Το μεγάλο Σχίσμα Ανατολής και Δύσης: Τα θρησκευτικά και πολιτικά αίτια

Το Σχίσμα Ορθοδόξου και Καθολικής Εκκλησίας

Πηγή

 Από τα σημαντικότερα γεγονότα που καθόρισαν την ιστορία της Ευρώπης, του κόσμου και φυσικά του Χριστιανισμού ήταν το μεγάλο Σχίσμα μεταξύ της Ορθόδοξης και της Καθολικής Εκκλησίας το 1054, ένα Σχίσμα αφορμή του οποίου υπήρξαν τόσο οι θεολογικές διαφωνίες σε θέματα δόγματος όσο και οι πολιτικές εξελίξεις στην Δύση, που έδωσαν πολιτικό χαρακτήρα στην εκκλησιαστική εξουσία του Πάπα. 

 Οι ιστορικές συνθήκες έφεραν τις δύο αυτές Εκκλησίες σε αντίθετα στρατόπεδα πάμπολλες φορές στην ιστορία τους, με τις συγκρούσεις πολλές φορές να είναι σφοδρές και να οδηγούν σε ακόμα μεγαλύτερα χάσματα μεταξύ τους. 

Ποιες είναι οι συνθήκες σήμερα και ποιο θα μπορούσε να είναι το μέλλον της σχέσης των δύο Εκκλησιών, της Ορθόδοξης Εκκλησίας μας και της Καθολικής; 

Με τον κ. Δημήτριο Μόσχο, αναπληρωτή καθηγητή και πρόεδρο του Τμήματος Θεολογίας της Θεολογικής Σχολής του Εθνικού Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών.

Η ΠΡΩΤΗ ΑΓΙΑ ΚΑΙ ΜΕΓΑΛΗ ΣΥΝΟΔΟΣ ΜΕΤΑ ΤΟ ΣΧΙΣΜΑ ΤΟΥ 1054

Οι θεσμοι του Πατριαρχη και του Παπα

Διαδραστική παρουσίαση ιστορικού υλικού για τον θεσμικό ρόλο του Οικουμενικού Πατριάρχη της Κωνσταντινούπολης και του Πάπα της Ρώμης, με άμεση αντιπαραβολή των δικαιοδοσιών, των κύριων εξελίξεων και σημαντικών μορφών των δύο θεσμών. Στόχος του μαθησιακού αντικειμένου είναι η σύγκριση των στοιχείων και η εξαγωγή συμπερασμάτων σχετικά με τους δύο θεσμικούς ρόλους. Το μαθησιακό αντικείμενο περιλαμβάνει κειμενικές πληροφορίες και εποπτικό υλικό για τις αρμοδιότητες του Πατριάρχη και του Πάπα, την εξέλιξη των δύο θεσμών, καθώς και για σημαντικές προσωπικότητες του κλήρου από τον 7ο έως τον 15ο αιώνα.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ

Η διαδραστική παρουσίαση αποτελεί αυτόνομο μαθησιακό αντικείμενο και παρέχει το απαραίτητο πληροφοριακό υλικό για τη μελέτη του εξεταζόμενου θέματος με διακριτή διάρθρωση των επιμέρους υποθεμάτων. Η διδακτική αξιοποίησή του μπορεί να γίνει συνδυαστικά και με άλλες διδακτικές και μαθησιακές ενέργειες που αφορούν στην ανάδειξη και κατανόηση του ιστορικού θέματος, σύμφωνα με τις ανάγκες και τα ενδιαφέροντα της σχολικής τάξης, πολλαπλασιάζοντας με αυτόν τον τρόπο τις δυνατότητες της διδακτικής και μαθησιακής αξιοποίησής του. Οι μαθητές έχουν τη δυνατότητα να αξιοποιήσουν ιστορικό υλικό για τον θεσμικό ρόλο του Οικουμενικού Πατριάρχη Κωνσταντινούπολης και του Πάπα της Ρώμης, να γνωρίσουν στοιχεία για τις βασικές εξελίξεις των δύο θεσμών, τις δικαιοδοσίες, τα πρόσωπα και τις ενέργειές τους και να κατανοήσουν τη συμβολή τους στο ευρύτερο ιστορικό πλαίσιο της περιόδου.

Το Σχισμα των Πατριαρχειων Κωνσταντινουπολης και Ρωμης

Διαδραστική παρουσίαση ιστορικού υλικού για το Σχίσμα των Πατριαρχείων Κωνσταντινούπολης και Ρώμης. Στόχος του μαθησιακού αντικειμένου είναι ο εμπλουτισμός των γνώσεων των μαθητών σχετικά με τη σημασία του όρου «Σχίσμα», τη σχέση ανάμεσα στα Πατριαρχεία της Κωνσταντινούπολης και της Ρώμης, τα σχίσματα των ετών 867 μ.Χ. και 1054 μ.Χ., καθώς και τις προσπάθειες άρσης του Σχίσματος από τον 11ο έως και τον 15ο αιώνα. Το μαθησιακό αντικείμενο περιλαμβάνει κειμενικές πληροφορίες, χάρτες, εποπτικό υλικό, σύγχρονα ιστοριογραφικά κείμενα και πρωτογενείς πηγές.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ

Η διαδραστική παρουσίαση αποτελεί αυτόνομο μαθησιακό αντικείμενο και παρέχει το απαραίτητο πληροφοριακό υλικό για τη μελέτη του εξεταζόμενου θέματος με διακριτή διάρθρωση των επιμέρους υποθεμάτων. Η διδακτική αξιοποίησή του μπορεί να γίνει συνδυαστικά και με άλλες διδακτικές και μαθησιακές ενέργειες που αφορούν στην ανάδειξη και κατανόηση του ιστορικού θέματος, σύμφωνα με τις ανάγκες και τα ενδιαφέροντα της σχολικής τάξης, πολλαπλασιάζοντας με αυτόν τον τρόπο τις δυνατότητες της διδακτικής και μαθησιακής αξιοποίησής του. Οι μαθητές έχουν τη δυνατότητα να αξιοποιήσουν ιστορικό υλικό για τα επιμέρους στοιχεία του Σχίσματος των Εκκλησιών, να διακρίνουν τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των δύο Εκκλησιών και τον τρόπο που αυτά αποτέλεσαν γενεσιουργές αιτίες της διαφοροποίησης, καθώς και να κατανοήσουν τις επιδράσεις του στο ευρύτερο ιστορικό πλαίσιο της εποχής.

