2. Η χρησιμότητα της φιλοσοφίας

Η φιλοσοφία προσφέρει ουσιαστική, πρακτική και πνευματική αξία στον άνθρωπο, καλύπτοντας τόσο τις προσωπικές όσο και τις κοινωνικές του ανάγκες.

• Ικανοποίηση της διανοητικής αναζήτησης: Η χαρά της καθαρής έρευνας επιτρέπει στο άτομο να ξεφύγει από τη ρουτίνα της καθημερινότητας και να δει τα πράγματα με νηφαλιότητα και από απόσταση. Η προσπάθεια για την αποφυγή εννοιολογικών συγχύσεων, η ανίχνευση απαντήσεων στα θεμελιώδη ερωτήματα, η συνειδητοποίηση των ορίων της γνώσης και η διαμόρφωση μιας συνολικής εικόνας για τον κόσμο αποτελούν επιτεύγματα που προσφέρουν εσωτερική πληρότητα.

• Καλλιέργεια της κριτικής σκέψης: Η επίπονη άσκηση στη φιλοσοφική επιχειρηματολογία οξύνει τη διανοητική ικανότητα, προστατεύει από λογικά σφάλματα, βοηθά στον έλεγχο και τη διόρθωση των προκαταλήψεων και διευρύνει τους ορίζοντες, αποκαλύπτοντας νέες θεωρητικές και πρακτικές προοπτικές.

• Συμβολή στην επιστημονική πρόοδο: Μεγάλοι επιστήμονες οδηγήθηκαν στη διατύπωση σπουδαίων θεωριών μέσα από την ανάλυση εννοιών και από νοητικά πειράματα φιλοσοφικού χαρακτήρα, αποδεικνύοντας ότι ο αφηρημένος στοχασμός πάνω στις παρατηρήσεις συμβάλλει στη σύλληψη θεμελιωδών επιστημονικών εννοιών.

• Κριτικός ρόλος στους κοινωνικούς και πολιτικούς θεσμούς: Ιδέες όπως τα ανθρώπινα δικαιώματα και το κοινωνικό συμβόλαιο διαμορφώθηκαν από φιλοσόφους και αποτέλεσαν τη βάση για τη συγκρότηση των σύγχρονων δημοκρατικών κοινωνιών. Παράλληλα, οι στοχαστές διαδραματίζουν διαχρονικά σημαντικό ρόλο ασκώντας κριτική στην πολιτική εξουσία.

• Καθοδήγηση στην προσωπική ζωή: Η φιλοσοφική συζήτηση βοηθά το άτομο να κατανοήσει πληρέστερα τα προβλήματά του και να λαμβάνει ορθότερες αποφάσεις. Η κατανόηση της σημασίας της αυτονομίας ενισχύει την υπευθυνότητα του ελεύθερου πολίτη, ενώ η συνειδητοποίηση των δυσκολιών της γνώσης καλλιεργεί ταπεινοφροσύνη και σεβασμό απέναντι στους άλλους.

• Νοηματοδότηση της ανθρώπινης ύπαρξης: Κάθε άνθρωπος αισθάνεται σε κάποια στιγμή της ζωής του την ανάγκη να στοχαστεί πάνω στις επιλογές του, να δώσει νόημα στην πορεία του και να στηρίξει τις αποφάσεις του σε στέρεες λογικές βάσεις.

1. Αμφισβητήσεις της αξίας της φιλοσοφίας

Παρά τις αμφισβητήσεις που δέχεται, η φιλοσοφία διατηρεί μια βαθιά και διαρκή αξία για τον άνθρωπο και την κοινωνία.
Πρώτον, συμβάλλει στη διασάφηση των εννοιών και στην αποσαφήνιση της σκέψης μας. Μας βοηθά να αποφεύγουμε τις ασαφείς εκφράσεις, να οργανώνουμε τα επιχειρήματά μας με λογική συνέπεια και να κατανοούμε σε βάθος τις ιδέες που χρησιμοποιούμε στην καθημερινή μας ζωή.
Δεύτερον, καλλιεργεί την κριτική στάση και μας προστατεύει από τον δογματισμό, τις προκαταλήψεις και τη χειραγώγηση. Αμφισβητώντας τις αυτονόητες παραδοχές, η φιλοσοφική σκέψη διευρύνει τους διανοητικούς μας ορίζοντες και μας μάθει να εξετάζουμε κάθε ζήτημα από πολλές διαφορετικές πλευρές.
Τρίτον, προσφέρει μια συνολική και συνεκτική θεώρηση του κόσμου και του ανθρώπου. Ενώ οι επιμέρους επιστήμες εστιάζουν σε εξειδικευμένα πεδία γνώσης, η φιλοσοφία επιχειρεί να συνδέσει τα διάφορα ευρήματα, βοηθώντας τον άνθρωπο να διαμορφώσει μια συγκροτημένη κοσμοθεωρία και βιοθεωρία.
Τέταρτον, καθοδηγεί την πράξη και διαμορφώνει τη στάση ζωής μας. Ως τέχνη του βίου, η φιλοσοφία προσφέρει ηθικές αρχές και αξίες που προσανατολίζουν τις αποφάσεις μας, ενισχύουν την αυτογνωσία και προάγουν τη δίκαιη οργάνωση της κοινωνίας.
Όπως επισημαίνουν οι στοχαστές, η αξία της φιλοσοφίας δεν βρίσκεται τόσο σε οριστικές και βέβαιες απαντήσεις, όσο στις ίδιες τις ερωτήσεις που θέτει, οι οποίες απελευθερώνουν τη σκέψη από τη συνήθεια και τη στασιμότητα.

- Τα φιλοσοφικά ερωτήματα προκαλούν αρχικά αμηχανία και μια ιδιάζουσα διανοητική δυσφορία. Οι φιλόσοφοι επιμένουν υπερβολικά στη διασάφηση εννοιών και στην αιτιολόγηση πεποιθήσεων που οι περισσότεροι άνθρωποι δέχονται χωρίς συζήτηση. Για τον απλό άνθρωπο, η ενασχόληση με αφηρημένα ζητήματα φαίνεται άσκοπη, εφόσον δεν καταλήγει σε άμεσα, απτά αποτελέσματα και τα ερωτήματα παραμένουν αναπάντητα.

- Η κοινωνική επιφυλακτικότητα απέναντι στη φιλοσοφία αποτυπώνεται και στη γλώσσα της καθημερινότητας:Από τη μία, εκφράζεται δέος με τη φράση «αυτά δεν είναι για μας, είναι βαθιά φιλοσοφία».Από την άλλη, διατυπώνεται συχνά η ειρωνική απαξίωση «αυτά είναι φιλοσοφίες!», θεωρώντας ότι οι σχολαστικές συζητήσεις αποτελούν χάσιμο χρόνου που καθυστερεί ή εμποδίζει την πρακτική δράση.

