Η Διάκριση «Ατόμου» και «Προσώπου» στη Χριστιανική Ηθική

Η ανθρώπινη ύπαρξη, σε κάθε ιστορική και βιολογική της φάση, έρχεται αντιμέτωπη με την υπαρξιακή αγωνία των θεμελιωδών ερωτημάτων: Πώς ερμηνεύεται η ανάδυση του σύμπαντος και της ζωής; Ποιο είναι το έσχατο νόημα της καθημερινής μας πορείας; Πώς οριοθετείται η ηθική διάσταση του αγαθού έναντι του κακού; Αυτή η αναζήτηση ταυτότητας δεν αποτελεί μια απλή θεωρητική άσκηση, αλλά μια δυναμική πορεία συνάντησης με την Αλήθεια.

Η χριστιανική διδασκαλία προσφέρει μια ολιστική απάντηση σε αυτούς τους προβληματισμούς, η οποία εδράζεται στην άκτιστο αγάπη του Θεού για την κτίση. Η ορθόδοξη χριστιανική ταυτότητα δεν είναι μια στατική ιδιότητα, αλλά μια βιωματική επιλογή που μεταμορφώνει ριζικά τη στάση του υποκειμένου στην ευρύτερη κοινωνία. Καθορίζει τον τρόπο που ο πιστός λειτουργεί ως πολίτης του κόσμου, μετατρέποντας τη ζωή από μια τυχαία διαδοχή γεγονότων σε μια πορεία φωτός, ειρήνης και ευχαριστιακής χαράς.

Η ορθόδοξη ανθρωπολογία δεν μπορεί να κατανοηθεί παρά μόνο ως αντανάκλαση της Τριαδολογίας. Το «πρόσωπο» δεν είναι μια κοινωνιολογική κατηγορία, αλλά μια δογματική αλήθεια που πηγάζει από τον τρόπο ύπαρξης του Θεού.

• Ο ένας Θεός δεν είναι μια μοναχική, κλειστή οντότητα, αλλά μια κοινωνία τριών Προσώπων (Πατήρ, Υιός, Άγιο Πνεύμα). Η εκκλησιολογική εμπειρία διδάσκει ότι τα Πρόσωπα είναι «αχώριστα ενωμένα», ομότιμα και ισότιμα, μοιραζόμενα την ίδια θεία φύση. Είναι καίριο να τονιστεί ότι κάθε Πρόσωπο είναι ο όλος Θεός· η θεότητα δεν μερίζεται, αλλά φανερώνεται ολόκληρη σε κάθε υπόσταση.
•  Η ενότητα της Αγίας Τριάδας χαρακτηρίζεται από την «αλληλοπεριχώρηση» (Perichoresis), μια διαρκή κίνηση αγάπης. Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος περιγράφει αυτή τη σχέση ως απόλυτη προσφορά, όπου ο Θεός γίνεται για τον άνθρωπο «τα πάντα»: ρίζα, θεμέλιο, σπίτι, τροφή και αδελφός.
•  Η φράση της Γενέσεως «Ας φτιάξουμε τον άνθρωπο» (σε πληθυντικό αριθμό) αποκαλύπτει ότι η κοινωνία των Προσώπων αποτελεί το αρχέτυπο της ανθρώπινης ύπαρξης. Το «πρόσωπο» στον Θεό σημαίνει απόλυτη ενότητα μέσα στην ετερότητα, όπου η ύπαρξη νοείται μόνο ως διακονία και αγάπη.

 «Κατ’ Εικόνα» και «Καθ’ Ομοίωση» Η διάκριση μεταξύ ατόμου και προσώπου θεμελιώνεται στον βιβλικό τρόπο δημιουργίας, ο οποίος αναδεικνύει τον άνθρωπο ως το μεταίχμιο μεταξύ κτιστού και ακτίστου.

• Ο Θεός προίκισε τον άνθρωπο με χαρίσματα που αντανακλούν τη δική Του φύση: τη λογική, την κοινωνικότητα και, κυρίως, το αυτεξούσιο. Η ελευθερία της βούλησης είναι το θεμέλιο της προσωπικής ετερότητας.
•  Ενώ το «κατ’ εικόνα» είναι η δυναμική αφετηρία, το «καθ’ ομοίωση» είναι ο τελικός προορισμός: η πορεία προς τη θέωση. Είναι η ελεύθερη χρήση του αυτεξουσίου για την κατάκτηση της αρετής.
• Ο άνθρωπος συγκεφαλαιώνει την κτίση ως σύνθεση ύλης («χώμα της γης») και θείας πνοής («πνοή ζωής»). Οι ετυμολογίες των Πρωτοπλάστων είναι αποκαλυπτικές: ο Αδάμ (χοϊκός, από τη γη) και η Εύα (ζωή) δηλώνουν ότι ο άνθρωπος είναι εξ ορισμού ένα «ζωντανό ον» προορισμένο για κοινωνία, υπερβαίνοντας τη βιολογική του περατότητα.

Όταν ο άνθρωπος χρησιμοποιεί το αυτεξούσιό του για να αυτονομηθεί, επέρχεται η «Πτώση». Η αμαρτία στην Ορθόδοξη Ηθική δεν είναι μια νομική παράβαση, αλλά μια οντολογική αποτυχία της σχέσης, η μετατροπή του «προσώπου» σε «άτομο».

•  Το άτομο είναι μια απομονωμένη, εγωκεντρική μονάδα που αναζητά το προσωπικό κέρδος. Η ατομικότητα γεννά τον εγωισμό, την εκδίκηση και τη διάσπαση της ενότητας Θεού-ανθρώπου-φύσης. Ενώ το πρόσωπο τείνει προς το όλον, το άτομο είναι πάντα ένα θραύσμα.
• Ο Άγιος Παΐσιος ο Αγιορείτης προειδοποιεί χαρακτηριστικά ότι αν ο «πνευματικός» (ο πνευματικός καθοδηγητής) χρησιμοποιεί τους κανόνες της Εκκλησίας σαν «κανόνια» (πυροβόλα όπλα), χωρίς διάκριση και αγάπη προς τον μετανοούντα, τότε δεν θεραπεύει αλλά «εγκληματεί». Η τυπική τήρηση κανόνων χωρίς το πνεύμα του προσώπου οδηγεί σε έναν στείρο και επικίνδυνο ηθικισμό.