Το Σχισμα του 1054 (σταυρολεξο)

Σταυρόλεξο με θέμα το Σχίσμα των Εκκλησιών του 1054. Στόχος του μαθησιακού αντικειμένου είναι να δοκιμάσουν οι μαθητές τις γνώσεις τους σχετικά με τα αίτια του Σχίσματος, τα εμπλεκόμενα πρόσωπα και τις προσπάθειες επανένωσης των Εκκλησιών.

Τα σχισματα τραυματιζουν την ενοτητα των χριστιανων (αντιστοιχιση)

Άσκηση αντιστοίχισης με θέμα τα σχίσματα στην Εκκλησία. Στόχος του μαθησιακού αντικειμένου είναι να δοκιμάσουν οι μαθητές τις γνώσεις τους σχετικά με τα σχίσματα που τραυμάτισαν την ενότητα των χριστιανών και τις σύγχρονες προσπάθειες για την άρση των αναθεμάτων.

Χρονολογιο - ιστοριογραμμη των εξελιξεων προς το Σχισμα του 1054

Διαδραστικό χρονολόγιο - ιστοριογραμμή με ιστορικό πληροφοριακό υλικό, με θέμα τις εξελίξεις που οδήγησαν στο Σχίσμα των δύο Εκκλησιών το 1054. Στόχος του μαθησιακού αντικειμένου είναι να προσδιοριστούν στον χρόνο σημαντικά γεγονότα που αφορούν στις σχέσεις ανάμεσα στην Ορθόδοξη και τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία από τον 4ο έως και τον 11ο αιώνα. Να σημειωθεί ότι για κάθε χρονολογία - σταθμό της χρονογραμμής δίνονται σύντομες ιστορικές πληροφορίες και εποπτικό υλικό.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ

 

Το χρονολόγιο - ιστοριογραμμή για τις εξελίξεις προς το Σχίσμα των Εκκλησιών του 1054 αποτελεί αυτόνομο μαθησιακό αντικείμενο, το οποίο προσδιορίζει στον χρόνο και τον χώρο σημαντικά γεγονότα της ιστορικής περιόδου. Οι συσχετίσεις χρόνου και χώρου αποτελούν απαραίτητες παραμέτρους διαμόρφωσης διαδραστικού μαθησιακού περιβάλλοντος για την κατανόηση του ευρύτερου ιστορικού πλαισίου, μέσα από τις απαραίτητες χρονικές συσχετίσεις και την άντληση πληροφοριών. Η διδακτική αξιοποίηση του αντικειμένου μπορεί να γίνει συνδυαστικά και με άλλες διδακτικές και μαθησιακές ενέργειες. Οι μαθητές έχουν τη δυνατότητα να γνωρίσουν στοιχεία για σημαντικά γεγονότα που οδήγησαν προς το Σχίσμα των Εκκλησιών, να διακρίνουν τον χαρακτήρα των διαφορών και τις θέσεις των δύο Εκκλησιών, να μελετήσουν τις επιμέρους εξελίξεις και να κατανοήσουν αιτιώδεις σχέσεις και ζητήματα της ευρύτερης ιστορικής περιόδου.

Μικρο χρονολογιο για το Σχισμα των Εκκλησιων το 1054

Διαδραστικό χρονολόγιο - ιστοριογραμμή με ιστορικό πληροφοριακό υλικό, με θέμα τις εξελίξεις που οδήγησαν στο Σχίσμα των δύο Εκκλησιών το 1054. Στόχος του μαθησιακού αντικειμένου είναι να προσδιοριστούν στον χρόνο σημαντικά γεγονότα που αφορούν στις σχέσεις ανάμεσα στην Ορθόδοξη και τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία καθ' όλη τη διάρκεια της βυζαντινής περιόδου μέχρι και το οριστικό Σχίσμα. Να σημειωθεί ότι για κάθε χρονολογία - σταθμό της χρονογραμμής δίνονται σύντομες ιστορικές πληροφορίες και εποπτικό υλικό.

Το χρονολόγιο - ιστοριογραμμή για τις εξελίξεις προς το Σχίσμα των Εκκλησιών του 1054 αποτελεί αυτόνομο μαθησιακό αντικείμενο, το οποίο προσδιορίζει στον χρόνο και τον χώρο σημαντικά γεγονότα της ιστορικής περιόδου. Οι συσχετίσεις χρόνου και χώρου αποτελούν απαραίτητες παραμέτρους διαμόρφωσης διαδραστικού μαθησιακού περιβάλλοντος για την κατανόηση του ευρύτερου ιστορικού πλαισίου, μέσα από τις απαραίτητες χρονικές συσχετίσεις και την άντληση πληροφοριών. Η διδακτική αξιοποίηση του αντικειμένου μπορεί να γίνει συνδυαστικά και με άλλες διδακτικές και μαθησιακές ενέργειες. Οι μαθητές έχουν τη δυνατότητα να γνωρίσουν στοιχεία για σημαντικά γεγονότα που οδήγησαν προς το Σχίσμα των Εκκλησιών, να διακρίνουν τον χαρακτήρα των διαφορών και τις θέσεις των δύο Εκκλησιών, να μελετήσουν τις επιμέρους εξελίξεις και να κατανοήσουν αιτιώδεις σχέσεις και ζητήματα της ευρύτερης ιστορικής περιόδου.