- Ο φιλόσοφος παρουσιάζεται συχνά στη λογοτεχνία ως γραφικός, σχολαστικός ή αποκομμένος από την πραγματικότητα. Η διακωμώδηση αυτή διατρέχει το θέατρο και τα γράμματα από την αρχαιότητα (Αριστοφάνης, Λουκιανός) μέχρι και τη σύγχρονη εποχή 

 (Πλατωνικός διάλογος «Γοργίας»)
Στον διάλογο του Πλάτωνα, ο Καλλικλής διατυπώνει μια χαρακτηριστική αμφισβήτηση:Η φιλοσοφία είναι ωραία και κομψή μόνο ως μόρφωση κατά τη νεανική ηλικία.Αν όμως ένας ώριμος άνδρας συνεχίσει να φιλοσοφεί, αποξενώνεται από τα κοινά και την πολιτική ζωή, γίνεται γελοίος, «του αξίζει ξύλο» και καταντά να ζει στο περιθώριο, ψελλίζοντας σε μια γωνιά με τρεις ή τέσσερις νεαρούς.

- Η κριτική στάση των φιλοσόφων θεωρείται από πολλούς επικίνδυνη, διότι κλονίζει τις παραδοσιακές βεβαιότητες και υπονομεύει την πίστη στη θρησκεία, στα έθιμα και στους πολιτικούς θεσμούς της κοινωνίας.

- Η εχθρότητα της κοινωνίας και της εξουσίας οδήγησε ιστορικά στη δίωξη και την τιμωρία σημαντικών στοχαστών: 

Αναξαγόρας: Κατηγορήθηκε και διώχθηκε για αθεΐα.

Σωκράτης: Καταδικάστηκε σε θάνατο με τις κατηγορίες της εισαγωγής «καινών δαιμονίων» και της «διαφθοράς των νέων».

Πλάτων: Αιχμαλωτίστηκε και πουλήθηκε ως δούλος στη Σικελία, όταν προσπάθησε να διδάξει φιλοσοφία στον τύραννο Διονύσιο τον Δεύτερο.

Τζορντάνο Μπρούνο: Καταδικάστηκε σε καύση στην πυρά λόγω των αιρετικών του διδασκαλιών.

Μπαρούχ Σπινόζα: Υπέστη σκληρό αφορισμό από την εβραϊκή κοινότητα του Άμστερνταμ.

Ιμάνουελ Καντ: Υπέστη απαγόρευση των συγγραμμάτων του για τη θρησκεία από την πρωσική λογοκρισία.

Μπέρτραντ Ράσελ: Φυλακίστηκε λόγω της ενεργού αντιπολεμικής του δράσης κατά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο.

Η Αλληγορία του Σπηλαίου (Πλάτων)

Η τραγική μοίρα του φιλοσόφου αποτυπώνεται εμβληματικά στην πλατωνική αλληγορία του σπηλαίου: Ο φιλόσοφος παρομοιάζεται με τον δεσμώτη που ελευθερώνεται και αντικρίζει το φως του ήλιου (την αλήθεια).Όταν επιστρέφει στο σκοτάδι του σπηλαίου για να διδάξει τους παλιούς συντρόφους του, εκείνοι αρνούνται να εγκαταλείψουν τις ψευδαισθήσεις τους, τον περιγελούν, τον θεωρούν τρελό και φτάνουν στο σημείο να τον προπηλακίσουν ή και να τον θανατώσουν.

3. Φιλοσοφία και επιστήμες

«Μπορούν να επιβιώσουν ζωντανοί οργανισμοί στις ατμοσφαιρικές συνθήκες του πλανήτη Άρη;»

«Ποιο είναι το νόημα της ανθρώπινης ζωής;».

Εντοπίστε τις διαφορές στον τρόπο που απαντώνται τα δύο αυτά ερωτήματα.

Στην αρχαιότητα, φιλοσοφία και επιστήμη αποτελούσαν μια ενιαία πνευματική δραστηριότητα (αναζήτηση της αλήθειας για τον κόσμο).


Με την πάροδο των αιώνων, επιμέρους πεδία (φυσική, αστρονομία, βιολογία, ψυχολογία, κοινωνιολογία) ανέπτυξαν δικές τους εξειδικευμένες μεθόδους και αυτονομήθηκαν από την «κοινή φιλοσοφική μήτρα».

Η επιστήμη μελετά το πώς λειτουργεί ο κόσμος υιοθετώντας μια αντικειμενική/απρόσωπη οπτική. Η φιλοσοφία εστιάζει στη σημασία που έχει ο κόσμος και η γνώση για τον ίδιο τον άνθρωπο.

Η επιστήμη εξειδικεύει και τεμαχίζει τη γνώση σε επιμέρους τομείς. Η φιλοσοφία επιχειρεί να συνδέσει τις επιμέρους γνώσεις σε μια συνεκτική, συνολική εικόνα της πραγματικότητας.

Η επιστήμη εξελίσσεται συσσωρευτικά (οι παλαιότερες θεωρίες αντικαθίστανται από νεότερες ακριβέστερες). Η φιλοσοφία επανέρχεται διαρκώς στα ίδια θεμελιώδη «ανοικτά» ερωτήματα, καθιστώντας τον στοχασμό του Πλάτωνα ή του Αριστοτέλη διαρκώς επίκαιρο.

Η Φιλοσοφία «Πριν» και «Μετά» τις Επιστήμες:

«Πριν»: Βοηθά τις επιστήμες να αποσαφηνίσουν τις θεμελιώδεις έννοιές τους (π.χ. τι είναι χρόνος, ύλη, αιτιότητα) και να συγκροτήσουν τις μεθοδολογικές τους αρχές.

«Μετά»: Συνθέτει, αξιολογεί και ερμηνεύει τα πορίσματα των επιστημονικών ανακαλύψεων, εξετάζοντας τις επιπτώσεις τους στον άνθρωπο και την κοινωνία.

Η Φιλοσοφία της Επιστήμης: Αποτελεί τον αυτόνομο κλάδο που ελέγχει κριτικά τα όρια, την εγκυρότητα και την αυθεντικότητα της επιστημονικής γνώσης, ξεχωρίζοντας την πραγματική επιστήμη από τις απομιμήσεις και τις ψευδοεπιστήμες (όπως η αστρονομία από την αστρολογία).

Σενάριο: Ένας ιατρικός ερευνητής ανακαλύπτει μια τεχνική που επιτρέπει την επιλογή φυσικών χαρακτηριστικών στα έμβρυα.

Ποια ερωτήματα απαντά ο ερευνητής ως επιστήμονας;
(Πώς λειτουργεί ο μηχανισμός τροποποίησης του DNA).