Σε αντίθεση με την περιχαράκωση του ατόμου, το πρόσωπο ορίζεται από την ικανότητά του να προσφέρει και να σχετίζεται, ακολουθώντας το παράδειγμα της Χριστολογικής κένωσης.

•  Κατά τον Απόστολο Παύλο (Εφ. 4, 2-6), οι πιστοί αποτελούν «μέλη του ίδιου σώματος». Εδώ αναδεικνύεται η ενότητα μέσα στην ποικιλομορφία: η διαφορετικότητα των μελών δεν είναι αιτία διάσπασης, αλλά πλούτος που ολοκληρώνει το σώμα. Ο ατομικισμός απαιτεί ομοιομορφία ή απομόνωση· το πρόσωπο απαιτεί μοναδικότητα και κοινωνία.
• Η δημιουργία της Εύας από την πλευρά του Αδάμ υπογραμμίζει την απόλυτη οντολογική ισοτιμία. Ο Θεός δημιουργεί έναν «σύντροφο όμοιο», καταδεικνύοντας ότι η μοναξιά («ου καλόν είναι τον άνθρωπον μόνον») αποτελεί άρνηση της ανθρώπινης φύσης.

Συγκριτική Ανάλυση Ηθικών Στάσεων

Πρόσωπο (Οντολογία Σχέσης)	Άτομο (Βιολογική Απομόνωση)
Ταπείνωση & Πραότητα	Εγωισμός & Υπερηφάνεια
Αλληλοβοήθεια & Συμπαράσταση	Προσωπικό Όφελος / Συμφέρον
Συγχώρεση («Άφες ημίν»)	Εκδίκηση & Μνησικακία
Ενότητα στο Πνεύμα	Διάσπαση & Διένεξη
Σεβασμός στην Ετερότητα	Επιβολή Ομοιομορφίας

Η διάκριση ατόμου-προσώπου εφαρμόζεται έμπρακτα στη λειτουργική και κοινωνική ζωή της Εκκλησίας, μεταμορφώνοντας τις ανθρώπινες σχέσεις.

• Ο Δεκάλογος δεν αποτελεί ένα σύστημα καταναγκασμού, αλλά «συμβουλές ζωής» που προστατεύουν την προσωπική ελευθερία και ρυθμίζουν τις σχέσεις με τον Θεό και τον πλησίον.
• Στο «Πάτερ Ημών», η χρήση του πληθυντικού («ημών», «δός ημίν», «άφες ημίν») μετατοπίζει το κέντρο βάρους από την ατομική απαίτηση στη συλλογική ανάγκη. Ζητάμε τον «επιούσιον άρτον» για όλους, αναγνωρίζοντας την αλληλεξάρτηση των προσώπων.
• Θ Ο φιλανθρωπικός οργανισμός «Αποστολή» αποτελεί τη σύγχρονη ενσάρκωση αυτής της ηθικής. Μέσω της επισιτιστικής ασφάλειας, της πρωτοβάθμιας υγείας και της αρωγής προσφύγων, η Εκκλησία δεν επιτελεί απλώς κοινωνικό έργο, αλλά διακονεί το πρόσωπο του Χριστού που καθρεφτίζεται σε κάθε ενδεεή συνάνθρωπο.

Η μετάβαση από το άτομο στο πρόσωπο αποτελεί την πεμπτουσία της χριστιανικής ηθικής πρότασης. Δεν πρόκειται για μια υποχρεωτική εξέλιξη, αλλά για μια ελεύθερη επιλογή που βασίζεται στο αυτεξούσιο. Στον σύγχρονο κόσμο της αλλοτρίωσης, ο δρόμος του προσώπου προσφέρει τη μοναδική διέξοδο προς την αληθινή ειρήνη. Η ζωή ως «πρόσωπο» είναι μια διαρκής ευχαριστία, μια υπέρβαση της μοναξιάς που μετατρέπει την ύπαρξη σε μια φωτεινή κοινωνία αγάπης με τον Θεό και τον κόσμο.

Η δημιουργία του ανθρώπου

Η δημιουργία του ανθρώπου αποτελεί ένα «πολύπλευρο και πολυδιάστατο θαύμα», καθώς αυτός αναδεικνύεται ως η «κορωνίδα» και το επιστέγασμα ολόκληρης της δημιουργικής πορείας του κόσμου. Σε αντίθεση με τα υπόλοιπα κτίσματα που έγιναν με έναν απλό λόγο, η πλάση του ανθρώπου περιλαμβάνει μια ιδιαίτερη βουλευτική ενέργεια του Τριαδικού Θεού, η οποία εκφράζεται μέσα από τον πληθυντικό αριθμό «ποιήσωμεν ἄνθρωπον». Η φράση αυτή αποτελεί για τη θεολογία τον πρώτο «υπαινιγμό για την τριαδικότητα» του Θεού, ο οποίος θα φανερωθεί πλήρως αργότερα από τον Χριστό. Ο άνθρωπος πλάθεται ως μια αδιαίρετη ψυχοσωματική ενότητα· ενώ η υλική του υπόσταση προέρχεται από το «χώμα της γης» (χοῦς), το θείο «εμφύσημα» (ἐνεφύσησεν) στο πρόσωπό του δηλώνει τη μετάδοση ενός πνευματικού στοιχείου και την άμεση πνευματική συγγένεια του πλάσματος με τον Πλάστη του.

Η έννοια του «κατ’ εικόνα» προσδιορίζει τη «στατική» διάσταση της ανθρώπινης δομής, την «τιμητική διάκριση» που τον ξεχωρίζει από το ζωικό βασίλειο. Σύμφωνα με τους Πατέρες της Εκκλησίας, η «εικόνα» αυτή δεν εντοπίζεται σε εξωτερικά σωματικά χαρακτηριστικά —αφού ο Θεός είναι άυλο πνεύμα— αλλά ταυτίζεται με τα πνευματικά εκείνα χαρίσματα που καθιστούν τον άνθρωπο πρόσωπο: το λογικό (νοερόν), τη δημιουργικότητα και, πρωτίστως, το αυτεξούσιο, δηλαδή την ελεύθερη βούληση και την ηθική υπευθυνότητα. Όπως σημειώνει χαρακτηριστικά ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός, το «κατ’ εικόνα» φανερώνει τη νοερή και ελεύθερη φύση μας. Ο άνθρωπος είναι ένας «μικρόκοσμος» του σύμπαντος, που αγκαλιάζει μέσα του όλα τα στοιχεία της κτίσης, λειτουργώντας ως «ιερέας» και «μεσίτης» που οφείλει να οδηγήσει ολόκληρη τη δημιουργία στον Θεό.