ΙΣΤΟΡΙΚΗ «ΣΥΓΓΝΩΜΗ» ΠΑΠΑ ΓΙΑ Δ' ΣΤΑΥΡΟΦΟΡΙΑ & ΚΑΤΑΛΥΣΗ ΒΥΖ. ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑΣ

ΧΡΟΝΙΚΟ Συμφιλίωσης για Επανένωση Ανατολής-Δύσης μετά το Σχίσμα

ΠΑΤΡΙΑΡΧΗΣ ΑΘΗΝΑΓΟΡΑΣ ΚΑΙ ΠΑΠΑΣ ΠΑΥΛΟΣ ΣΤ' ΣΤΑ ΙΕΡΟΣΟΛΥΜΑ (1964)

 

Ένα ηχητικό ντουκουμέντο από το Αρχείο του Άρχοντος Ιερομνήμονος της Μ.τ.Χ.Ε. καθηγητού Αριστείδη Πανώτη. Αυτές τις μέρες συμπληρώθηκαν 50 χρόνια από την ιστορική εκείνη συνάντηση του αοιδίμου Οικουμενικού Πατριάρχου Αθηναγόρα με τον μακαριστό Πάπα Παύλο ΣΤ΄ (4/1/1964 - 8/1/1964), στην Ιερουσαλήμ. 

Η συνάντηση αυτή σήμανε την αμοιβαία άρση των αναθεμάτων που είχαν χωρίσει τους Ορθόδοξους και Ρωμαιοκαθολικούς Χριστιανούς από το Σχίσμα του 1054. Αυτή η συμβολική χειρονομία άνοιξε τη δυνατότητα του αυθεντικού διαλόγου μεταξύ των Ορθόδοξων και Ρωμαιοκαθολικών για πρώτη φορά μετά από αιώνες.

 Όπως γράφει και ο καθηγητής Αριστείδης Πανώτης "Μια συνάντηση που άργησε 525 χρόνια". Στο ηχητικό ντοκουμέντο που παρουσιάζουμε εδώ, ο Πατριάρχης Αθηναγόρας και ο Πάπας Παύλος ΣΤ' κατά την συνάντηση του 1964, διαβάζουν εναλλάξ ένα απόσπασμα από την Αρχιερατική Προσευχή του Κυρίου (Ιω. ιζ', 1-26) και μαζί την Κυριακή Προσευχή (Πάτερ ημών). 

Στο τέλος του ηχητικού ντοκουμέντου υπάρχουν οι Πολυχρονισμοί Πατριάρχη και Πάπα, αλλά όχι από την συνάντηση του 1964. Οι Πατριαρχικοί Χοροί υπό τον αείμνηστο Άρχοντα Πρωτοψάλτη της Μ.τ.Χ.Ε. Βασίλειο Νικολαϊδη, ψάλλουν τους Πολυχρονισμούς σε ήχο πλ.δ', κατά την συνάντηση των δύο στο Φανάρι στις 25 Ιουλίου 1967, όταν ο Πάπας Παύλος επισκέφθηκε την έδρα του Οικουμενικού Πατριαρχείου. Το ηχητικό ντοκουμέντο πλαισιώνεται από φωτογραφικό υλικό πάλι από το Αρχείο του Αριστείδη Πανώτη.

Η πρώτη Αγία και Μεγάλη Σύνοδος μετά το Σχίσμα

ΧΡΟΝΙΚΟ Συμφιλίωσης για Επανένωση Ανατολής-Δύσης μετά το Σχίσμα

26. To σχίσμα του 1054: γεγονός μεγάλης οδύνης

Η εισαγωγική παρουσίαση του μαθήματος

 Απολυτίκιο Μ. Φωτίου

Η ιστορική διάσταση του Filioque

γράφει  κ. Σάββας Αγουρίδης  καθηγητής της Θεολογικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών

Το παρόν άρθρο δεν έχει σκοπό να εκθέσει τη διά των αιώνων σημασία του Filioque για τους ανατολικούς θεολόγους, μάλιστα μετά τον 17ο αι., και ιδίως κατά τον 20ό αι. Εδώ εκτίθεται μόνο το πώς ξεκίνησε το Filioque στις σχέσεις μεταξύ των δύο τμημάτων της χριστιανοσύνης.
Η επίσκεψη του Πάπα στη χώρα μας έφερε κατ’ ανάγκη στο προσκήνιο και το ερώτημα αυτό. Βέβαια, οι Νεορθόδοξοι της Ελλάδας, μετά ιδίως τη δεκαετία του ’60, δεν έθεσαν ποτέ το ερώτημα στη μορφή που το θέτουμε εμείς: όχι μόνο το ιστορικό πλαίσιο της αρχικής εμφάνισης των μεταξύ μας διαφορών δεν τους απασχόλησε ιδιαίτερα, αλλά ούτε και η προς την ιστορία σχέση της εξέλιξης ορισμένων από τις διαφορές αυτές. Η Νεορθόδοξη, π.χ., άποψη περί του Filioque σήμερα στην Ελλάδα δεν έχει ποτέ εξετάσει για ποιο λόγο υπήρξε η ίδια ιστορικώς άγνωστη από τον 15ο αι. μ.Χ. μέχρι και την έκδοση των εγχειριδίων Δογματικής της Ορθόδοξης Εκκλησίας που έγραψαν άνδρες πανεπιστημιακοί, όπως οι καθηγητές Χ. Ανδρούτσος, Παν. Τρεμπέλας και Ι. Καρμίρης. Οι Νεορθόδοξοι υποστηρίζουν με πλήρη βεβαιότητα ότι οι λόγοι της εμφάνισης της διάστασης Ανατολής – Δύσης είναι βαθύτατα θεολογικοί και μάλιστα «Τριαδολογικοί», συνδέονται δηλ. αποκλειστικώς με το θέμα της σχέσης του Ιησού ως «Υιού του Θεού» και του Αγίου Πνεύματος προς τον Πατέρα Θεό εντός της Αγίας Τριάδος.
* Οι διαπιστώσεις των Νεορθόδοξων
Σύμφωνα με τις διαπιστώσεις των Νεορθόδοξων, στο ερώτημα κατά τι διαφέρω εγώ από έναν ολλανδό Δυτικό χριστιανό π.χ., η απάντηση δεν μπορεί να είναι πως έχουμε διαφορετική γνώμη για την αξία της ποδοσφαιρικής ομάδας του Αγιαξ· ούτε στις απόψεις μας περί ευθανασίας ή περί ανθρωπίνων δικαιωμάτων στην Ελλάδα, τίποτε απ’ αυτά! Μόνο αν κατέβουμε βαθύτερα, εκεί πιστεύεται πως θα βρούμε την κύρια διαφορά μας, κι αυτή είναι Τριαδολογική, με την παραπάνω σημειωθείσα έννοια. Οποια, π.χ., ξένη μη Καθολική, θεολογική εγκυκλοπαίδεια κι αν ανοίξει κανείς διαβάζει πως το Filioque παρουσιάστηκε στη Δυτική Εκκλησία κατά τον 5ο αι. μ.Χ. όχι ως δογματική διδασκαλία αλλά στο κήρυγμα των ιεραποστόλων της Ρώμης προς Γότθους (Οστρογότθους, Βησιγότθους κτλ.), εγκατεστημένους στην Ισπανία, στη Β. Ιταλία και στη Ν. Γαλλία, κι ο λόγος αυτής της προσθήκης κατά το κήρυγμα έγινε αναγκαίος γιατί αυτοί οι παράξενοι επήλυδες νέοι Ευρωπαίοι δέχθηκαν πολύ εύκολα τον χριστιανισμό αλλά με μια αρειανική μορφή. Δηλαδή η αποστολή του Υιού όπως και του Αγίου Πνεύματος στον κόσμο γίνεται από τον ακατάληπτο Θεό Πατέρα, επομένως τα άλλα δύο αυτά πρόσωπα δεν μπορούν να εξισωθούν προς τον Θεό Πατέρα. Ας σημειωθεί ότι η όποια άρνηση της ισότητας του Πνεύματος προς τον Πατέρα και τον Υιό τινάζει στον αέρα τον «θεϊκό» χαρακτήρα της Εκκλησίας, η οποία γενικώς πιστεύεται ως η «οικονόμος» του Πνεύματος του Θεού προς τον κόσμο. Ετσι ξεκίνησαν οι ιεροκήρυκες της Ρώμης προς τους Γότθους τη διδασκαλία περί Filioque: πως όχι μόνον ο Υιός αλλά και το Αγιο Πνεύμα κατάγεται από τον Θεό Πατέρα ­ δεν είναι δηλ. κατώτερο της θεότητας των λοιπών προσώπων, όπως και το Σύμβολο της Νίκαιας (325) διδάσκει: «… το συν Πατρί και Υιώ συμπροσκυνούμενον και συνδοξαζόμενον…». Αυτό επετράπη από τη Ρώμη να γίνει προς καταπολέμηση του Αρειανισμού και προς υποστήριξη και διαφύλαξη του Συμβόλου της Πίστεως της Νίκαιας, της οικουμενικής δηλ. πίστης της Εκκλησίας. Αυτά όμως όλα έγιναν στο κήρυγμα. Το πρόβλημα άρχισε κυρίως να δημιουργείται όταν με το πες πες έγινε συνήθεια αυτή η κηρυγματική διασάφηση του Συμβόλου της Νίκαιας, της ορθόδοξης δηλ. πίστης της καθόλου Εκκλησίας, κι άμα γίνει κάτι αναγκαία μακρά συνήθεια για την Εκκλησία δημιουργούνται τότε τέτοιες καταστάσεις που η Εκκλησία δεν μπορεί να αρνηθεί την επίσημη καθιέρωση σε μια αρχικά κηρυγματική διασάφηση που θεωρείται αναγκαίο να γίνεται επί αιώνες σε κάποια Εκκλησία· μετά δύο ή τρεις αιώνες η αρχική διασάφηση έρχεται και παίρνει τελικά τη θέση επίσημης δογματικής διδασκαλίας. Αυτό καταβλήθηκε σε μια πρώτη απόπειρα να γίνει στη Σύνοδο του Toledo, το 596 μ.Χ. Αρχικά το Τολέδο ήταν πρωτεύουσα των Γότθων, μεταξύ των οποίων πολλοί ήσαν Αρειανοί, και ύστερα έγινε πρωτεύουσα των Μαυριτανών. Η Ρώμη κατάφερε να αντισταθεί τότε· παρά ταύτα, τον 9ο αι. η πίεση εκ μέρους των πιστών και του κλήρου ήταν μεγάλη και τότε η Ρώμη περιέλαβε την προσθήκη του Filioque (= και εκ του Υιού) στο Σύμβολο της Πίστεως!
Ολοι καταλαβαίνουμε πως, αν αρχίσουμε εδώ και εκεί να προσθέτουμε στο Σύμβολο της Πίστεως (ορθόδοξες έστω) διασαφήσεις, τα πράγματα δεν θα πάνε καθόλου καλά. Παρά ταύτα, πρέπει να πούμε πως το θέμα αυτό στις αρχές του 9ου αι. μ.Χ. δεν γέννησε κάποια σοβαρή εκκλησιαστική αναταραχή, παρ’ ότι οι Βυζαντινοί ήσαν πολύ πικραμένοι για την απώλεια των βυζαντινών αποικιών στη Ν. Ιταλία και στη Σικελία εξαιτίας της επέλασης των βαρβάρων Λομβαρδών στην περιοχή αυτή. Κατά την ιστορική μου μάλιστα ενημέρωση, εντελώς αδικαιολόγητα, ήσαν πικραμένοι οι Βυζαντινοί με τον Πάπα, γιατί δεν παρενέβη για τη σωτηρία των αποικιών αυτών. Ας σημειωθεί σχετικώς ότι οι Λομβαρδοί είχαν καταλάβει και το Παπικό Κράτος, το οποίο μόνο με επέμβαση των Γερμανών αποκαταστάθηκε. Με άλλα λόγια, ο Πάπας δεν μπορούσε να κάνει τίποτε για τις αποικίες μας στην Ιταλία. Δεν είναι θέμα αν ήθελε ή όχι, αφού δεν μπορούσε έτσι κι αλλιώς. Δεν σημειώθηκαν δηλ. αντιδράσεις από πουθενά.