Ποια ερωτήματα αναδύονται που τον υποχρεώνουν να σκεφτεί ως φιλόσοφος;
(Είναι ηθικά αποδεκτή η παρέμβαση στη φύση; Ποιες θα είναι οι κοινωνικές συνέπειες μιας τέτοιας δυνατότητας;).

Δραστηριότητα: Να καταγράψετε τα κριτήρια που καθιστούν μια πρόβλεψη επιστημονική (μετεωρολογία, αστρονομία) σε σχέση με μια πρόβλεψη που βασίζεται στη δεισιδαιμονία ή στην αστρολογία

(έλεγχος με πείραμα, παρατήρηση, δυνατότητα επαλήθευσης και διάψευσης).

Η φιλοσοφία και οι επιστήμες συνδέονται με τρόπο βαθύ και διαρκή, καθώς μοιράζονται μια κοινή ιστορική διαδρομή και αλληλεπιδρούν συνεχώς.
Στην αρχαιότητα, η φιλοσοφική σκέψη και η επιστημονική έρευνα αποτελούσαν μια ενιαία προσπάθεια του ανθρώπου να κατανοήσει τη φύση και τον κόσμο. Σταδιακά, διάφορα πεδία όπως τα μαθηματικά, η φυσική, η βιολογία, η ψυχολογία και η κοινωνιολογία ανέπτυξαν δικές τους εξειδικευμένες μεθόδους παρατήρησης και πειράματος, με αποτέλεσμα να αποσπαστούν από την κοινή φιλοσοφική αφετηρία και να αυτονομηθούν.

Παρά την αυτονομία αυτή, η φιλοσοφική σκέψη τοποθετείται τόσο πριν όσο και μετά από τις επιστήμες.
Πριν από τις επιστήμες, η φιλοσοφική αναζήτηση βοηθά στη θεμελίωση των βασικών αρχών τους. Αποσαφηνίζει θεμελιώδεις έννοιες όπως η ύλη, ο χρόνος, ο χώρος και η αιτιότητα, ενώ παράλληλα συντελεί στη διαμόρφωση των μεθοδολογικών τους κανόνων.
Για παράδειγμα, ο προβληματισμός πάνω στα θεμέλια των μαθηματικών και της λογικής άνοιξε τον δρόμο για τη γέννηση της σύγχρονης πληροφορικής.

Μετά από τις επιστήμες, η φιλοσοφία αναλαμβάνει να συνθέσει και να ερμηνεύσει τα πορίσματα των επιστημονικών ανακαλύψεων. Εξετάζει τις επιπτώσεις που έχουν οι ανακαλύψεις αυτές στον άνθρωπο, στην ηθική και στην κοινωνία, όπως συμβαίνει στους τομείς της βιοηθικής και της φιλοσοφίας της τεχνολογίας.

Αν και η φιλοσοφία και η επιστήμη συνεργάζονται, διαφέρουν ουσιαστικά στον τρόπο που προσεγγίζουν την πραγματικότητα.
Η επιστήμη υιοθετεί μια αντικειμενική και απρόσωπη σκοπιά, προσπαθώντας να εξηγήσει πώς λειτουργεί ο φυσικός κόσμος. Αντίθετα, η φιλοσοφία διατηρεί μια ανθρωποκεντρική προσέγγιση, αναζητώντας τη σημασία που έχει ο κόσμος και η γνώση για το ίδιο το ανθρώπινο υποκείμενο.

Επιπλέον, η επιστήμη τεμαχίζει τη γνώση και εστιάζει στην εξειδίκευση. Η φιλοσοφία επιδιώκει να συνδέσει τις επιμέρους γνώσεις σε ένα συνεκτικό και συνολικό θεωρητικό πλαίσιο, προσφέροντας μια συνολική εικόνα του κόσμου.

Επίσης, η επιστήμη εμφανίζει μια γραμμική εξέλιξη, όπου οι νεότερες θεωρίες αντικαθιστούν τις παλαιότερες Στον αντίποδα, η φιλοσοφία επιστρέφει διαρκώς στα ίδια θεμελιώδη και ανοικτά ερωτήματα, καθιστώντας τον στοχασμό των αρχαίων και νεότερων φιλοσόφων διαρκώς επίκαιρο.

Τέλος, ο ειδικός κλάδος της φιλοσοφίας της επιστήμης ασκεί κριτικό έλεγχο στις επιστημονικές μεθόδους. Εξετάζει τα κριτήρια εγκυρότητας της γνώσης, τις διαδικασίες επαλήθευσης ή διάψευσης των θεωριών, καθώς και τα όρια που διαχωρίζουν την αυθεντική επιστήμη από τις διάφορες ψευδοεπιστήμες.

Βασικοί Κλάδοι της Φιλοσοφίας

Γνωσιολογία: Η έρευνα για τη γνώση, τις δυνατότητες, τις πηγές, τα είδη, τις μεθόδους και τα όριά της.

Κεντρικό Ερώτημα: Τι μπορώ να γνωρίζω και πόσο βέβαιος είμαι για αυτό που γνωρίζω;

Παράδειγμα : Πώς ξεχωρίζουμε μια αληθινή είδηση από μια ψευδή; Πόσο αξιόπιστες είναι οι αισθήσεις μας όταν παρατηρούμε μια οπτική απάτη;

Μεταφυσική ή Οντολογία:  Η διερεύνηση της βαθύτερης υφής της πραγματικότητας και η μελέτη του όντος, δηλαδή τι υπάρχει πραγματικά.

Κεντρικό Ερώτημα: Ποια είναι η φύση του κόσμου και του ανθρώπου; Υπάρχει κάτι πέρα από τα υλικά φαινόμενα;

Παράδειγμα : Είμαστε ελεύθεροι να αποφασίζουμε ή οι πράξεις μας καθορίζονται πλήρως από τα γονίδια και το περιβάλλον; Τι είναι ο χρόνος;

Πρακτική Φιλοσοφία ή Αξιολογία: Η διαμόρφωση κανόνων, αρχών και αξιών που κατευθύνουν τις πράξεις μας και οργανώνουν τη συμπεριφορά και την κοινωνική μας ζωή.

Ηθική: Το καλό και το κακό, το σωστό και το λάθος, το ηθικό καθήκον και η αρετή.

Πολιτική Φιλοσοφία: Η δίκαιη πολιτεία, η εξουσία, οι νόμοι, τα ατομικά και κοινωνικά δικαιώματα.

Αισθητική: Το ωραίο, η φύση της τέχνης και η αισθητική εμπειρία.

