Η πίστη στην ύπαρξη του Θεού συχνά παρουσιάζεται ως μια αυθαίρετη αποδοχή ενός ισχυρισμού χωρίς αποδείξεις. Σύμφωνα με αυτή την αντίληψη, ο ορθολογικός άνθρωπος οφείλει να πιστεύει μόνο ό,τι μπορεί να αποδειχθεί επιστημονικά ή να συναχθεί μέσα από έναν αυστηρό λογικό συλλογισμό. Οτιδήποτε υπερβαίνει αυτά τα όρια θεωρείται υποκειμενική επιθυμία, ψυχολογική ανάγκη ή κατάλοιπο μιας προεπιστημονικής εποχής.
Η θέση αυτή, όμως, προϋποθέτει μια πολύ στενή έννοια της γνώσης. Ο άνθρωπος δεν συγκροτεί ολόκληρη τη ζωή του μέσα από επιστημονικές αποδείξεις. Η εμπιστοσύνη στην ύπαρξη του εξωτερικού οικόσμου, στην αξιοπιστία της μνήμης, στη συνείδηση των άλλων ανθρώπων, στη βασική ισχύ της λογικής και στην κανονικότητα της φύσης δεν αποδεικνύεται κάθε φορά πριν χρησιμοποιηθεί. Οι πεποιθήσεις αυτές αποτελούν το υπόβαθρο πάνω στο οποίο γίνονται δυνατές τόσο η επιστήμη όσο και η καθημερινή δράση. Δεν είναι παράλογες επειδή προηγούνται της απόδειξης· αντίθετα, χωρίς αυτές δεν θα ήταν δυνατή καμία απόδειξη.
Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν η πίστη στον Θεό μπορεί να αποδειχθεί με τον ίδιο τρόπο που αποδεικνύεται ένα μαθηματικό θεώρημα ή ελέγχεται μια φυσική υπόθεση. Το ουσιώδες ερώτημα είναι αν η πίστη αυτή μπορεί να προέρχεται από μια θεμελιώδη ανθρώπινη γνωστική ικανότητα και αν δικαιούται κάποια αρχική εμπιστοσύνη, όπως και άλλες πρωταρχικές λειτουργίες του νου.
Η έμφυτη γνώση και το παράδειγμα της αράχνης
Μια αράχνη που γεννήθηκε απομονωμένη, χωρίς να έχει παρατηρήσει άλλη αράχνη να κατασκευάζει ιστό, μπορεί να δημιουργήσει έναν σύνθετο και χαρακτηριστικό ιστό. Δεν γνωρίζει θεωρητικά τη γεωμετρία της κατασκευής της ούτε μπορεί να εξηγήσει τη λειτουργία κάθε κίνησής της. Παρ’ όλα αυτά, διαθέτει ένα έμφυτο «ξέρω πώς». Η γνώση της δεν είναι διατυπωμένη σε προτάσεις ούτε αποτελεί αποτέλεσμα διδασκαλίας. Είναι ενσωματωμένη στον τρόπο ύπαρξης και δράσης της.
Η αράχνη δεν σκέφτεται: «Οφείλω να κατασκευάσω ιστό, επειδή διαφορετικά δεν θα μπορέσω να συλλάβω τροφή και να επιβιώσω». Απλώς ενεργεί σύμφωνα με μια ικανότητα που προηγείται της θεωρητικής κατανόησης της χρησιμότητάς της. Εάν ήταν σε θέση να αμφισβητήσει αυτή την τάση και αποφάσιζε να την καταστείλει επειδή δεν μπορούσε να αποδείξει τον σκοπό της, η απόφασή της θα ήταν καταστροφική. Θα απέρριπτε μια ζωτική γνώση επειδή δεν διέθετε μια δεύτερη, θεωρητική γνώση σχετικά με την προέλευσή της.