Από όσα είπαμε περί Filioque μέχρι τώρα ο αναγνώστης καταλαβαίνει γιατί ο Πάπας Ιωάννης-Παύλος κατά την πρόσφατη επίσκεψή του στην Αθήνα δεν είχε καμιά δυσκολία να απαγγείλει το Σύμβολο της Πίστεως της Εκκλησίας του χωρίς το Filioque· δεν επρόκειτο απλώς περί διπλωματικής ενέργειας που δεν επιτρέπεται σε ζητήματα θρησκευτικής πίστεως. Από όσα λέμε παραπάνω φαίνεται πως μπορούσε να το κάνει άνετα.
Πώς, τέλος πάντων, και κάτω από ποιες ιστορικές συνθήκες το Filioque έγινε τελικά θέμα διάσπασης της ενότητας μεταξύ Δυτικής και Ανατολικής Εκκλησίας; Τα πράγματα, νομίζω, έγιναν ως εξής: Ο Λέων ο Ισαυρος (γύρω στο 730 μ.Χ.), για λόγους στρατηγικούς, αφαίρεσε από την πανάρχαια εκκλησιαστική δικαιοδοσία του Πάπα το καλούμενο «Ανατολικό Ιλλυρικό», την περιοχή δηλ. που περιλαμβάνεται μεταξύ Αδριατικής, Αιγαίου και Μαύρης Θάλασσας, η οποία τότε είχε αποικισθεί κυρίως από Σλάβους. Οι Ισαυροι υπήγαγαν την περιοχή αυτή υπό την εκκλησιαστική δικαιοδοσία του Πατριάρχη της Κωνσταντινούπολης. Ο Πάπας έντονα διαμαρτυρήθηκε και ουδέποτε αποδέχθηκε ως τετελεσμένο το γεγονός. Κατά τη γνώμη μου, σ’ αυτό στηρίζεται, εν μέρει, η φήμη που επικράτησε στο Βυζάντιο πως ο Πάπας θέλει να καταλάβει τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, γιατί δεν έπαψε ποτέ να διεκδικεί δικαιώματα εκκλησιαστικά στην περιοχή αυτή.
Εξαρση του προβλήματος του Ανατολικού Ιλλυρικού παρουσιάστηκε όταν οι Σλάβοι της Βουλγαρίας έγιναν χριστιανοί και ο βασιλιάς της Βουλγαρίας Βόρις θέλησε να βαπτισθεί. Ο Πάπας τότε αξίωσε αυτός να τον βαπτίσει, αφού η Βουλγαρία, κατά αρχαία παράδοση, ανήκε στην εκκλησιαστική δικαιοδοσία του, ενώ οι Βυζαντινοί κανόνισαν νονός του να είναι ο Βυζαντινός Αυτοκράτορας και τελετουργός του βαπτίσματος ο Πατριάρχης Φώτιος. Κι αυτό ακριβώς το δεύτερο έγινε. Ο Πάπας Νικόλαος τότε εξαπέλυσε βροντές και απειλές κι ο Φώτιος ανταποκρίθηκε κατηγορώντας τον μάλιστα αυτή τη φορά σε επιστολή του για αποκλίσεις από την ορθή πίστη! Η κυριότερη εξ αυτών είναι αυτή περί του Filioque. Αυτά έγιναν το 866 μ.Χ. μετά από confusio στις σχέσεις της Βουλγαρίας είτε με τον Πάπα είτε με την Κωνσταντινούπολη, αφού διαπραγματευόταν και με τους δύο! Τελικά, προτίμησε εμάς. Βέβαια, πρέπει να σημειωθεί ότι ο Πάπας είχε από πριν ιδιαίτερα προσωπικά προβλήματα με τον Φώτιο, αφού σταθερά υποστήριζε τον αντίπαλο του Φωτίου στον πατριαρχικό θρόνο του Βυζαντίου, τον πατριάρχη Ιγνάτιο.
* Το Πρώτο Σχίσμα Ανατολής και Δύσης
Υπ’ αυτές τις ιστορικές συνθήκες έγινε θέμα μεταξύ των δύο Εκκλησιών το Filioque για πρώτη φορά. Τα γεγονότα του έτους 866 μ.Χ. αποτελούν το Πρώτο Σχίσμα Ανατολής και Δύσης! Μόλις όμως αφανίστηκε ο αυτοκράτορας Βάρδας και έπεσε από το πατριαρχείο ο Φώτιος, που τον διαδέχθηκε ο Ιγνάτιος, πολύ φίλος του Πάπα, οι σχέσεις των δύο Εκκλησιών αποκαταστάθηκαν και διατηρήθηκαν έτσι μέχρι το 1051, οπότε έγινε το λεγόμενο «Τελικό Σχίσμα» Ανατολής και Δύσης, με πολύ μεγάλη συμβολή σ’ αυτό του ενός εκ των παπικών απεσταλμένων, του καρδινάλιου Ουμβέρτου, προπαντός όμως του δικού μας Πατριάρχη Μιχαήλ Κηρουλάριου. Τα γεγονότα και τις ευθύνες των πρωταγωνιστών παρατηρεί όλη η διεθνής βιβλιογραφία. Οταν ο βυζαντινός αυτοκράτορας και ο τότε Πάπας έμαθαν για τα συμβάντα μεταξύ αυτών των δύο στην Κωνσταντινούπολη και για τον αφορισμό των Παπικών εναντίον μας, μόνον που δεν έπαθαν αποπληξία, γιατί και οι δύο ήσαν βέβαιοι και έτσι είχαν συνεννοηθεί, ότι δηλ. σίγουρα θα υπογραφεί συμφωνία Ανατολικής και Δυτικής Εκκλησίας!
Ο Φώτιος είχε δίκιο, νομίζω, ως προς το Filioque, με την έννοια ­ όσο σοβαρός και αν ήταν ο λόγος ­ ότι δεν μπορεί να προσθέτει ο οποιοσδήποτε, είτε Πάπας είναι είτε Σύνοδος, οτιδήποτε στο Σύμβολο της Πίστεως που ήταν προϊόν Οικουμενικής της Εκκλησίας Συνόδου. Ως προς όλα τα άλλα όμως, τα εδαφικά συμφέροντα Ανατολής και Δύσης, καθώς και τα προσωπικά του Φωτίου (τα σχετικά με τον πατριαρχικό θρόνο!) έπαιξαν πολύ σημαντικό ρόλο.
Οι σχέσεις μεταξύ των δύο Εκκλησιών επιδεινώθηκαν εξαιτίας νέων ιστορικών δυσμενών παραγόντων: Σταυροφορίες, Πολιτική Ορθοδοξία, Οθωμανική Κατοχή με το έντονο αντιδυτικό μίσος της. Κι αυτοί οι νέοι παράγοντες μόνο επιδείνωση έφεραν στις σχέσεις Ανατολής και Δύσης, όχι την εξομάλυνση, παρά τις λογικές προσπάθειες που έγιναν ενίοτε και από τις δύο πλευρές.
Στο γενικότερο ερώτημα ως προς το τι έπαιξε κατά την εξέλιξη της περί «Πνεύματος» διδασκαλίας στην Ανατολή τον κυριότερο λόγο, η θεολογία ή η ιστορία, η δική μας άποψη είναι ότι η ιστορία έπαιξε πρωτεύοντα λόγο: Οσο, για τον ένα ή τον άλλο λόγο, γινόταν εντονότερη η εχθρική σχέση μεταξύ Δυτικής και Ανατολικής Εκκλησίας τόσο μεγάλωνε και η σημασία της δογματικής διαφοράς του Filioque.
 www.tovima.gr