Παράδειγμα : Είναι ποτέ δικαιολογημένο ένα ψέμα; Πότε ένας νόμος θεωρείται άδικος; Τι κάνει ένα καλλιτεχνικό έργο ωραίο;

Λογική:: Η μελέτη των κανόνων και των μορφών της ορθής νόησης, η διατύπωση έγκυρων επιχειρημάτων και η αποφυγή λογικών σφαλμάτων. Πώς πρέπει να σκεφτόμαστε για να σκεφτόμαστε σωστά;

 Η Λογική αποτελεί το απαραίτητο εργαλείο τόσο για τη φιλοσοφία όσο και για όλες τις επιστήμες.

Επιπλέον παραδείγματα:

Πώς μπορώ να διασταυρώσω αν μια επιστημονική θεωρία είναι επαρκώς τεκμηριωμένη; (Γνωσιολογία)

Είναι ηθικά σωστό να χρησιμοποιούνται ζώα σε ιατρικά πειράματα; (Ηθική)

Αν οι προκείμενες μιας πρότασης είναι αληθείς, βγαίνει αναγκαστικά σωστό συμπέρασμα; (Λογική)

Υπάρχει άυλη ψυχή ή ο νους ταυτίζεται πλήρως με τον εγκέφαλο; (Μεταφυσική ή Οντολογία)

Πού σταματούν τα όρια της ατομικής ελευθερίας σε περιόδους κρίσης δημόσιας υγείας; (Πολιτική Φιλοσοφία)

Ένας επιστήμονας ανακαλύπτει μια νέα μέθοδο γενετικής τροποποίησης.

Όταν ερευνά το πώς λειτουργεί το γενετικό υλικό, κινείται στο πεδίο της επιστήμης.

Όταν αναρωτιέται αν πρέπει να εφαρμόσει τη μέθοδο στον άνθρωπο, περνά στο πεδίο της Ηθικής, ενώ όταν αναρωτιέται τι συνιστά την ουσία της ανθρώπινης φύσης, περνά στο πεδίο της Μεταφυσικής.

Έγινε ο κόσμος σε 6 ημέρες;

Η διήγηση της Γέννησης αναφέρει τη Δημιουργία του Κόσμου σε 6 ημέρες. Η διήγηση γεννά πολλά ερωτήματα τα οποία μας είναι δύσκολο να καταννοηθούν . Πως γίνεται λοιπόν ο Κόσμος να δημιουργήθηκε σε έξι ημέρες; Επιπλέον ο χρόνος φτιάχτηκε ή υπήρχε από πριν; Και γιατί λέμε ότι η Γη είναι δισεκατομμυρίων ετών; Οι αντιδράσεις και οι απόψεις των ανθρώπων όπως και των επιστημόνων είναι πολλές και τα ερωτήματα ακόμη περισσότερα.

 Η Εκκλησία συνεχώς ομιλεί στην ανθρωπότητα και στις διάφορες κοινωνίες και δη με τις επιστήμες. Αυτό όμως δεν είναι εμφανή και πολλές φορές υπάρχει σύγχυση ανάμεσα στη διάκριση της θεολογίας και της επιστήμης όπως και τον ρόλο της φιλοσοφίας σε σχέση με τη θεολογία. Η Αλήθεια δεν είναι ευκρινή με όλα αυτές τις ταυτίσεις έτσι πολλά ερωτήματα έχουν γεννηθεί προς την ύπαρξη του Θεού, την Αγία Γραφή και γενικά απορίες που περικλείουν τη χριστιανική πίστη, λόγω αυτής της ταύτισης και παρερμηνείας. Η νέα σειρά Θεολογία Απλά θα εξηγήσει, θα αναλύσει, θα ξεδιαλύνει με βάση τα λόγια των Πατέρων τα ζητήματα που είναι δύσκολο να απαντηθούν χωρίς βαθύτερη έρευνα.

Πηγή

Η Δημιουργία και το προπατορικό αμάρτημα

Η διήγηση της Γενέσεως δεν δίνει πληροφορίες για τον τρόπο που συνέβη η δημιουργία, αλλά επικεντρώνεται στο πρόσωπο, στον ίδιο τον Δημιουργό. Στις μέρες της Δημιουργίας, τις πρώτες πέντε μέρες, ο Θεός «είπε και έγιναν». Ενώ, την έκτη μέρα έπλασε τον άνθρωπο, ενήργησε για τη δημιουργία του και τελικώς έγινε το μεγαλύτερο δημιούργημά του. Ο τρόπος της δημιουργίας απασχόλησε τους επιστήμονες, οι οποίοι μέσω των ανακαλύψεών τους πολλές φορές έρχονται να ταυτιστούν με το περιεχόμενο της Παλαιάς διαθήκης και τα έργα των Πατέρων. Με το προπατορικό αμάρτημα εισάγεται στον άνθρωπο η πτώση και η φθορά, κάτι που έχει ληφθεί κληρονομικά από τους προπάτορες. Από τη φθορά έχει γεννηθεί μια ασθένεια στον άνθρωπο, ο εγωισμός. Η αίσθηση, δηλαδή, ότι ο άνθρωπος δεν έχει ανάγκη τον Θεό και επιλέγει συνειδητά το σκοτάδι έναντι του φωτός. Το προπατορικό αμάρτημα αποτυπώνεται ως κακή χρήση της ελευθερίας. Με τον π. Ιάκωβο Κανάκη, Πρωτοσύγκελλο της Ιεράς Μητροπόλεως Γορτυνίας και Μεγαλουπόλεως

Πηγή

Δεν υπάρχει Χριστός χωρίς την Παλαιά Διαθήκη

Η παλαιά διαθήκη, μύθος η πραγματικότητα;

κ. Πορφύριος Νταλιάνης

Η ακροβασία της Παλαιάς Διαθήκης μεταξύ αλληγορίας και ρεαλισμού είναι ένα κομβικό ζήτημα, το οποίο απασχόλησε κορυφαίους θεολόγους ήδη από πολύ νωρίς. Το μέιζον αυτό διακύβευμα ήταν και είναι καίριο, καθώς η Καινή Διαθήκη συμπληρώνοντας την Παλαιά δημιουργεί περαιτέρω συζητήσεις και απορίες. Εν τέλει, η παλαιά διαθήκη έχει νόημα αλληγορικό ή τα γεγονότα της είναι αντικειμενικά και βάση τους αποτελεί προϊόν ρεαλιστικής απεικόνισης των πεπραγμένων; Το θέμα αυτό διαφαίνεται και στις σύγχρονες θεολογικές διαβουλεύσεις, καθώς οι απόψεις ενίοτε διίστανται. Πιο συγκεκριμένα, η επιστημονική κοινότητα απαντώντας στις θεμελιώδεις ερωτήσεις, τι είναι μύθος και που τοποθετείται αυτός, έχει συμφωνήσει στο γεγονός ότι η αλληγορία, όπως και ο μύθος, υποβοηθούν τον πεπερασμένο νου του ανθρώπου, να αντιληφθεί είτε το μη επιστητό, είτε αλήθειες δυσνόητες και κεκρυμμένες.