Αντίθετα, το «καθ’ ομοίωσιν» αποτελεί τη «δυναμική» πτυχή της ζωής, τη δυνατότητα για θέωση και ένωση με τον Θεό. Ενώ την εικόνα την έχουμε «από την κτίση μας», την ομοίωση την κατορθώνουμε με την «προαίρεσή μας» και την ελεύθερη ανταπόκριση στο θείο κάλεσμα. Πρόκειται για την «τελειότητα» που ελπίζει να αποκτήσει ο άνθρωπος στο τέρμα της πνευματικής του πορείας, καλλιεργώντας τις αρετές και μιμούμενος τον θείο τρόπο ύπαρξης. Αυτή η προοπτική σημαίνει ότι ο άνθρωπος είναι ουσιαστικά ένα «ζώο θεούμενο».

Η Πτώση αποτέλεσε την «αποτυχία» του ανθρώπου να πραγματώσει αυτή τη δυνατότητα μέσω της λανθασμένης χρήσης της ελευθερίας του. Με την απόπειρα «αυτονόμησης» από την πηγή της ζωής, επήλθε «ρήξη» στις σχέσεις του ανθρώπου με τον Θεό, τον εαυτό του και το περιβάλλον. Συνέπεια της ανταρσίας ήταν η «αμαύρωσις» του κατ’ εικόνα και η δραματική ανατροπή της ικανότητας για το καθ’ ομοίωσιν. Ο άνθρωπος βρέθηκε «γυμνός» και ενδύθηκε τους «δερμάτινους χιτώνες», σύμβολα της φθοράς και του θανάτου.

Η αποκατάσταση αυτής της πληγωμένης φύσης πραγματοποιήθηκε μέσω της Ενανθρώπησης του Λόγου. Ο Χριστός, ως η «εικόνα του Θεού του αοράτου», έγινε ο «νέος τέλειος τύπος» ανθρώπου. Προσλαμβάνοντας ολόκληρη την ανθρώπινη φύση (ψυχή και σώμα), «ανακαίνισε» την ρυπωθείσα εικόνα και την επανέφερε στο «αρχαίο κάλλος». Ο άνθρωπος νοείται πλέον όχι άμεσα ως εικόνα του Θεού, αλλά ως «εἰκών τῆς εἰκόνος», δηλαδή εικόνα του Χριστού.

Η θεολογία της εικόνας θεμελιώνει την απόλυτη ισοτιμία και αξιοπρέπεια κάθε ανθρώπου. Δεν υπάρχει πλέον «Ιουδαίος και ειδωλολάτρης, δούλος και ελεύθερος, άντρας και γυναίκα», καθώς όλοι είναι «ένας χάρη στον Χριστό». Η ισοτιμία αυτή αφορά θεμελιωδώς και τη σχέση των δύο φύλων· η γυναίκα δημιουργήθηκε ως «σύντροφος όμοιος» με τον άνδρα, ως «βοηθός» όχι με την έννοια της υλικής στήριξης —την οποία θα μπορούσαν να προσφέρουν και τα ζώα— αλλά ως ισότιμος συνεργάτης στον κοινό σκοπό της θέωσης. Όπως τονίζει ο Μέγας Βασίλειος, οι γυναίκες είναι από το «ίδιο φύραμα» με τους άνδρες και πλάστηκαν «κατ’ εικόνα Θεού» εξίσου με εκείνους, οφείλοντας να επιδεικνύουν την ίδια πνευματική σταθερότητα.

Τελικά, το ανθρώπινο «πρόσωπο» βρίσκει την αληθινή του ταυτότητα και πληρότητα μόνο μέσα στην κοινωνία με τον «Άλλον». Η τελειότητα δεν είναι ατομικό κατόρθωμα αλλά «γεγονός κοινωνίας» και θυσιαστικής αυθυπέρβασης. Αυτή η «κοινωνία προσώπων» αντανακλά το αρχέτυπο της Αγίας Τριάδας, όπου η αγάπη αποτελεί τη δύναμη συνοχής που μεταμορφώνει το «άτομο» σε «πρόσωπο».

Η Νοερά Προσευχή και το Άκτιστο Φως.

Η πνευματική ζωή εντός της Ορθοδόξου Παραδόσεως δεν συνιστά μια απλή διανοητική παραδοχή δογματικών προτάσεων, αλλά μια δυναμική «Πορεία στο Φως του Θεού». Ο έσχατος σκοπός της πίστεως εντοπίζεται στην προσωπική, υπαρξιακή συνάντηση και την κοινωνία προσώπων μεταξύ Κτίστου και κτίσματος. Η μετοχή αυτή στις βασικές αλήθειες της πίστεως μεταμορφώνει την ύπαρξη από μια βιολογική μονάδα σε ένα εκκλησιαστικό ον που αναζητά την αλήθεια, την ειρήνη και την υπέρτατη χαρά μέσω της βιωματικής επικοινωνίας με την Πηγή της Ζωής.

Για τη συστηματική κατανόηση του τρόπου με τον οποίο ο άνθρωπος προσεγγίζει τον Θεό, η Παλαμική θεολογία υπογραμμίζει τη θεμελιώδη διάκριση μεταξύ της αμεθέκτου ουσίας και των μεθεκτών ενεργειών του Θεού:

•  Ο Θεός είναι «Πνεύμα», οντολογικά αόρατος, άυλος και απρόσιτος στην ανθρώπινη κατάληψη. Η ουσία Του παραμένει ἀμέθεκτος για κάθε κτιστό ον.
• Ο Θεός γίνεται μεθεκτός μέσω των ακτίστων ενεργειών Του, οι οποίες εισέρχονται στην ιστορία και τον κόσμο. Κατά τον Άγιο Ιωάννη τον Χρυσόστομο, ο Θεός «γίνεται τα πάντα για χάρη των ανθρώπων», εκδηλώνοντας την Αγάπη και την Πρόνοιά Του.