16 Ιουλίου 1054-Το μεγάλο σχίσμα

 

Με τον όρο Σχίσμα εννοούμε τη διάσπαση της αδιαίρετης κατά την πρώτη χιλιετία Χριστιανικής Εκκλησίας, που συνέβη συμβατικά το 1054. Το Σχίσμα επηρεάστηκε από πολιτικούς, πολιτιστικούς και οικονομικούς παράγοντες, αλλά η βασική του αιτία δεν ήταν κοσμική, αλλά θεολογική. Οι Χριστιανοί της Ανατολής και της Δύσης διαφωνούσαν για τις Παπικές αξιώσεις και το Filioque.


Πολλούς αιώνες πριν από το Σχίσμα προέκυψαν ορισμένες διαφορές ανάμεσά τους, που σταδιακά τους αποξένωσαν. Αφορούσαν τον τρόπο της εκκλησιαστικής διοίκησης (Συνοδικό σύστημα στην Ανατολή, μονοκρατορία του Πάπα στη Δύση), τον τρόπο ερμηνείας της Παράδοσης (Filioque) και κυρίως τον τρόπο τέλεσης της Λατρείας (Εικονομαχία, διαφορές στη νηστεία και την τέλεση των μυστηρίων, χρήση αγαλμάτων στους ναούς της Δύσης, υποχρεωτική αγαμία για όλο τον κλήρο στη Δύση κ.ά).

Ωστόσο, η επιδείνωση των σχέσεων της Ορθόδοξης Ανατολής και της Λατινική Δύσης επιταχύνθηκε από τις γενικότερες πολιτικές εξελίξεις, που σημειώθηκαν κυρίως τον 8ο αιώνα, αποτέλεσμα των οποίων υπήρξε η ανασύσταση της Δυτικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας από τους Φράγκους, ως ανταγωνίστριας δύναμης της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Η Ρώμη, που μέχρι τότε ήταν τμήμα του Βυζαντινού Κόσμου, περνούσε προοδευτικά στην επιρροή των Φράγκων, ιδιαίτερα από την εποχή του Καρλομάγνου. Από την περίοδο εκείνη υπήρχαν όλες οι προϋποθέσεις για το λεγόμενο Μεγάλο Σχίσμα και έλλειπαν μόνο οι αφορμές που δεν άργησαν να έλθουν.