Η αναλογία με τον άνθρωπο δεν είναι πλήρης, αλλά είναι φιλοσοφικά γόνιμη. Ο άνθρωπος διαθέτει επίσης έμφυτες ή προαναστοχαστικές μορφές προσανατολισμού. Δεν μαθαίνει από το μηδέν να αντιλαμβάνεται αντικείμενα, πρόσωπα, αιτίες, σκοπούς και σχέσεις. Έρχεται στον κόσμο με μια συγκεκριμένη γνωστική συγκρότηση, η οποία οργανώνει την εμπειρία πριν ακόμη γίνει αντικείμενο συνειδητής σκέψης.
Η ιδέα αυτή θυμίζει το καντιανό απριόρι. Για τον Καντ, ο άνθρωπος δεν δέχεται παθητικά έναν εντελώς διαμορφωμένο κόσμο. Ο χώρος, ο χρόνος και οι βασικές κατηγορίες της νόησης αποτελούν όρους μέσω των οποίων μπορεί να υπάρξει για εμάς συγκροτημένη εμπειρία. Δεν γνωρίζουμε την πραγματικότητα όπως είναι ανεξάρτητα από κάθε γνωστικό ον, το λεγόμενο πράγμα καθαυτό. Γνωρίζουμε την πραγματικότητα όπως μπορεί να εμφανιστεί σε ένα ον με τη δική μας αισθητική και νοητική συγκρότηση.
Αυτό δεν σημαίνει ότι ο κόσμος της εμπειρίας είναι αυθαίρετη φαντασία. Σημαίνει, όμως, ότι η ανθρώπινη γνώση είναι πάντοτε γνώση μέσα από ανθρώπινες μορφές πρόσληψης. Δεν έχουμε πρόσβαση σε μια απολύτως ουδέτερη οπτική γωνία, από την οποία θα μπορούσαμε να συγκρίνουμε τον κόσμο όπως μας εμφανίζεται με τον κόσμο όπως είναι εντελώς ανεξάρτητα από εμάς.
Η πίστη ως πιθανή πρωταρχική γνωστική λειτουργία
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο μπορεί να τεθεί το ερώτημα αν η ανθρώπινη πίστη στο θείο αποτελεί μόνο πολιτισμική κατασκευή ή αν βασίζεται σε μια βαθύτερη προδιάθεση της ανθρώπινης φύσης. Ο άνθρωπος δεν αναζητά μόνο μηχανικές αιτίες. Αναζητά επίσης νόημα, σκοπό, ηθική τάξη και μια τελική εξήγηση της ύπαρξης. Αντιμετωπίζει το γεγονός ότι υπάρχει κάτι αντί για το τίποτα, βιώνει την ηθική απαίτηση ως κάτι που υπερβαίνει συχνά το προσωπικό του συμφέρον και αναρωτιέται αν η ζωή του εντάσσεται σε μια ευρύτερη πραγματικότητα.
Η αυθόρμητη αυτή κατεύθυνση προς το υπερβατικό θα μπορούσε να ερμηνευθεί ως μια μορφή θρησκευτικού απριόρι: όχι ως έτοιμη γνώση μιας συγκεκριμένης θεολογίας, αλλά ως πρωταρχική ικανότητα να προσλαμβάνει κανείς την πραγματικότητα ως φορέα νοήματος, σκοπού και υπερβατικής αναφοράς.
Ανάλογη είναι η έννοια της sensus divinitatis, της «αίσθησης του θείου». Σύμφωνα με αυτή την προσέγγιση, η πίστη στον Θεό δεν χρειάζεται να είναι πάντοτε το συμπέρασμα ενός φιλοσοφικού επιχειρήματος. Μπορεί να σχηματίζεται άμεσα, όπως σχηματίζονται άλλες βασικές πεποιθήσεις: μέσω της εμπειρίας του κόσμου, της συνείδησης, της ηθικής ευθύνης, της ευγνωμοσύνης, του δέους ή της υπαρξιακής εξάρτησης.
Κάποιος που βλέπει έναν άνθρωπο μπροστά του δεν ξεκινά από ουδέτερα οπτικά δεδομένα για να αποδείξει κατόπιν ότι πρόκειται για πρόσωπο με εσωτερική ζωή. Τον αναγνωρίζει άμεσα ως πρόσωπο. Με παρόμοιο τρόπο, ο πιστός μπορεί να βιώνει τον κόσμο, τη συνείδηση ή την ηθική απαίτηση ως σημεία μιας θεϊκής παρουσίας, χωρίς αυτή η πίστη να είναι αποτέλεσμα αυθαίρετης απόφασης.