Οι θείες ενέργειες φανερώνουν έναν Θεό που «ενεργεί μέσα απ’ όλους και κατοικεί σε όλους», λαμβάνοντας προσωνύμια που υποδηλώνουν τη σχέση Του με την κτίση:

Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος δηλώνει χαρακτηριστικά, μιλώντας εκ μέρους του Χριστού: «Εγώ για σένα πατέρας... και αδελφή και μητέρα, όλα εγώ». Η έννοια αυτή της πατρικής προστασίας και της μητρικής παρηγοριάς ενισχύεται από την Αγία Γραφή, η οποία παρουσιάζει τον Θεό να σπλαχνίζεται τον άνθρωπο όπως ένας πατέρας τα παιδιά του και να τον παρηγορεί όπως μια μητέρα. Η Παναγία επίσης περιγράφεται ως η μητέρα που προστατεύει, φροντίζει και παρηγορεί όλο τον κόσμο.
Ο Χριστός αποκαλείται από τους Πατέρες «ο μόνος πραγματικός φίλος» και «αδελφός μας». Ο ίδιος ο Κύριος ονόμασε τους μαθητές Του φίλους, θέτοντας ως μέτρο αυτής της θυσιαστικής σχέσης το να δίνει κανείς τη ζωή του για χάρη των φίλων του. Αυτή η «υποστατική εγγύτητα» εκφράζεται με τη διαβεβαίωση ότι ο Χριστός έγινε αδελφός του καθενός μας.
Ο Χριστός αυτοπροσδιορίζεται ως το «φως του κόσμου». Ο φωτισμός αυτός περιγράφεται ως μια ενέργεια που ανοίγει τα «πνευματικά μάτια» των ανθρώπων, μετατρέποντάς τους από τυφλούς σε ανθρώπους που βλέπουν την αλήθεια των πραγμάτων. Η θεολογία του Ακτίστου Φωτός υπογραμμίζει ότι αυτή η θεία ενέργεια καθιστά τον άνθρωπο μέτοχο της θείας δόξας και γνώσης.
 Στον λόγο του Αγίου Ιωάννη του Χρυσοστόμου, ο Χριστός λέει: «Εγώ οικία (σπίτι)... εγώ θεμέλιο». Η οντολογική αυτή ασφάλεια θεμελιώνεται στη βιβλική ρήση ότι κανένας δεν μπορεί να θέσει άλλο θεμέλιο στη ζωή του εκτός από τον Ιησού Χριστό. Η σχέση με τον Θεό προσφέρει στον άνθρωπο μια «ασφαλή βάση» πάνω στην οποία μπορεί να οικοδομήσει την ύπαρξή του, απελευθερώνοντάς τον από την αγωνία και τη μοναξιά

Σύμφωνα με την ανθρωπολογία του Αγίου Ιωάννη του Δαμασκηνού, ο άνθρωπος αποτελεί τη σύνοψη της δημιουργίας, ενώνοντας την ορατή ύλη («χώμα της γης») με την αόρατη πνοή («πνοή ζωής»). Η θεία πνοή συγκροτεί τη λογική και νοερή ψυχή του ανθρώπου.

Έννοια	Οντολογικό Περιεχόμενο
Κατ’ εικόνα	Τα εμφυτευμένα χαρίσματα του Θεού στον άνθρωπο: η λογική, το νοερό στοιχείο, η κοινωνικότητα και, πρωτίστως, το αυτεξούσιο (η ελευθερία της βούλησης).
Καθ’ ομοίωσιν	Η δυναμική προοπτική του ανθρώπου να εξομοιωθεί με τον Θεό μέσω της άσκησης της αρετής, οδηγούμενος στη Θέωση (τη χάριτι υιοθεσία).

Η προσευχή, και ιδιαίτερα η νοερά προσευχή, δεν αποτελεί μια τυπική θρησκευτική υποχρέωση, αλλά την εσωτερική κίνηση της ψυχής που αναζητά την ένωση με τον Θεό. Η Κυριακή Προσευχή («Πάτερ ημών») αποκαλύπτει μια τριπλή διάσταση επικοινωνίας:

1. Προς τον Θεό: Η αναζήτηση της Βασιλείας και του Θείου Θελήματος.
2. Προς τον Εαυτό: Η αίτηση του απαραίτητου «επιούσιου άρτου» και η πνευματική θωράκιση έναντι του πειρασμού.
3. Προς τον Συνάνθρωπο: Η συγχώρεση και η αποδοχή του «οφειλέτη» ως όρο για τη θεία ευσπλαχνία.

Ως απαραίτητο ασκητικό περιβάλλον για την καθαρή προσευχή, ο Απόστολος Παύλος θέτει την «ταπείνωση, την πραότητα και την υπομονή», οι οποίες δεν είναι απλές κοινωνικές αρετές, αλλά προϋποθέσεις για τη διατήρηση της «ενότητας του Πνεύματος».

Η θεολογία του Φωτός συνδέει την αρχή της Δημιουργίας με την έσχατη πνευματική εμπειρία. Το φως που δημιουργήθηκε την 1η ημέρα («Να γίνει φως») ερμηνεύεται ως εκδήλωση της ακτίστου θείας ενέργειας.

Ο Άγιος Ιωσήφ ο Ησυχαστής ταυτίζει αυτό το Φως με τον «φωτισμό του νοός», την τέλεια Αγάπη που καταυγάζει την καρδιά του αγωνιζόμενου πιστού. Η διάκριση μεταξύ κτιστού (υλικού) και ακτίστου (θείου) φωτός είναι καίρια: το Άκτιστο Φως είναι η ενέργεια που «στολίζει τον κύκλο της χρονιάς» και καθιστά το σύμπαν ένα «Ποίημα του Θεού» (Poema Theou). Ο κόσμος, ως καλλιτέχνημα, δεν είναι αυτονομημένη ύλη, αλλά μια φυσική αποτύπωση των θείων ενεργειών που μαρτυρούν τη Σοφία του Δημιουργού.

Η εμπειρία του Θείου Φωτός και η πορεία προς τη Θέωση έχουν καθολικό χαρακτήρα. Η ορθόδοξη παράδοση αίρει κάθε διάκριση φύλου («άνδρα και γυναίκα»), καθότι αμφότεροι είναι φορείς του «κατ' εικόνα». Η πνευματική άσκηση δεν είναι μια ατομικιστική προσπάθεια, αλλά μια ενέργεια εντός του «ενός σώματος» της Εκκλησίας, με κεφαλή τον Χριστό.

Ο Απόστολος Παύλος υπογραμμίζει αυτή την ενότητα: «Ένας Θεός και Πατέρας όλων... ενεργεί μέσα απ’ όλους». Η μετοχή στις θείες ενέργειες προϋποθέτει την υπέρβαση του εγωισμού και τη συμπαράσταση, ώστε η χαρά και ο πόνος να γίνονται κοινά βιώματα των μελών του ίδιου σώματος.