Τα δύο μεγάλα «αγκάθια» που οδήγησαν στο Σχίσμα ήταν οι Παπικές Αξιώσεις και το Filioque. Οι Παπικές Αξιώσεις συνοψίζονται στο Πρωτείο του Ποντίφικα, έναντι των άλλων τεσσάρων Πατριαρχών της Ανατολής (Κωνσταντινουπόλεως, Αλεξανδρείας Αντιοχείας και Ιεροσολύμων). Στη Δύση υπήρχε μόνο μία μεγάλη επισκοπική έδρα που προέβαλε το προνόμιο της ίδρυσής της από τον Απόστολο Πέτρο. Η Ορθόδοξη Ανατολή δεν αρνείται το Πρωτείο της Εκκλησίας της Ρώμης, αλλά το εντάσσει στο πλαίσιο της Συνοδικότητας.
Η άλλη μεγάλη δυσκολία ήταν το Filioque. H διαμάχη είχε σχέση με τη διατύπωση του Συμβόλου της Πίστεως («Πιστεύω») για το Άγιο Πνεύμα. Το επίμαχο σημείο, όπως διαμορφώθηκε από τις Συνόδους Νικαίας και Κωνσταντινουπόλεως και ισχύει έως σήμερα στην Ορθόδοξη Εκκλησίας, είχε ως εξής: «…και εις το πνεύμα το Άγιον, το Κύριον, το Ζωοποιόν, το εκ του Πατρός εκπορευόμενον, το συν Πατρί και Υιώ συμπροσκυνούμενον…». Η Δυτική Εκκλησία παρενέβαλε μια πρόσθετη φράση «Και εκ του Υιού» (Filioque στα Λατινικά), έτσι ώστε το Σύμβολο της Πίστεως να διαβάζεται στο συγκεκριμένο σημείο: «…και εις το πνεύμα το Άγιον, το Κύριον, το Ζωοποιόν, το εκ του Πατρός και εκ του Υιού εκπορευόμενον, το συν Πατρί και Υιώ συμπροσκυνούμενον …».
Ο Οικουμενικός Πατριάρχης Αθηναγόρας και ο Πάπας Παύλος ΣΤ΄ ανακάλεσαν τους αφορισμούς το 1965.
Δεν υπάρχει βεβαιότητα για το πότε παρενεβλήθη η προσθήκη, φαίνεται όμως ότι κατάγεται από την Ισπανία και χρησιμοποιήθηκε από τους εκεί Χριστιανούς ως προστασία κατά της αίρεσης του Αρειανισμού. Οι Ορθόδοξοι αποκρούουν την προσθήκη του Filioque για δύο λόγους. Τη θεωρούν θεολογικό λάθος και υποστηρίζουν ότι η όποια αλλαγή στο Σύμβολο της Πίστεως θα πρέπει να γίνει μόνο με τη σύγκληση Οικουμενικής Σύνοδος.
Η πρώτη μεγάλη αντιπαράθεση μεταξύ Ανατολικής και Δυτικής Εκκλησίας σημειώθηκε το 857 με τη διαμάχη Ιγνατίου και Φωτίου για τον Θρόνο του Οικουμενικού Πατριαρχείου της Κωνσταντινούπολης. Στη διαμάχη επενέβη ο Πάπας Νικόλαος Β', ο οποίος έθεσε το θέμα των Πρωτείων του και αξίωσε να έχει λόγο στην εκλογή του Πατριάρχη. Η αντιπαράθεση έληξε το 869 με αμοιβαίες υποχωρήσεις και αφού ο αυτοκράτορας Βασίλειος Α' ο Μακεδών είχε χρίσει Πατριάρχη τον εκλεκτό του Πάπα, Ιγνάτιο, στοχεύοντας στην υποστήριξή του, προκειμένου να κατοχυρώσει τα συμφέροντα του Βυζαντίου στην Ιταλία, που απειλούνταν από τους Φράγκους.
Η νέα διαμάχη, που έφθασε τα πράγματα στα άκρα και τη ρήξη, σημειώθηκε επί πατριαρχίας του Μιχαήλ Κηρουλάριου (1043-1059), ο οποίος θέλησε να αντιμετωπίσει αποφασιστικά την προσπάθεια του Πάπα Λέοντος Θ' (1049-1054) να επιβάλλει εκκλησιαστικές καινοτομίες στις βυζαντινές επαρχίες της Νότιας Ιταλίας. Ο Πάπας, περνώντας στην αντεπίθεση, αμφισβήτησε τον τίτλο του Οικουμενικού Πατριάρχη στον Μιχαήλ και ζήτησε να υπαχθούν στη δικαιοδοσία του οι Εκκλησίες της Βουλγαρίας και της Ιλλυρίας (σημερινής Αλβανίας).
Το επόμενο βήμα ήταν ο αφορισμός του Πατριάρχη από τον Πάπα. Ο απεσταλμένος του Πάπα στην Κωνσταντινούπολη καρδινάλιος Ουμβέρτος επέθεσε επιδεικτικά τη Βούλα Αφορισμού στην Αγία Τράπεζα της Αγίας Σοφίας στις 16 Ιουλίου 1054, πριν από την έναρξη της Θείας Λειτουργίας, παρόντων του Αυτοκράτορα και του Πατριάρχη. Αμέσως μετά ο Ουμβέρτος και η ακολουθία του αναχώρησαν από την Κωνσταντινούπολη με προορισμό τη Ρώμη, έχοντας πληροφορηθεί τον θάνατο του Νικόλαου Β'. Καθώς περνούσαν από τη δυτική πύλη της Βασιλεύουσας, ο καρδινάλιος ακούστηκε να λέει «Ο Θεός ας δει και ας κρίνει». Μάταια ένας διάκονος έτρεξε πίσω του παρακαλώντας τον να πάρει πίσω το έγγραφο του Αφορισμού. Ο Ουμβέρτος αρνήθηκε και πέταξε το έγγραφο στον δρόμο.
Η αντίδραση του Μιχαήλ ήταν άμεση. Παρά τις επιφυλάξεις του Αυτοκράτορα Κωνσταντίνου Θ' του Μονομάχου συγκάλεσε την ενδημούσα σύνοδο στις 24 Ιουλίου και ανταφόρισε όσους Παπικούς είχαν συντάξει τον αφορισμό ή συμφωνούσαν με το περιεχόμενό του. Επί πλέον ζήτησε από τους υπόλοιπους Πατριάρχες να αποδεχθούν την απόφαση αυτή της ενδημούσας Συνόδου. Έτσι, οριστικοποιήθηκε το Μεγάλο Σχίσμα Ανατολικής και Δυτικής Χριστιανοσύνης, το οποίο επισφραγίστηκε με την κατάληψη της Κωνσταντινούπολης από τους Σταυροφόρους (1204).
Μέχρι την Άλωση της Πόλης από τους Οθωμανούς Τούρκους (1453) έγιναν κάποιες προσπάθειες για την επανένωση των Εκκλησιών. Προσέκρουσαν, όμως, στις αξιώσεις του Πάπα και στο ανθενωτικό κλίμα που επικρατούσε στο Βυζάντιο. Οι σημαντικότερες ήταν οι Σύνοδοι της Λυόν (1274) και της Φεράρας - Φλωρεντίας (1438-1445). Το Σχίσμα υφίσταται και σήμερα, παρά το γεγονός ότι στις 7 Δεκεμβρίου του 1965 ο Πάπας Παύλος ΣΤ' και ο Οικουμενικός Πατριάρχης Αθηναγόρας ανακάλεσαν τους αφορισμούς του Πάπα Λέοντα Θ' και του Πατριάρχη Μιχαήλ Κηρουλάριου, με τους οποίους είχε επέλθει η ρήξη του 1054.