Πηγή

Ο διαχωρισμός σε π.Χ. (προ Χριστού) και μ.Χ. (μετά Χριστόν)

Εισαγωγή

Ο διαχωρισμός σε π.Χ. (προ Χριστού) και μ.Χ. (μετά Χριστόν)  χρησιμοποιείται σήμερα σε ολόκληρο τον πλανήτη 

Είναι το παγκόσμιο πρότυπο (γνωστό ως Γρηγοριανό Ημερολόγιο)  και η χρήση του χωρίζεται σε δύο κατηγορίες:

 Χώρες όπου είναι το μοναδικό επίσημο ημερολόγιο

Σε αυτή την κατηγορία ανήκει η συντριπτική πλειονότητα των κρατών του κόσμου (περίπου το 95% των χωρών).

Όλη η Ευρώπη, η Βόρεια και Νότια Αμερική, και η Αυστραλία. Το μεγαλύτερο μέρος της Ασίας και της Αφρικής. Χώρες χωρίς χριστιανική παράδοση, όπως η Κίνα, η Ιαπωνία, η Ινδία και η Νότια Κορέα, έχουν υιοθετήσει πλήρως αυτόν τον διαχωρισμό για τη δημόσια διοίκηση, τα δικαστήρια, τις επιχειρήσεις και τα σχολεία τους.

 Χώρες όπου χρησιμοποιείται παράλληλα 

Υπάρχουν χώρες που διατηρούν το δικό τους παραδοσιακό ή θρησκευτικό ημερολόγιο για επίσημες κρατικές ή θρησκευτικές γιορτές, αλλά χρησιμοποιούν υποχρεωτικά το σύστημα π.Χ./μ.Χ. για τις διεθνείς σχέσεις, το εμπόριο, την τεχνολογία και την αεροπλοΐα:

 Χώρες όπως η Σαουδική Αραβία, η Αίγυπτος και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα χρησιμοποιούν το Μουσουλμανικό ημερολόγιο (Χίτζρα) για τη θρησκευτική τους ζωή, αλλά το Γρηγοριανό (μ.Χ.) για την οικονομία και τη διοίκηση. Στο Ισραήλ Το Εβραϊκό ημερολόγιο είναι επίσημο του κράτους, αλλά στην καθημερινότητα, στις επιχειρήσεις και στις σχέσεις με το εξωτερικό χρησιμοποιείται το παγκόσμιο σύστημα.
Στην Ταϊλάνδη , στα δημόσια έγγραφα χρησιμοποιείται το Βουδιστικό ημερολόγιο  (το έτος 2026 μ.Χ. είναι γι' αυτούς το έτος 2569), αλλά όλοι οι πολίτες γνωρίζουν και χρησιμοποιούν παράλληλα το διεθνές σύστημα για τουριστικούς και εμπορικούς λόγους.

Οι μόνες χώρες στον κόσμο που δεν χρησιμοποιούν το σύστημα μ.Χ. ως κύριο ημερολόγιο στην καθημερινή ζωή των πολιτών τους είναι το Ιράν και το Αφγανιστάν (χρησιμοποιούν το ηλιοσεληνιακό Περσικό ημερολόγιο), καθώς και η Αιθιοπία (η οποία έχει δικό της ημερολόγιο που βρίσκεται περίπου 7-8 χρόνια πίσω από το δικό μας). Ακόμα όμως και αυτές οι χώρες, όταν επικοινωνούν με το εξωτερικό ή υπογράφουν διεθνείς συμβάσεις, αναγκάζονται να μετατρέπουν τις ημερομηνίες στο παγκόσμιο σύστημα μ.Χ.

Στη σύγχρονη εποχή η χρήση του π.Χ. και μ.Χ. δεν σχετίζεται με την πίστη στο πρόσωπο του Χριστού.

Αν και το σύστημα δημιουργήθηκε για θρησκευτικούς λόγους, σήμερα η παγκόσμια χρήση του είναι καθαρά πρακτική και διοικητική. Δισεκατομμύρια άνθρωποι που δεν είναι Χριστιανοί το χρησιμοποιούν καθημερινά για τους εξής λόγους:

Λειτουργεί όπως η αγγλική γλώσσα ή το μετρικό σύστημα (μέτρα, κιλά). Χρειάζεται ένα κοινό σημείο αναφοράς για να μπορούν να συντονιστούν οι παγκόσμιες πτήσεις, το χρηματιστήριο, το διαδίκτυο και η διπλωματία. Χώρες όπως η Κίνα, η Ιαπωνία ή η Ινδία υιοθέτησαν το σύστημα αυτό για λόγους εκσυγχρονισμού και διεθνούς εμπορίου, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι οι πολίτες τους ασπάστηκαν τον Χριστιανισμό.

Μάλιστα, επειδή ο διαχωρισμός αυτός δεν συνδέεται πλέον με την πίστη, η επιστημονική κοινότητα διεθνώς χρησιμοποιεί όλο και συχνότερα τους θρησκευτικά ουδέτερους όρους π.Κ.Χ. (Πριν την Κοινή Χρονολογία) και Κ.Χ. (Κοινή Χρονολογία) αντί για το π.Χ. και μ.Χ

Ο υπολογισμός της ημερομηνίας του Πάσχα

Ο υπολογισμός της ημερομηνίας του Πάσχα αποτελεί ένα από τα πιο περίπλοκα μαθηματικά και αστρονομικά προβλήματα της ιστορίας. Η διαφορά ανάμεσα στο Ορθόδοξο και το Καθολικό Πάσχα δεν οφείλεται σε θεολογικές διαφωνίες για τη σημασία της γιορτής, αλλά στο γεγονός ότι οι δύο Εκκλησίες χρησιμοποιούν διαφορετικά ημερολόγια και διαφορετικούς αστρονομικούς πίνακες για τον υπολογισμό της πανσελήνου.

Όλες οι χριστιανικές Εκκλησίες συμφωνούν στον βασικό κανόνα για τον καθορισμό του Πάσχα, ο οποίος θεσπίστηκε από την Πρώτη Οικουμενική Σύνοδο στη Νίκαια το 325 μ.Χ. Ο κανόνας αυτός ορίζει ότι το Πάσχα πρέπει να γιορτάζεται:

Την πρώτη Κυριακή μετά την πρώτη πανσέληνο (γνωστή ως Πασχαλινή Πανσέληνος) που συμβαίνει κατά ή μετά την εαρινή ισημερία (την οποία η Σύνοδος όρισε σταθερά στις 21 Μαρτίου).
Αν η πανσέληνος συμπέσει με Κυριακή, τότε το Πάσχα μεταφέρεται την επόμενη Κυριακή, ώστε να μην συμπίπτει ποτέ με το εβραϊκό Πάσχα.