Η ολοκλήρωση της πνευματικής πορείας απαιτεί τη «συγκατάβαση» του ανθρώπου στο θείο θέλημα, με κορυφαίο πρότυπο την Παναγία. Η δική της ελεύθερη συναίνεση αποτελεί την ύψιστη άσκηση του «αυτεξουσίου», μετατρέποντας την ανθρώπινη βούληση σε συνεργό της θείας σωτηρίας.

Η νοερά προσευχή οδηγεί τελικά στη βίωση της «χαράς της Ανάστασης». Η «ανθρώπινη ευτυχία», κατά την πηγή, δεν ταυτίζεται με την πρόσκαιρη ευδαιμονία, αλλά ορίζεται οντολογικά ως Θέωση: η κατά χάρη μετοχή του ανθρώπου στη ζωή του Θεού, όπου η καθημερινότητα μεταμορφώνεται σε μια διαρκή Ευχαριστία.

Η στάση του Ιησού απέναντι στις γυναίκες

Ο Ιησούς, σε αντίθεση με τους Γραμματείς της εποχής του που δεν δέχονταν μαθήτριες, δίδασκε άνδρες και γυναίκες χωρίς διακρίσεις, καθώς τον ακολουθούσαν πλήθη ανθρώπων που ήθελαν να ακούσουν τον λόγο του. Στην τότε ισραηλιτική κοινωνία, η θέση της γυναίκας ήταν ιδιαίτερα υποβαθμισμένη, περιορισμένη στα οικιακά και στερούμενη δικαιωμάτων, όπως η μόρφωση ή η μαρτυρία στα δικαστήρια. Ο Χριστός όμως υπερέβη αυτό το πλαίσιο και ανέδειξε τη γυναίκα σε ένα πρόσωπο σεβαστό, με μοναδική αξία και απόλυτη ισοτιμία σε σχέση με τον άνδρα.

Στον ευρύτερο κύκλο των μαθητών Του περιλαμβάνονταν πολλές γυναίκες, οι οποίες Τον ακολουθούσαν πιστά, άκουγαν τη διδασκαλία Του και Τον διακονούσαν. Οι πηγές αναφέρουν ονομαστικά αρκετές από αυτές τις μαθήτριες, όπως τη Μαρία τη Μαγδαληνή, την Ιωάννα του Χουζά, τη Σουσάννα, τη Μαρία (μητέρα του Ιακώβου), τη Σαλώμη και τη Μαρία του Κλωπά. Επίσης, στενές φίλες και μαθήτριες του Κυρίου ήταν οι αδελφές του Λαζάρου, η Μάρθα και η Μαρία, που Τον φιλοξενούσαν στο σπίτι τους στη Βηθανία. Πολλές από αυτές τις γυναίκες είχαν ευεργετηθεί από τον Ιησού, έχοντας θεραπευτεί από αρρώστιες και βάσανα.

Ο Ιησούς συνομιλούσε δημόσια με γυναίκες για βαθιά θεολογικά ζητήματα, γεγονός επαναστατικό για την εποχή, όπως συνέβη στον διάλογό Του με τη Σαμαρείτισσα (την μετέπειτα Αγία Φωτεινή) στο πηγάδι του Ιακώβ. Οι ίδιοι οι μαθητές Του απόρησαν όταν Τον είδαν να συνομιλεί μαζί της, καθώς η ιουδαϊκή παράδοση δεν επέτρεπε σε γυναίκα ούτε καν μαθήτρια να είναι. Επιπλέον, ο Χριστός υπερασπίστηκε επανειλημμένα γυναίκες που βρίσκονταν στο περιθώριο, όπως τη μοιχαλίδα, θέτοντας την ευσπλαχνία και τη μετάνοια πάνω από τη σκληρότητα του νόμου.

Ο ρόλος των γυναικών μαθητριών υπήρξε καθοριστικός κατά το Πάθος και την Ανάσταση. Ενώ οι έντεκα μαθητές κρύβονταν από φόβο, οι Μυροφόρες γυναίκες επέδειξαν θάρρος και αφοσίωση, πηγαίνοντας χαράματα στον τάφο για να αλείψουν το σώμα του Διδασκάλου τους. Ο Θεός τις επιβράβευσε καθιστώντας τες τους πρώτους κήρυκες της Ανάστασης, με αποτέλεσμα να χαρακτηρίζονται από την Εκκλησία ως «απόστολοι των Αποστόλων».

Τέλος, η χριστιανική παράδοση, ακολουθώντας το παράδειγμα του Χριστού, διακηρύττει μέσω του Αποστόλου Παύλου ότι «δεν υπάρχει πια άντρας και γυναίκα, διότι όλοι είναι ένας χάρη στον Ιησού Χριστό». Η ισοτιμία αυτή αναγνωρίζεται πλήρως στη ζωή της Εκκλησίας, καθώς και τα δύο φύλα αποτελούν την «κατ' εικόνα Θεού» δημιουργία και επωμίζονται από κοινού την ευθύνη για τη σωτηρία του κόσμου

Η έννοια του προσώπου στην ορθόδοξη χριστιανική παράδοση

Η έννοια του προσώπου στην ορθόδοξη παράδοση διαφοροποιείται ριζικά από την έννοια του ατόμου, καθώς το άτομο ορίζεται ως μια αυτάρκης και απομονωμένη μονάδα, ενώ το πρόσωπο υφίσταται μόνο μέσα από τη σχέση και την κοινωνία με τον άλλον. Το οντολογικό θεμέλιο αυτής της διδασκαλίας βρίσκεται στο μυστήριο της Αγίας Τριάδας, όπου τρία ισότιμα πρόσωπα ζουν σε μια αιώνια κίνηση αλληλοπεριχώρησης και αγάπης, αποτελώντας το αρχέτυπο για κάθε ανθρώπινη κοινωνία. Ο άνθρωπος πλάστηκε «κατ’ εικόνα» του Τριαδικού Θεού, γεγονός που του χάρισε το λογικό, τη δημιουργικότητα και, πρωτίστως, το αυτεξούσιο, δηλαδή την ελευθερία να αυτοπροσδιορίζεται και να ανοίγεται προς τον Δημιουργό του. 