 sansimera.gr/αντιγραφή

Αναδημοσίευση: http://proskynitis.blogspot.gr

Χρονολόγιο "Το Σχίσμα του 1054"

Οι μαθητές μπορούν να σύρουν ένα δείκτη σε μια μπάρα χρόνου και να βλέπουν αντίστοιχα κείμενο ή και εικόνες να εμφανίζονται και να πληροφορούν για τη συγκεκριμένη χρονική περίοδο, αναφορικά με το Σχίσμα των Εκκλησιών.

 Πηγή:http://photodentro.edu.gr/jspui/handle/8521/1248

Ξεπερνώντας δημιουργικά την απόσταση:Το Σχίσμα του 1054

Στις αρχές της φετινής χρονιάς δύο  σχολεία (Γυμνάσιο-Λ.Τ. Ζηπαρίου και 10ο Λύκειο Περιστερίου), τρεις καθηγήτριες (η Ιωάννα Κομνηνού, εμπνεύστρια της συνδιδασκαλίας, η Αθανασίου Ελένη, θεολόγος του 10ου Λυκείου και εγώ) και 40 περίπου παιδιά συνεργάστηκαν για περίπου τρεις εβδομάδες πάνω στο γνωστό θέμα του Σχίσματος.

Και που είναι η πρωτοτυπία θα μου πείτε;

1. Τα δύο σχολεία: το ένα στην Κω το άλλο στην Αθήνα.
2. Καθένα από τα δύο σχολεία πήρε έναν ρόλο: Ορθόδοξοι - Ρωμαιοκαθολικοί
3. Τα παιδιά ενεπλάκησαν ενεργά στη διαδικασία της μάθησης προσπαθώντας να βρουν επιχειρήματα, ώστε να υποστηρίξουν τη θέση τους.
4. Στην τηλεδιάσκεψη που ακολούθησε οι δύο "παρατάξεις" διεξήγαγαν ένα δημιουργικό, χωρίς φανατισμό, διάλογο εκθέτοντας τα επιχειρήματά τους.
5. Στην τελευταία φάση θα έπρεπε το κάθε σχολείο να αποφασίσει αν θα προχωρούσε τελικά σε Σχίσμα ή όχι.
6. Τα θέματα που συζητήθηκαν και τα εκατέρωθεν επιχειρήματα αποτυπώθηκαν στο "Συνοδικό" που συντάχθηκε γι' αυτό το σκοπό.

 

Λεπτομέρειες σχετικά με τη συνδιδασκαλία αυτή, τρόπο διεξαγωγή κ.λπ. μπορείτε να βρείτε στο άρθρο που φιλοξενήθηκε από το νεοσύστατο (το πρώτο τεύχος) εκπαιδευτικό διαδικτυακό περιοδικό "Εκπαιδευτικός Κύκλος".

 

Ολόκληρο το τεύχος μπορείτε να το βρείτε εδώ
Περισσότερα για το περιοδικό "Εκπαιδευτικός κύκλος" στην ηλεκτρονική του διεύθυνση: http://www.educircle.gr/http://www.educircle.gr/

Αναδημοσιευμένο από το ιστολόγιο της Μαρίας Διακογιώργη

Οι δεξιότητες του 21ου αιώνα μέσα από τη διδασκαλία του μαθήματος των Θρησκευτικών: Μελέτη περίπτωσης το Σχίσμα του 1054

Ολόκληρο το άρθρο: http://www.educircle.kioulanis.gr/images/teuxos/2013/1/teuxos1_8.pdf