φιλοσοφικής δραστηριότητας ανήκει το παρακάτω κείμενο 3 της σελίδας 17 (Αριστοτέλης, Ηθικά Νικομάχεια); Να αιτιολογήσετε την απάντησή σας:
«Επειδή λοιπόν η παρούσα φιλοσοφική μας ενασχόληση δεν έχει ως στόχο της, όπως οι άλλες, τη θεωρητική γνώση (η έρευνά μας δε γίνεται για να μάθουμε τι είναι η αρετή, αλλά για να γίνουμε ενάρετοι - αλλιώς δε θα είχε κανένα νόημα), είναι ανάγκη να εξετάσουμε το θέμα των πράξεων, δηλαδή το πώς πρέπει να τις πράττουμε». (Αριστοτέλης, Ηθικά Νικομάχεια, 1103b26-28)
Το κείμενο 3 της σελίδας 17 από τα Ηθικά Νικομάχεια του Αριστοτέλη ανήκει στον τέταρτο στόχο της φιλοσοφικής δραστηριότητας, που είναι η καθοδήγηση της πράξης και η οργάνωση του τρόπου ζωής μας (η φιλοσοφία ως «τέχνη του βίου»).
Ο Αριστοτέλης τονίζει απερίφραστα ότι ο σκοπός της ηθικής φιλοσοφίας δεν εξαντλείται στη θεωρητική ανάλυση της αρετής, αλλά αποσκοπεί στο να γίνουμε οι ίδιοι ενάρετοι στην καθημερινή μας συμπεριφορά. Γι' αυτό επιβάλλει τη μελέτη των ανθρώπινων πράξεων και του ορθού τρόπου επιτελεσής τους.
Η θέση αυτή αποδίδει πλήρως τον τέταρτο στόχο της φιλοσοφίας: ο φιλοσοφικός στοχασμός δεν παραμένει μια στείρα διανοητική άσκηση, αλλά προσφέρει αξίες, κανόνες και αρχές που καθοδηγούν τις αποφάσεις μας, ρυθμίζουν τις πράξεις μας και νοηματοδοτούν τη ζωή μας.
8. Να σχολιάσετε την άποψη, σύμφωνα με την οποία «η λέξη φιλοσοφία σημαίνει κάτι που στέκει πάνω ή κάτω από τις επιστήμες, αλλά όχι δίπλα σε αυτές».
Η διατύπωση αυτή εκφράζει τη σκέψη του Ludwig Wittgenstein και εξηγεί ότι η φιλοσοφία δεν αποτελεί άλλη μία αυτόνομη, επιμέρους επιστήμη δίπλα στις υπόλοιπες (όπως η φυσική, η χημεία ή η βιολογία), αλλά κινείται σε ένα διαφορετικό, επιθεωρητικό επίπεδο.
Στέκει «κάτω» από τις επιστήμες επειδή λειτουργεί ως θεμέλιο. Ελέγχει τις πρώτες αρχές τους, αποσαφηνίζει τις θεμελιώδεις έννοιες που χρησιμοποιούν (όπως ύλη, ενέργεια, αριθμός, αίτιο) και εξετάζει τα λογικά εργαλεία και τις μεθόδους με τις οποίες οικοδομούν την έρευνά τους.
Παράλληλα, στέκει «πάνω» από τις επιστήμες επειδή λειτουργεί ως επιστέγασμα. Συνθέτει τα πορίσματα των διαφόρων επιστημονικών κλάδων σε μια ενιαία κοσμοθεωρία, αξιολογεί τις κοινωνικές και ηθικές τους συνέπειες (όπως συμβαίνει στη βιοηθική) και εξετάζει τη συνολική σημασία της επιστημονικής γνώσης για την ανθρώπινη ύπαρξη.
9. Η φιλοσοφία έχει μόνο θεωρητικό χαρακτήρα; Αιτιολογήστε την απάντησή σας.
Όχι, η φιλοσοφία δεν έχει αποκλειστικά θεωρητικό χαρακτήρα, παρόλο που ξεκινά από τη θεωρητική απορία και τη διανοητική αναζήτηση. Διαθέτει μια βαθιά αλληλένδετη θεωρητική και πρακτική διάσταση.
Από τη μία πλευρά, η θεωρητική της διάσταση ερευνά τη φύση της πραγματικότητας (μεταφυσική), τις δυνατότητες και τα όρια της γνώσης (γνωσιολογία) και τους κανόνες της ορθής νόησης (λογική). Από την άλλη πλευρά, η πρακτική της διάσταση είναι εξίσου θεμελιώδης: ήδη από την αρχαιότητα, με τον Σωκράτη και τον Αριστοτέλη, η φιλοσοφία ορίστηκε ως «τέχνη του βίου».
Η φιλοσοφία επιζητεί να διαμορφώσει ηθικές αρχές και αξίες, να προσανατολίσει τις επιλογές μας σε κρίσιμα διλήμματα, να ενισχύσει την αυτογνωσία και να συμβάλει στη δίκαιη οργάνωση της κοινωνίας και των θεσμών μέσω της πολιτικής φιλοσοφίας. Επομένως, ο θεωρητικός στοχασμός τροφοδοτεί και μεταμορφώνει άμεσα τον καθημερινό τρόπο ζωής μας.
10. Ποιοι είναι οι βασικοί στόχοι της φιλοσοφικής δραστηριότητας και ποιους βασικούς κλάδους περιλαμβάνει η φιλοσοφία;
Οι τέσσερις βασικοί στόχοι της φιλοσοφικής δραστηριότητας είναι:
Πρώτον: Η διασάφηση γενικών και αφηρημένων εννοιών, δηλαδή η αποσαφήνιση της γλώσσας και της σκέψης μας ώστε να αποφεύγονται οι συγχύσεις.
Δεύτερον: Η αιτιολόγηση βασικών πεποιθήσεων, δηλαδή ο κριτικός έλεγχος και η λογική δικαιολόγηση των παραδοχών που θεωρούμε αυτονόητες.
Τρίτον: Η διαμόρφωση μιας συνολικής και συνεκτικής θεώρησης του κόσμου και του ανθρώπου, δηλαδή η σύνθεση των επιμέρους γνώσεων σε μια συγκροτημένη κοσμοθεωρία.
Τέταρτον: Η καθοδήγηση της πράξης και η οργάνωση του τρόπου ζωής μας, δηλαδή η προσφορά ηθικών αρχών που κατευθύνουν τη συμπεριφορά μας.
Για την επίτευξη αυτών των στόχων, η φιλοσοφία χωρίζεται σε βασικούς κλάδους:
1. Γνωσιολογία: Εξετάζει τη φύση, τις πηγές, τα όρια και την εγκυρότητα της γνώσης.
2. Μεταφυσική ή Οντολογία: Ερευνά τη βαθύτερη υφή της πραγματικότητας και της ύπαρξης.
3. Πρακτική Φιλοσοφία / Αξιολογία: Περιλαμβάνει την Ηθική (μελέτη των αρχών συμπεριφοράς), την Πολιτική Φιλοσοφία (μελέτη της δίκαιης κοινωνίας) και την Αισθητική (μελέτη του ωραίου και της τέχνης).
4. Λογική: Αποτελεί το θεμελιώδες όργανο και τη μέθοδο ορθής επιχειρηματολογίας που διατρέχει όλους τους κλάδους.