Η αγιότητα και η ολοκλήρωση του ανθρώπου δεν αποτελούν ατομικό επίτευγμα, αλλά πορεία προς το «καθ’ ομοίωσιν», μια δυναμική εξέλιξη όπου το άτομο μεταμορφώνεται σε πρόσωπο καθώς μαθαίνει να αγαπά ανιδιοτελώς. Στο πρόσωπο του Ιησού Χριστού, ο οποίος είναι ο τέλειος Θεός και ο τέλειος άνθρωπος, αποκαλύπτεται ο αυθεντικός τρόπος ύπαρξης, καθώς ο Χριστός αποτελεί το πρωτότυπο και το μέτρο της αληθινής ανθρωπινότητας. Η πτώση του ανθρώπου οδήγησε στην αλλοτρίωση και στην αντικατάσταση του προσώπου από το προσωπείο (μάσκα), το οποίο χαρακτηρίζεται από την τυποποίηση, τον φόβο του θανάτου και τον εγκλωβισμό στον εγωκεντρισμό. 

Η Εκκλησία λειτουργεί ως μια «κοινωνία προσώπων» και όχι ως ένα σύνολο ατόμων, προσφέροντας στον καθένα τη δυνατότητα να βρει την πραγματική του ταυτότητα μέσα στο Σώμα του Χριστού, όπου η ετερότητα του καθενός γίνεται σεβαστή και αναγκαία για την ενότητα του όλου. Τελικά, το να υπάρχει κανείς ως πρόσωπο σημαίνει να ζει την ελευθερία της αγάπης, η οποία υπερβαίνει κάθε κοινωνικό ή εθνικό φραγμό και αναγνωρίζει στον κάθε συνάνθρωπο την εικόνα του Θεού

Η αγιότητα στην Ορθόδοξη Χριστιανική Παράδοση

Στην Ορθόδοξη Χριστιανική Παράδοση, η αγιότητα δεν αποτελεί μια στατική κατάσταση ή ένα ατομικό ηθικό επίτευγμα, αλλά μια ζωντανή και δυναμική σχέση του ανθρώπου με τον Θεό, την πηγή κάθε αγιασμού. Ο άγιος δεν είναι ένας «υπεράνθρωπος» ή ένα αψεγάδιαστο ον, αλλά ένας κοινός άνθρωπος της καθημερινότητας που αγωνίζεται με ηρωισμό ενάντια στον εγωισμό του για να ταυτίσει τη θέλησή του με το θέλημα του Θεού.

Η αγιότητα συνδέεται άρρηκτα με τη δημιουργία του ανθρώπου «κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσιν». Ενώ η «εικόνα» (λογικό, ελευθερία, δημιουργικότητα) δίνεται από την κτίση, η «ομοίωση» ή θέωση αποτελεί τον τελικό προορισμό: την ένωση του ανθρώπου με τον Θεό μέσω της Χάριτος.

• Η σωτηρία και ο αγιασμός είναι καρπός της συνεργασίας (συνέργειας) μεταξύ της θείας Χάριτος και της ελεύθερης ανθρώπινης βούλησης.
•  Ο άνθρωπος αγιάζεται όχι μετέχοντας στην απρόσιτη ουσία του Θεού, αλλά στις άκτιστες θείες ενέργειές Του, όπως το Άκτιστο Φως της Μεταμορφώσεως.

Η πορεία προς την αγιότητα περιγράφεται ως ένας «αόρατος πόλεμος» και μια πνευματική άθληση.

• Πνευματικός Αγώνας: Περιλαμβάνει τη μετάνοια, την προσευχή (ιδιαίτερα τη νοερά προσευχή), τη νηστεία και την καταπολέμηση των παθών. Στόχος είναι η καθαρότητα της καρδιάς, ώστε να γίνει ο άνθρωπος κατοικητήριο του Αγίου Πνεύματος.
• Μυστηριακή Ζωή: Το Βάπτισμα και το Χρίσμα είναι η αφετηρία της αγιότητας, παρέχοντας τις δωρεές του Πνεύματος. Η κορύφωση όμως βρίσκεται στη Θεία Ευχαριστία. Η εκφώνηση «Τὰ ἅγια τοῖς ἁγίοις» υπενθυμίζει ότι οι πιστοί καλούνται «άγιοι» όχι λόγω ηθικής τελειότητας, αλλά λόγω της συμμετοχής τους στο Σώμα και το Αίμα του Χριστού, του μόνου αναμάρτητου.

Η Εκκλησία τιμά τους αγίους (μάρτυρες, οσίους, αποστόλους κ.ά.) όχι ως είδωλα, αλλά ως πρότυπα ζωής.

• «Τιμή Αγίου, μίμησις Αγίου»: Η ουσιαστικότερη τιμή προς έναν άγιο είναι η προσπάθεια του πιστού να μιμηθεί το αγωνιστικό του ήθος και την αγάπη του για τον Χριστό.
• Πρεσβεία: Οι άγιοι θεωρούνται φίλοι του Θεού που μεσιτεύουν και πρεσβεύουν αδιάλειπτα για τη σωτηρία ολόκληρου του κόσμου.
• Εικόνες και Λείψανα: Η τιμή προς τις εικόνες «επί το πρωτότυπον διαβαίνει». Τα άφθαρτα λείψανα αποτελούν απόδειξη της νίκης του Χριστού επί της φθοράς και κατοικητήρια της θείας χάρης.

Η αγιότητα δεν ανήκει στο παρελθόν· η Εκκλησία αναδεικνύει διαρκώς νεοφανείς αγίους (όπως ο Άγιος Πορφύριος, ο Άγιος Παΐσιος κ.ά.), αποδεικνύοντας ότι ο αγιασμός είναι εφικτός σε κάθε εποχή. Το απόλυτο πρότυπο αγιότητας παραμένει η Παναγία, η οποία με την ελεύθερη υπακοή της στο θείο θέλημα έγινε η «γέφυρα» για την ενανθρώπηση του Θεού και η Μητέρα όλης της ανθρωπότητας.

Συνολικά, ο άγιος στην Ορθοδοξία είναι ο αληθινός άνθρωπος, αυτός που υπερβαίνει την ατομικότητά του για να γίνει «πρόσωπο» σε κοινωνία αγάπης με τον Θεό και τον πλησίον.