Το γεγονός ότι μια πεποίθηση δεν προέρχεται από συλλογιστική απόδειξη δεν την καθιστά αυτομάτως ανορθολογική. Η ορθολογικότητά της εξαρτάται επίσης από το αν προκύπτει μέσα από μια φυσιολογικά λειτουργούσα γνωστική ικανότητα, αν είναι συνεπής με την υπόλοιπη εμπειρία και αν αντέχει στην κριτική και στις σοβαρές αντιρρήσεις.
Η υπαρξιακή ανάγκη για νόημα
Ο άνθρωπος δεν επιβιώνει μόνο βιολογικά. Χρειάζεται επίσης έναν λόγο για τον οποίο αξίζει να ζει. Η απώλεια νοήματος, η έλλειψη τελικού σκοπού και η αίσθηση ότι η ύπαρξη είναι τελικά μάταιη μπορούν να προκαλέσουν βαθιά υπαρξιακή κρίση. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε άθεος είναι δυστυχισμένος ούτε ότι κάθε πιστός είναι ψυχικά υγιής. Θα ήταν άδικο και εμπειρικά λανθασμένο να ταυτίσουμε την αθεΐα με την ψυχική ασθένεια ή τη θρησκευτική πίστη με την ψυχική ισορροπία.
Η ανθρώπινη ανάγκη για νόημα, όμως, είναι πραγματική. Ο άνθρωπος μπορεί να υπομένει μεγάλη δυστυχία όταν πιστεύει ότι η ζωή του έχει σκοπό, ενώ μπορεί να καταρρεύσει ακόμη και μέσα σε υλική ασφάλεια όταν αισθάνεται ότι τίποτε δεν έχει τελική σημασία. Η ανάγκη αυτή δεν αποδεικνύει από μόνη της ότι υπάρχει Θεός. Αποτελεί, όμως, λόγο να μην απορρίπτεται επιπόλαια η θρησκευτική διάσταση ως άχρηστη ψευδαίσθηση.
Η πείνα δεν αποδεικνύει ότι κάθε τροφή που επιθυμούμε είναι πραγματικά ωφέλιμη. Δείχνει όμως ότι ο οργανισμός έχει πραγματική ανάγκη θρέψης. Η δίψα δεν εγγυάται ότι κάθε υγρό είναι πόσιμο, αλλά η ύπαρξή της αντιστοιχεί σε μια αντικειμενική ανάγκη. Αντίστοιχα, η βαθιά ανθρώπινη δίψα για νόημα, δικαιοσύνη, αιωνιότητα και σχέση με το απόλυτο δεν αποδεικνύει μηχανικά την ύπαρξη του Θεού. Μας εμποδίζει, όμως, να θεωρήσουμε αυτονόητα ότι πρόκειται για μια εντελώς κενή και παραπλανητική λειτουργία.
Η υπαρξιακή κρίση μπορεί να λειτουργεί σαν πόνος. Ο πόνος δεν αποκαλύπτει πάντοτε αμέσως την αιτία του ούτε μας δίνει από μόνος του τη θεραπεία. Μας πληροφορεί, όμως, ότι κάτι απαιτεί προσοχή. Παρόμοια, η απώλεια νοήματος δεν αποδεικνύει ποια μεταφυσική θεωρία είναι αληθής, αλλά φανερώνει ότι η ανάγκη του ανθρώπου για τελικό προσανατολισμό δεν μπορεί να αγνοηθεί χωρίς κόστος.
Η χρησιμότητα δεν αποδεικνύει την αλήθεια
Το επιχείρημα πρέπει να αποφεύγει ένα σοβαρό σφάλμα: από το ότι μια πίστη είναι χρήσιμη δεν ακολουθεί αναγκαστικά ότι είναι αληθής. Μια πεποίθηση θα μπορούσε να προσφέρει ψυχική παρηγοριά χωρίς να αντιστοιχεί στην πραγματικότητα. Ούτε η επιβίωση ούτε η ευτυχία αποτελούν από μόνες τους απόδειξη αλήθειας.