Ενώ ο κανόνας είναι κοινός, η εφαρμογή του διαφέρει ριζικά ανάμεσα σε Ανατολή και Δύση λόγω δύο παραγόντων: του Ημερολογίου και της Πασχαλινής Πανσελήνου.

Η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία υπολογίζει την εαρινή ισημερία με βάση το Γρηγοριανό Ημερολόγιο (το νέο ημερολόγιο). Έτσι, γι' αυτούς η 21η Μαρτίου συμπίπτει με την πραγματική αστρονομική εαρινή ισημερία.

Η Ορθόδοξη Εκκλησία (ακόμα και οι Εκκλησίες, όπως της Ελλάδος, που έχουν υιοθετήσει το Νέο Ημερολόγιο για τις σταθερές γιορτές όπως τα Χριστούγεννα) συνεχίζει να υπολογίζει το Πάσχα αποκλειστικά με βάση το Ιουλιανό Ημερολόγιο (το παλαιό ημερολόγιο). Επειδή το Ιουλιανό ημερολόγιο βρίσκεται 13 ημέρες πίσω από το Γρηγοριανό, η «Ιουλιανή 21η Μαρτίου» αντιστοιχεί στην πραγματικότητα στις 3 Απριλίου του πολιτικού μας ημερολογίου. Συνεπώς, για τους Ορθόδοξους, η περίοδος έναρξης του υπολογισμού του Πάσχα ξεκινά αργότερα.

Οι Καθολικοί υπολογίζουν την πασχαλινή πανσέληνο με βάση σύγχρονους αστρονομικούς πίνακες υψηλής ακρίβειας.

Οι Ορθόδοξοι δεν χρησιμοποιούν την πραγματική, ορατή πανσέληνο, αλλά μια υπολογιστική πανσέληνο που βασίζεται στον αρχαίο Κύκλο του Μέτωνος (τη λεγόμενη «Νομική Πανσέληνο»). Αυτός ο μαθηματικός κύκλος έχει συσσωρεύσει με την πάροδο των αιώνων ένα σφάλμα περίπου 4 έως 5 ημερών σε σχέση με την πραγματική φάση της σελήνης.

Λόγω του συνδυασμού αυτών των δύο ημερολογιακών αποκλίσεων, προκύπτουν τρεις πιθανότητες κάθε χρόνο:

• Κοινό Πάσχα: Συμβαίνει όταν η πραγματική αστρονομική πανσέληνος πέφτει αργά (μετά τις 3 Απριλίου). Σε αυτή την περίπτωση, η πανσέληνος ικανοποιεί τις προϋποθέσεις και των δύο ημερολογίων, οπότε Καθολικοί και Ορθόδοξοι γιορτάζουν μαζί την ίδια Κυριακή (όπως θα συμβεί, για παράδειγμα, το 2028).
• Διαφορά Μίας Εβδομάδας: Συμβαίνει όταν η πραγματική πανσέληνος πέφτει μετά τις 21 Μαρτίου αλλά πριν τις 3 Απριλίου. Οι Καθολικοί κάνουν Πάσχα αμέσως. Οι Ορθόδοξοι πρέπει να περιμένουν την επόμενη πανσέληνο, η οποία συνήθως οδηγεί στο Πάσχα ακριβώς μία εβδομάδα μετά (όπως συμβαίνει το τρέχον έτος, το 2026).
• Διαφορά Ενός Μηνός (4-5 εβδομάδες): Συμβαίνει όταν η πραγματική πανσέληνος πέφτει πολύ νωρίς (π.χ. τέλη Μαρτίου). Οι Καθολικοί γιορτάζουν το Πάσχα. Για τους Ορθόδοξους, επειδή η πανσέληνος αυτή έγινε πριν από τις 3 Απριλίου (τη δική τους εαρινή ισημερία), απορρίπτεται. Αναγκάζονται να περιμένουν την επόμενη πανσέληνο του Απριλίου, με αποτέλεσμα η διαφορά να εκτοξεύεται στις 4 ή 5 εβδομάδες.

Ηλιοσεληνιακά ημερολόγια

Τα ηλιοσεληνιακά ημερολόγια αποτελούν μια αξιοθαύμαστη προσπάθεια των αρχαίων πολιτισμών να συνδυάσουν δύο διαφορετικούς φυσικούς κύκλους: τον σεληνιακό μήνα (τον χρόνο που χρειάζεται η Σελήνη για να ολοκληρώσει όλες τις φάσεις της, περίπου 29,5 ημέρες) και το ηλιακό έτος (τον χρόνο που χρειάζεται η Γη για να περιενεργηθεί γύρω από τον Ήλιο, περίπου 365,24 ημέρες).

Αν ένας πολιτισμός χρησιμοποιήσει 12 σεληνιακούς μήνες, το έτος του θα έχει διάρκεια 354 ημέρες. Αυτό δημιουργεί μια διαφορά 11 ημερών κάθε χρόνο σε σχέση με το ηλιακό έτος. Αν δεν υπάρξει διόρθωση, οι εποχές θα αρχίσουν να «μετατοπίζονται» (όπως συμβαίνει στο καθαρά σεληνιακό Ισλαμικό ημερολόγιο), με αποτέλεσμα οι αγροτικές εργασίες, που εξαρτώνται από τις εποχές του ήλιου, να γίνονται αδύνατες.

Για να διορθωθεί αυτή η διαφορά, τα ηλιοσεληνιακά ημερολόγια (όπως το Εβραϊκό, το Αρχαίο Ελληνικό και το Κινεζικό) χρησιμοποιούν τη μέθοδο του εμβόλιμου μήνα:

• Κάθε λίγα χρόνια, προστίθεται ένας ολόκληρος 13ος μήνας στο έτος, ώστε το ημερολόγιο να «ξαναπιάσει» τον Ήλιο και τις εποχές.
• Η διόρθωση αυτή γίνεται με βάση τον Κύκλο του Μέτωνος (τον οποίο ανακάλυψε ο Αθηναίος αστρονόμος Μέτων τον 5ο αιώνα π.Χ.). Ο Μέτων παρατήρησε ότι 19 ηλιακά έτη ισούνται σχεδόν ακριβώς με 235 σεληνιακούς μήνες.
• Έτσι, σε έναν σταθερό κύκλο 19 ετών, τα 12 έτη έχουν 12 μήνες και τα 7 έτη έχουν 13 μήνες (εμβόλιμους). Με αυτόν τον μαθηματικό τρόπο, οι θρησκευτικές και αγροτικές γιορτές παραμένουν πάντα στην ίδια εποχή του χρόνου.