Η μεταμορφωτική δύναμη της προσευχής

Η προσευχή στην ορθόδοξη παράδοση δεν αποτελεί μια τυπική θρησκευτική υποχρέωση ή μια μηχανική απαγγελία λέξεων, αλλά μια ζωντανή και ελεύθερη επικοινωνία που λειτουργεί ως το «όχημα» της ψυχής στην πορεία της προς το «καθ’ ομοίωσιν». Είναι η «αναπνοή της ψυχής» και μια πρωταρχική ανάγκη που καθιστά τον άνθρωπο κοινωνό του άφθαρτου Θεού, μεταμορφώνοντας ριζικά την ύπαρξή του.

Η μεταμορφωτική αυτή δύναμη εκδηλώνεται σε πολλαπλά επίπεδα:

•  Η προσευχή παρομοιάζεται με μια ακτίνα φωτός που, όταν βγαίνει από το στόμα, φωτίζει τον νου και αναγκάζει τα «άγρια πάθη» να δραπετεύσουν, αρκεί να γίνεται με ψυχή άγρυπνη. Ιδιαίτερα η νοερά προσευχή («Κύριε Ἰησοῦ Χριστέ...») αποξενώνει τον νου από εμπαθείς λογισμούς και προσηλώνει την καρδιά στην αγάπη του Θεού, οδηγώντας σταδιακά στον φωτισμό και τη θεωρία του Ακτίστου Φωτός.
• Μέσα από την προσευχή, ο άνθρωπος υπερβαίνει τα στενά όρια της ατομικότητάς του και αναγεννάται ως πρόσωπο, δηλαδή ως μια ύπαρξη που ορίζεται από τη σχέση και την κοινωνία με τον «Άλλον». Η αληθινή προσευχή απαιτεί την υπέρβαση του εγωισμού και την αποδοχή του συνανθρώπου, καθώς είναι αδύνατο να γνωρίσει κανείς τον Χριστό έξω από το μυστήριο της κοινωνίας με τον άλλον.
•  Η προσευχή συνδέεται άρρηκτα με τη μετάνοια, η οποία σημαίνει την ολοκληρωτική αλλαγή νοοτροπίας και τη στροφή προς έναν νέο τρόπο ύπαρξης. Ο πιστός που προσεύχεται σωστά, όπως δίδαξαν οι Νηπτικοί Πατέρες, μαθαίνει να βλέπει τον κόσμο μέσα από το φως του Χριστού, μετατρέποντας ακόμη και τα τραύματα της ζωής σε θαύματα και ευκαιρίες θεραπείας.
• Στη Θεία Λειτουργία, η προσευχή της κοινότητας επικαλείται το Άγιο Πνεύμα για να μεταβάλει τα υλικά δώρα σε Σώμα και Αίμα Χριστού, μια μεταβολή που επεκτείνεται και στους ίδιους τους πιστούς, καθιστώντας τους «συμπολίτες των αγίων». Η προσευχή αυτή δεν περιορίζεται στον ναό, αλλά συνεχίζεται ως «λειτουργία μετά τη Λειτουργία» στην καθημερινή ζωή, στοχεύοντας στον εξαγιασμό ολόκληρου του κτιστού κόσμου και την επικράτηση της Βασιλείας του Θεού.

Το απόλυτο πρότυπο αυτής της μεταμορφωμένης ζωής παραδόθηκε από τον ίδιο τον Χριστό μέσω της Κυριακής Προσευχής («Πάτερ ἡμῶν»), η οποία προβάλλει τα χαρακτηριστικά του «ένθεου ανθρώπου». Μέσα από αυτήν, ο άνθρωπος ζητά την ειρήνη, τη συγχώρηση και την ενότητα, αναγνωρίζοντας τον Θεό ως Πατέρα και όλους τους ανθρώπους ως αδελφούς. Τελικός σκοπός της προσευχής είναι η θέωση, η ένωση δηλαδή με τον Δημιουργό, όπου η ψυχή πλημμυρίζει από την παρουσία του Αγίου Πνεύματος και βιώνει μια «ανείπωτη χαρά» και «ανέκφραστη ζεστασιά»

 

Η αποκάλυψη του Θεού

Η αποκάλυψη του Θεού στον κόσμο αποτελεί μια πράξη «ανοίγματος» και φανέρωσης της θείας παρουσίας και του θελήματός Του, η οποία πραγματοποιείται αποκλειστικά με δική Του πρωτοβουλία. Δεν συνιστά μια απλή διαδικασία «πληροφόρησης», αλλά αποτελεί μια προσφορά και δωρεά ζωής που στοχεύει στη θεραπεία του ανθρώπου από το κακό και τη νοηματοδότηση της ύπαρξής του. Στην εκκλησιαστική παράδοση, η αποκάλυψη αυτή νοείται ως μια συνεχής κίνηση του Θεού προς το πλάσμα Του, η οποία απαιτεί την ελεύθερη ανταπόκριση και συνεργασία του ανθρώπου για να ολοκληρωθεί.

Η θεία αποκάλυψη εξελίσσεται σταδιακά μέσα στην ιστορία και διακρίνεται σε δύο βασικούς τρόπους:

• Φυσική Αποκάλυψη: Ο άνθρωπος μπορεί να αποκτήσει μια πρώτη γνώση για τον Θεό παρατηρώντας τη δημιουργία. Η τάξη, η αρμονία και η ομορφιά του σύμπαντος λειτουργούν ως «αποτυπώματα» του Κτίστη, οδηγώντας τον νου στη σοφία του Δημιουργού. Ωστόσο, η γνώση αυτή είναι μερική και προπαρασκευαστική.
• Υπερφυσική Αποκάλυψη: Πρόκειται για την άμεση φανέρωση του Θεού σε συγκεκριμένα πρόσωπα (Πατριάρχες, Προφήτες) μέσω Θεοφανειών. Στην Παλαιά Διαθήκη, ο Θεός αποκαλύπτεται ως ο Ζωντανός Θεός που συμπορεύεται με τους καταπιεσμένους, χρησιμοποιώντας μέσα όπως η φλεγόμενη βάτος στον Μωυσή ή η «λεπτή αύρα» στον Ηλία.
  Οι θεοφάνειες της Παλαιάς Διαθήκης αποτελούν τη σταδιακή και παιδαγωγική φανέρωση του Θεού στην ανθρώπινη ιστορία, λειτουργώντας ως το απαραίτητο «εκπαιδευτήριο» για την υποδοχή του ενανθρωπήσαντος Λόγου. Μέσα από αυτές, ο απρόσιτος και αόρατος Θεός άρχισε να γίνεται «ψηλαφητός» και αντιληπτός στην καθημερινότητα των ανθρώπων, προετοιμάζοντας τις αισθήσεις και την καρδιά τους για τη στιγμή που ο Θεός θα γινόταν πλέον ορατός «εν σαρκί».
  Η προετοιμασία αυτή εξελίχθηκε μέσα από συγκεκριμένα στάδια και πρόσωπα:
• Η επικοινωνία με τους Πατριάρχες: Από την αρχή της δημιουργίας, ο Θεός συνομιλούσε με τους ανθρώπους (Αδάμ, Νώε), αλλά η σχέση αυτή απέκτησε νέα διάσταση με τον Αβραάμ. Η Φιλοξενία του Αβραάμ θεωρείται μια κορυφαία θεοφάνεια, όπου ο Θεός εμφανίζεται ως πρόσωπο και κοινωνία, προεικονίζοντας την Τριαδικότητα και τη μετέπειτα προσωπική σχέση του Χριστού με τον κόσμο.
• Η αποκάλυψη στον Μωυσή: Η θεοφάνεια στη Φλεγόμενη Βάτο είναι καθοριστική, καθώς ο Θεός αποκαλύπτει το όνομά Του: «Ἐγώ εἰμι ὁ Ὤν» (Αυτός που υπάρχει). Το όνομα αυτό δηλώνει ότι ο Θεός της Παλαιάς Διαθήκης είναι ο ίδιος ο προαιώνιος Θεός που συναντάμε αργότερα στον Χριστό· γι' αυτό και στην ορθόδοξη εικονογραφία η επιγραφή «Ο ΩΝ» τοποθετείται στο φωτοστέφανο του Ιησού. Ο Μωυσής, αν και δεν μπόρεσε να δει το πρόσωπο του Θεού καταπρόσωπο, διδάχθηκε ότι η γνώση του Θεού αποκτάται με το να Τον ακολουθεί κανείς, κάτι που αργότερα εφάρμοσε ο Χριστός καλώντας τους μαθητές Του.
• Η πνευματική εμπειρία του Ηλία: Στον προφήτη Ηλία, ο Θεός δεν αποκαλύφθηκε μέσα από τη φυσική μεγαλοπρέπεια του ανέμου, του σεισμού ή της φωτιάς, αλλά ως «φωνή αύρας λεπτής». Αυτή η θεοφάνεια προετοίμασε την ανθρωπότητα για την ταπεινή έλευση του Χριστού, ο οποίος δεν ήρθε ως κοσμικός εξουσιαστής, αλλά ως πράος Σωτήρας.

Σύμφωνα με την πατερική θεολογία, όλες οι θεοφάνειες της Παλαιάς Διαθήκης ήταν φανερώσεις του ασάρκου Λόγου, δηλαδή του δευτέρου προσώπου της Αγίας Τριάδας. Ολόκληρη η Παλαιά Διαθήκη θεωρείται μια «σκιά» του Ευαγγελίου, που χρησιμοποιεί συμβολικές εκφράσεις και ανθρωπομορφισμούς για να κάνει κατανοητές τις θείες αλήθειες. Οι προφήτες, λειτουργώντας ως «θεϊκοί καθρέφτες», άνοιξαν ένα παράθυρο στο μέλλον, περιγράφοντας με ακρίβεια τη μεσσιανική εποχή και τον ερχομό του Εμμανουήλ («ο Θεός μαζί μας»).

Η σύνδεση αυτή κορυφώνεται στο γεγονός της Μεταμορφώσεως στο όρος Θαβώρ, όπου ο Μωυσής και ο Ηλίας εμφανίζονται δίπλα στον Χριστό. Η παρουσία τους εκεί επιβεβαιώνει ότι ο Ιησούς είναι η εκπλήρωση των υποσχέσεων που δόθηκαν στην Παλαιά Διαθήκη και ότι το Άκτιστο Φως που είδαν οι μαθητές είναι η ίδια δόξα του Θεού που είχε φανερωθεί κάποτε στους δύο προφήτες μέσα από σύμβολα. Έτσι, η Ενανθρώπηση δεν αποτελεί ένα ξαφνικό γεγονός, αλλά την ολοκλήρωση της Θείας Οικονομίας, όπου ο Θεός «κατέβηκε κάτω» για να γίνει η γέφυρα που οδηγεί τον άνθρωπο από τη φθορά στη θέωση.

Η κορύφωση της θείας αποκάλυψης συντελείται με την Ενανθρώπηση του Ιησού Χριστού. Ο Χριστός, ως ο ένσαρκος Λόγος, καθιστά τον απρόσιτο Θεό «ψηλαφητό» και ορατό στην ιστορία. Μέσα από τη ζωή, τη διδασκαλία και τα θαύματά Του —τα οποία αποτελούν «σημεία» της Βασιλείας του Θεού— αποκαλύπτεται η άπειρη αγάπη και το σχέδιο της Θείας Οικονομίας για τη σωτηρία του κόσμου.

Το περιεχόμενο της αποκάλυψης καταγράφεται στην Αγία Γραφή, η οποία αποτελεί τον θεόπνευστο «λόγο του Θεού» δοσμένο με ανθρώπινα λόγια. Η Παλαιά Διαθήκη προετοιμάζει την ανθρωπότητα για τον Μεσσία, ενώ η Καινή Διαθήκη περιγράφει την εκπλήρωση των υποσχέσεων στο πρόσωπο του Χριστού. Το τελευταίο βιβλίο, η Αποκάλυψη του Ιωάννη, χρησιμοποιώντας συμβολική γλώσσα και οράματα, μεταφέρει ένα αισιόδοξο μήνυμα για την εσχατολογική ανακαίνιση των πάντων και την τελική επικράτηση της αγάπης του Θεού.

Σήμερα, η αποκάλυψη του Θεού συνεχίζεται μέσα στη ζωή της Εκκλησίας, κυρίως μέσω της Θείας Λειτουργίας και των Μυστηρίων, όπου οι πιστοί προγεύονται τη Βασιλεία των Ουρανών. Οι Άγιοι, ως «θεόπτες», γίνονται και αυτοί φορείς των θείων αληθειών, αποδεικνύοντας ότι ο Θεός δεν είναι μια αφηρημένη έννοια, αλλά ένα Πρόσωπο που καλεί τον άνθρωπο σε μια διαρκή κοινωνία αγάπης. Τελικός σκοπός αυτής της φανέρωσης είναι η θέωση του ανθρώπου, η αποκατάσταση δηλαδή του «κατ' εικόνα» και η επίτευξη του «καθ' ομοίωσιν».