Όμως ισχύει και το αντίστροφο: από το ότι μια πεποίθηση είναι παρηγορητική δεν ακολουθεί ότι είναι ψευδής. Η επιθυμία για νερό δεν αποδεικνύει ότι υπάρχει νερό στο συγκεκριμένο σημείο όπου το αναζητούμε, αλλά ούτε αποτελεί επιχείρημα εναντίον της ύπαρξης του νερού. Η ψυχολογική ανάγκη μπορεί να οδηγήσει σε πλάνη, αλλά μπορεί επίσης να αντιστοιχεί σε μια πραγματική διάσταση του κόσμου.
Επομένως, η υπαρξιακή λειτουργία της πίστης δεν αποδεικνύει τον Θεό, αλλά ούτε την ακυρώνει. Το ερώτημα παραμένει ανοιχτό: είναι η θρησκευτική τάση μόνο ένας μηχανισμός παρηγοριάς ή αποτελεί γνωστική ανταπόκριση σε μια πραγματικότητα που υπερβαίνει τον άνθρωπο;
Η απάντηση δεν μπορεί να δοθεί απλώς με την παρατήρηση ότι η πίστη είναι χρήσιμη ή ότι η αθεΐα μπορεί να βιωθεί οδυνηρά. Χρειάζεται φιλοσοφική διερεύνηση της ύπαρξης, της συνείδησης, της ηθικής, της ελευθερίας, της τάξης του κόσμου και της ίδιας της δυνατότητας της γνώσης.
Η αδυναμία γνώσης του πράγματος καθαυτού και η γνωστική μετριοφροσύνη
Εφόσον δεν μπορούμε να γνωρίσουμε την πραγματικότητα από μια απόλυτη και εξωανθρώπινη οπτική γωνία, δεν είμαστε σε θέση να δηλώσουμε εύκολα ότι μόνο όσα είναι προσβάσιμα στις αισθήσεις αποτελούν πραγματικότητα. Η επιστήμη μελετά τα εμπειρικά φαινόμενα και τους φυσικούς μηχανισμούς τους. Δεν είναι σχεδιασμένη για να αποφασίσει από μόνη της αν υπάρχει μια υπερβατική αιτία της ύπαρξης συνολικά.
Η απουσία επιστημονικής απόδειξης του Θεού δεν ισοδυναμεί με επιστημονική απόδειξη της ανυπαρξίας του. Ένας Θεός που νοείται ως θεμέλιο της ύπαρξης δεν είναι ένα ακόμη αντικείμενο μέσα στο σύμπαν, ώστε να εντοπιστεί με ένα τηλεσκόπιο ή να μετρηθεί σε ένα εργαστήριο. Το ζήτημα της ύπαρξής του είναι μεταφυσικό και αφορά την τελική ερμηνεία της πραγματικότητας.
Η αναγνώριση των ορίων της ανθρώπινης γνώσης δεν οδηγεί αναγκαστικά στην πίστη. Οδηγεί, όμως, σε μετριοφροσύνη τόσο τον πιστό όσο και τον άθεο. Ο πιστός δεν δικαιούται να ισχυρίζεται ότι κατανοεί πλήρως τη θεία πραγματικότητα. Ο άθεος, αντίστοιχα, δεν δικαιούται να παρουσιάζει την υπέρβαση ως αδύνατη μόνο επειδή δεν είναι αντικείμενο εμπειρικής παρατήρησης.
Η πίστη ως τεκμαιρόμενα έλλογη στάση
Η πίστη στον Θεό μπορεί, επομένως, να θεωρηθεί τεκμαιρόμενα έλλογη όταν προκύπτει από μια βαθιά και σταθερή γνωστική και υπαρξιακή λειτουργία, όταν εντάσσεται σε μια συνεκτική θεώρηση του κόσμου και όταν δεν αρνείται τα πραγματικά δεδομένα της εμπειρίας.