---

Οι Διαφορές Ιουλιανού και Γρηγοριανού Ημερολογίου

Η μετάβαση από το «παλιό» (Ιουλιανό) στο «νέο» (Γρηγοριανό) ημερολόγιο προέκυψε από μια μικρή αστρονομική ανακρίβεια που, με την πάροδο των αιώνων, συσσωρεύτηκε και δημιούργησε ένα μεγάλο πρακτικό πρόβλημα στην Εκκλησία.

Το Ιουλιανό Ημερολόγιο (Το «Παλιό»)

Θεσπίστηκε από τον Ιούλιο Καίσαρα το 46 π.Χ., με τη βοήθεια του Αλεξανδρινού αστρονόμου Σωσιγένη. Ο Σωσιγένης υπολόγισε ότι το ηλιακό έτος διαρκεί 365 ημέρες και 6 ώρες (365,25 ημέρες). Για να απορροφηθούν αυτές οι 6 ώρες, θεσπίστηκε το δίσεκτο έτος: κάθε 4 χρόνια προστίθεται μία επιλέον ημέρα (η 29η Φεβρουαρίου).

Ωστόσο, ο υπολογισμός αυτός είχε ένα μικρό σφάλμα. Το πραγματικό ηλιακό έτος διαρκεί 365 ημέρες, 5 ώρες, 48 λεπτά και 46 δευτερόλεπτα (365,2422 ημέρες). Το Ιουλιανό ημερολόγιο, δηλαδή, ήταν μεγαλύτερο από το πραγματικό κατά 11 λεπτά και 14 δευτερόλεπτα κάθε χρόνο.

Το Γρηγοριανό Ημερολόγιο (Το «Νέο»)

Αυτά τα 11 λεπτά φαίνονται ασήμαντα, αλλά κάθε 128 χρόνια το ημερολόγιο έχανε μία ολόκληρη ημέρα. Μέχρι τον 16ο αιώνα, το Ιουλιανό ημερολόγιο είχε μείνει πίσω κατά 10 ολόκληρες ημέρες. Αυτό δημιουργούσε σοβαρό πρόβλημα στην Καθολική Εκκλησία, καθώς η εαρινή ισημερία (που καθορίζει την ημερομηνία του Πάσχα) δεν έπεφτε πλέον στις 21 Μαρτίου, αλλά στις 11 Μαρτίου, μετακινώντας το Πάσχα όλο και πιο βαθιά προς το καλοκαίρι.

Το 1582, ο Πάπας Γρηγόριος ΙΓ΄ εισήγαγε τη μεταρρύθμιση (Γρηγοριανό Ημερολόγιο) εφαρμόζοντας δύο ριζικά μέτρα:

1. Η διόρθωση του χαμένου χρόνου: Για να εξαλειφθεί το σφάλμα των 10 ημερών που είχε ήδη συσσωρευτεί, η 4η Οκτωβρίου 1582 ορίστηκε να ακολουθηθεί αμέσως από την... 15η Οκτωβρίου 1582. Οι άνθρωποι εκείνης της εποχής κοιμήθηκαν ένα βράδυ και ξύπνησαν 10 ημέρες αργότερα.
2. Ο νέος κανόνας για τα δίσεκτα έτη: Για να μην ξαναχάσει χρόνο το ημερολόγιο στο μέλλον, αποφασίστηκε ότι τα έτη που λήγουν σε "-00" (αιώνες) θα είναι δίσεκτα μόνο αν διαιρούνται ακριβώς με το 400. Έτσι, το έτος 1600 και το 2000 ήταν δίσεκτα, αλλά το 1700, το 1800 και το 1900 δεν ήταν. Με αυτόν τον κανόνα, το Γρηγοριανό ημερολόγιο χάνει μόλις μία ημέρα κάθε 3.236 χρόνια, γεγονός που το καθιστά εξαιρετικά ακριβές.

Η υιοθέτηση του νέου ημερολογίου προκάλεσε τεράστιες πολιτικές και θρησκευτικές αντιδράσεις. Οι προτεσταντικές και ορθόδοξες χώρες αρνήθηκαν αρχικά να ακολουθήσουν μια παπική διαταγή. Η Ελλάδα ήταν η τελευταία ευρωπαϊκή χώρα που υιοθέτησε το Γρηγοριανό ημερολόγιο για πολιτική χρήση το 1923, όταν η 16η Φεβρουαρίου ονομάστηκε 1η Μαρτίου (η διαφορά είχε φτάσει πλέον τις 13 ημέρες). Η Εκκλησία της Ελλάδος ακολούθησε το ίδιο έτος για τις ακίνητες εορτές (Χριστούγεννα), ενώ ορισμένες ορθόδοξες εκκλησίες (όπως της Ρωσίας, της Σερβίας και το Άγιο Όρος) διατηρούν το Ιουλιανό ημερολόγιο («παλαιοημερολογίτες») μέχρι σήμερα.

Το ζήτημα του διαχωρισμού της ανθρώπινης ιστορίας σε περιόδους

Το ζήτημα του διαχωρισμού της ανθρώπινης ιστορίας σε περιόδους και η υιοθέτηση ενός κοινού παγκόσμιου ημερολογίου αποτελεί ένα από τα πιο συναρπαστικά κεφάλαια της παγκόσμιας πολιτισμικής εξέλιξης. Η επικράτηση του συστήματος προ Χριστού (π.Χ.) και μετά Χριστόν (μ.Χ.) δεν ήταν αποτέλεσμα μιας ξαφνικής, ομόφωνης απόφασης της ανθρωπότητας, αλλά προϊόν μιας μακράς ιστορικής, πολιτικής και οικονομικής διαδρομής που ξεκίνησε από τη Ρώμη και επιβλήθηκε παγκοσμίως μέσω της ευρωπαϊκής κυριαρχίας.

Ο υπολογισμός του χρόνου με βάση τη γέννηση του Χριστού επινοήθηκε το 525 μ.Χ. από έναν μοναχό στη Ρώμη, τον Διονύσιο τον Μικρό (Dionysius Exiguus). Μέχρι τότε, η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία μετρούσε τα έτη είτε από την ίδρυση της Ρώμης (ab urbe condita) είτε με βάση τα έτη διακυβέρνησης των Αυτοκρατόρων. Ο Διονύσιος ήθελε να αντικαταστήσει το σύστημα χρονολόγησης που βασιζόταν στη βασιλεία του Διοκλητιανού —ενός σκληρού διώκτη των Χριστιανών— ώστε να μην μνημονεύεται το όνομα ενός τυράννου στις χριστιανικές εορτές. Έτσι, προσπάθησε να υπολογίσει το έτος γέννησης του Ιησού και το όρισε ως το έτος 1, ονομάζοντας τα επόμενα έτη Anno Domini (A.D.), που στα λατινικά σημαίνει «Έτος του Κυρίου μας».