«Τεκμαιρόμενα έλλογη» δεν σημαίνει αλάνθαστη. Όπως η όραση μπορεί να απατήσει και η μνήμη μπορεί να παραμορφώσει, έτσι και η θρησκευτική συνείδηση μπορεί να παρερμηνευθεί. Η ύπαρξη ψευδών θρησκευτικών αντιλήψεων δεν συνεπάγεται ότι κάθε θρησκευτική αντίληψη είναι ψευδής, όπως οι οπτικές ψευδαισθήσεις δεν συνεπάγονται ότι η όραση δεν μας δίνει καμία γνώση.
Η πίστη χρειάζεται κριτική, διάκριση, αυτοεξέταση και διάλογο με τη λογική, την εμπειρία και την επιστήμη. Δεν πρέπει να χρησιμοποιείται για να αρνείται γεγονότα ούτε να μετατρέπεται σε άρνηση της ελευθερίας του άλλου. Αυτοί οι περιορισμοί, όμως, δεν την καθιστούν ανορθολογική. Δείχνουν απλώς ότι, όπως κάθε ανθρώπινη γνωστική λειτουργία, χρειάζεται έλεγχο και ωρίμανση.
Συμπέρασμα
Η πίστη στην ύπαρξη του Θεού δεν αποτελεί αναγκαστικά αυθαίρετη ανορθολογικότητα. Μπορεί να ερμηνευθεί ως έκφραση μιας πρωταρχικής ανθρώπινης ικανότητας προσανατολισμού προς το νόημα, την ηθική τάξη και την υπέρβαση. Το γεγονός ότι αυτή η ικανότητα δεν αποδεικνύει μόνη της το αντικείμενό της δεν την καθιστά άκυρη. Πολλές από τις θεμελιώδεις πεποιθήσεις μας προηγούνται της απόδειξης και καθιστούν δυνατή την ίδια τη διαδικασία της απόδειξης.
Η αναλογία με την αράχνη φωτίζει αυτή την ιδέα. Η αράχνη δεν χρειάζεται να κατανοεί θεωρητικά τον σκοπό του ιστού για να δικαιολογείται να εμπιστευθεί την έμφυτη ικανότητά της. Αν την απέρριπτε μόνο επειδή δεν μπορούσε να εξηγήσει την προέλευσή της, θα αρνιόταν έναν ουσιώδη όρο της ζωής της.
Ο άνθρωπος, βέβαια, δεν είναι αράχνη. Έχει τη δυνατότητα να εξετάζει, να κρίνει και να αναθεωρεί τις πρωταρχικές του τάσεις. Η κριτική αυτή ικανότητα δεν σημαίνει ότι πρέπει να απορρίψει ό,τι προηγείται της συνειδητής απόδειξης. Σημαίνει ότι πρέπει να το διερευνήσει με σοβαρότητα.
Η πίστη δεν αποδεικνύεται αληθής απλώς επειδή προσφέρει νόημα, ούτε αποδεικνύεται ψευδής επειδή υπερβαίνει τον εμπειρικό έλεγχο. Αποτελεί μια δυνατή ερμηνεία της ανθρώπινης εμπειρίας, η οποία μπορεί να στηρίζεται σε μια βαθιά γνωστική και υπαρξιακή προδιάθεση. Γι’ αυτό δικαιούται θέση στον χώρο της έλλογης αναζήτησης.
Το αντίθετο της ορθολογικότητας δεν είναι η πίστη. Είναι η άρνηση της εξέτασης, η αυθαίρετη βεβαιότητα και η απόρριψη μιας δυνατότητας πριν ακόμη διερευνηθεί. Μια πίστη που γνωρίζει τα όριά της, συνομιλεί με τη λογική και παραμένει ανοιχτή στην αλήθεια δεν είναι φυγή από τον ορθό λόγο. Μπορεί να αποτελεί έναν από τους τρόπους με τους οποίους ο ανθρώπινος λόγος αναγνωρίζει ότι η πραγματικότητα ίσως είναι μεγαλύτερη από όσα μπορεί ο ίδιος να αποδείξει.
Πέτρος Δ. Δαμιανός, Δρ. Φιλοσοφίας – Διδακτικό Προσωπικό ΕΜΠ
Πηγή