Στην αρχική του σύλληψη, ο διαχωρισμός αυτός σχετιζόταν απόλυτα με την πίστη στη θεότητα του Χριστού, καθώς η επιλογή της λέξης «Κυρίου» αποτελούσε ευθεία θεολογική δήλωση. Ωστόσο, ο Διονύσιος υπέπεσε σε ένα σημαντικό ιστορικό σφάλμα. Σύμφωνα με τα ευαγγέλια και τις σύγχρονες ιστορικές πηγές, ο Ιησούς γεννήθηκε κατά τη βασιλεία του Ηρώδη του Μέγα. Ο Ηρώδης όμως πέθανε το 4 π.Χ. με βάση τη ρωμαϊκή χρονολόγηση. Αυτό σημαίνει ότι ο Διονύσιος έκανε λάθος στους υπολογισμούς του κατά τουλάχιστον 4 έως 6 χρόνια, με αποτέλεσμα ο Χριστός ιστορικά να έχει γεννηθεί μεταξύ του 6 π.Χ. και 4 π.Χ. Παράλληλα, το σύστημα αυτό στερείται ενός έτους μηδέν. Η αρίθμηση περνά απευθείας από το 1 π.Χ. στο 1 μ.Χ., επειδή η έννοια του μηδενός ως αριθμού δεν είχε εισαχθεί ακόμα στα μαθηματικά της Δύσης.

Η χρήση του συστήματος αυτού εξαπλώθηκε στην Ευρώπη τους επόμενους αιώνες, κυρίως μετά την υιοθέτησή του από τον Καρλομάγνο και τον Άγγλο ιστορικό Βέδα. Η τελική του επικράτηση σε ολόκληρο τον πλανήτη εδραιώθηκε μέσω της ευρωπαϊκής αποικιοκρατίας από τον 15ο αιώνα και μετά, καθώς και λόγω της ανάγκης για ένα ενιαίο σύστημα στο διεθνές εμπόριο, τις παγκόσμιες τράπεζες και τη διπλωματία. Η καθιέρωση του Γρηγοριανού Ημερολογίου το 1582 από τον Πάπα Γρηγόριο ΙΓ΄ προσέφερε μια εξαιρετική αστρονομική ακρίβεια, γεγονός που ανάγκασε ακόμα και μη χριστιανικά έθνη, όπως την Ιαπωνία (1872) και την Κίνα (1912), να το υιοθετήσουν για πρακτικούς λόγους εκσυγχρονισμού. Στη σύγχρονη εποχή, η χρήση του συστήματος έχει αποσυνδεθεί από τη θρησκευτική πίστη, αποτελώντας απλώς ένα διεθνές διοικητικό πρότυπο, με την επιστημονική κοινότητα να προτιμά πλέον τους ουδέτερους όρους π.Κ.Χ. (Πριν την Κοινή Χρονολογία) και Κ.Χ. (Κοινή Χρονολογία).

Πριν την παγκόσμια επικράτηση αυτού του συστήματος, αλλά και παράλληλα με αυτό, άλλοι μεγάλοι πολιτισμοί ανέπτυξαν τα δικά τους ημερολόγια, επιλέγοντας διαφορετικά κοσμοϊστορικά γεγονότα ως αφετηρία:

• Το Μουσουλμανικό Ημερολόγιο (Χίτζρα): Έχει ως αφετηρία το έτος 622 μ.Χ., όταν ο Μωάμεθ μετακινήθηκε από τη Μέκκα στη Μεδίνα (η φυγή αυτή ονομάζεται Εγίρα). Είναι ένα αμιγώς σεληνιακό ημερολόγιο 354 ή 355 ημερών. Επειδή το έτος του είναι κατά 11 ημέρες μικρότερο από το ηλιακό, οι θρησκευτικές γιορτές του Ισλάμ (όπως το Ραμαζάνι) δεν είναι σταθερές, αλλά «κυλούν» προς τα πίσω και αλλάζουν εποχές με την πάροδο των ετών.
• Το Βουδιστικό Ημερολόγιο: Ξεκινά από το 543 π.Χ., το έτος κατά το οποίο ο Βούδας πέθανε και πέτυχε το Παρινιρβάνα. Είναι ηλιοσεληνιακό σύστημα και χρησιμοποιείται ακόμα στη Νοτιοανατολική Ασία (Ταϊλάνδη, Μιανμάρ, Καμπότζη) για τη ρύθμιση των παραδοσιακών και θρησκευτικών εορτασμών.
• Το Εβραϊκό Ημερολόγιο: Ορίζει ως έτος 1 τη δημιουργία του κόσμου σύμφωνα με την Τορά, η οποία τοποθετείται στο 3761 π.Χ. Είναι επίσης ηλιοσεληνιακό και παραμένει το επίσημο ημερολόγιο του κράτους του Ισράηλ για τις εθνικές και θρησκευτικές αργίες.
• Το Βυζαντινό Ημερολόγιο: Χρησιμοποιήθηκε στην Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία μέχρι την πτώση της και βασιζόταν στη βιβλική Κτίση του Κόσμου, η οποία είχε υπολογιστεί την 1η Σεπτεμβρίου του 5509 π.Χ. Οι Βυζαντινοί δεν γνώριζαν τον όρο «π.Χ.» ή «μ.Χ.», αλλά κατέγραφαν τα γεγονότα με βάση το πόσα έτη είχαν περάσει από τη δημιουργία του Αδάμ.
• Το Γαλλικό Επαναστατικό Ημερολόγιο: Αποτελεί την πιο χαρακτηριστική πολιτική απόπειρα κατάργησης του χριστιανικού χρόνου. Το 1793, οι Γάλλοι επαναστάτες όρισαν ως Έτος 1 την ανακήρυξη της Γαλλικής Δημοκρατίας (22 Σεπτεμβρίου 1792). Αντικατέστησαν την 7ήμερη εβδομάδα με 10ήμερη και μετονόμασαν τους μήνες με βάση τα καιρικά φαινόμενα (π.χ. Χιονώδης, Ομιχλώδης). Το σύστημα αυτό αποδείχθηκε εντελώς μη πρακτικό για τις διεθνείς σχέσεις και καταργήθηκε από τον Ναπολέοντα μετά από μόλις 12 χρόνια εφαρμογής.

Η ιστορία της χρονολόγησης αποδεικνύει ότι ο χρόνος, αν και φυσικό μέγεθος, οργανώθηκε και τεμαχίστηκε από τον άνθρωπο με βάση την ισχύ. Το σύστημα π.Χ. και μ.Χ. επικράτησε τελικά όχι επειδή η ανθρωπότητα ασπάστηκε μαζικά τον Χριστιανισμό, αλλά επειδή η Ευρώπη κατείχε τα ηνία της παγκόσμιας οικονομικής και πολιτικής ισχύος κατά τους αιώνες που διαμορφώθηκε ο σύγχρονος κόσμος.