Οι σπανιότερες εικόνες της Υπεραγίας Θεοτόκου

Η παρουσία της Παναγίας στο Άγιον Όρος είναι διαρκής και αδιαμφισβήτητη. Η χάρη της γίνεται αισθητή από τους αγιορείτες μοναχούς, που την τιμούν ως προστάδιδά τους, αλλά και από όλους όσους στρέφονται σε αυτή, ζητώντας τη στήριξη και τη βοήθειά της. Το ιερό της πρόσωπο διαπερνά την ύπαρξή μας, μας εμπνέει, μας παρηγορεί και μας διαπαιδαγωγεί, άλλοτε άμεσα, με τη φανέρωσή της, και άλλοτε μέσω των ιερών της εικόνων.
Τα προσωνύμια που της έχουν αποδοθεί είναι αναρίθμητα, όπως αναρίθμητες είναι και οι εικόνες της. Αν και οι περισσότερες είναι αρκετά γνωστές, εντούτοις υπάρχουν ορισμένες σπάνιες αναπαραστάσεις που συχνά ξενίζουν και προκαλούν τον θαυμασμό των πιστών.


Η εικόνα της Παναγίας Εγκυμονούσας είναι ελάχιστα γνωστή. Μάλιστα, πολλοί θεολόγοι υποστηρίζουν πως πρόκειται για μια αιρετική αναπαράσταση, καθώς ο τύπος της αποκλίνει από όλες τις γνωστές αναπαραστάσεις της Θεοτόκου. Ωστόσο, παρόμοια έργα συναντώνται στη βυζαντινή τέχνη από τον 11ο αιώνα και μετά. Το Θείο Βρέφος απεικονίζεται συνήθως μέσα σε ένα στρογγυλό μενταγιόν, στο ύψος του στήθους της Θεοτόκου, συμβολίζοντας έτσι τον λόγο του Θεού που ενσαρκώθηκε στην κοιλιά της της Θεομήτορος. Δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι η εικόνα της Παναγίας Εγκυμονούσας βοηθά όλες τις έγκυες γυναίκες, καθώς και τα ζευγάρια που προσπαθούν να αποκτήσουν παιδιά. Μία από τις ελάχιστες εικόνες που ακολουθούν τον συγκεκριμένο τύπο βρίσκεται στην πόλη της Κατερίνης, στην εκκλησία του Αγίου Στυλιανού.


Εικόνα της Παναγίας Γοργόνας Η συγκεκριμένη αναπαράσταση της Υπεραγίας Θεοτόκου απαντάται αρκετά συχνά στον ελλαδικό χώρο. Ωστόσο, πιστοί από άλλες χώρες ή και περιοχές εκτός της νησιωτικής Ελλάδας, μένουν έκπληκτοι μπροστά στην αναπαράσταση της Παναγίας ως γοργόνας.Η ιδιαίτερη εντύπωση που προκαλεί η αναπαράσταση οδήγησε τον Έλληνα ποιητή Μυριβήλη να γράψει με μεγάλο θαυμασμό για την ασυνήθιστη εικόνα, που είναι εμπνευσμένη από τοιχογραφία του παρεκκλησίου της Παναγίας στο νησί της Λέσβου.

Σύμφωνα με τον τύπο της Παναγίας Γοργόνας, η Θεοτόκος αναπαρίσταται από τη μέση και πάνω με ανθρώπινη μορφή, ενώ από τη μέση και κάτω το σώμα της αποκτά ουρά ψαριού, όπως ακριβώς στις γοργόνες της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας.

Η ερμηνεία της εμφάνισης της αναπαράστασης αυτής σχετίζεται πιθανόν με το γεγονός πως το παρεκκλήσι της Παναγίας στη Λέσβο βρίσκεται κοντά σε ένα ψαροχώρι. Οι κάτοικοι της περιοχής είναι πιθανό να ένωσαν, με τον ιδιότυπο αυτό τρόπο, την ορθόδοξη πίστη με την τοπική προφορική τους παράδοση.
Τα πρώτα βήματα του Χριστού


Η παλαιότερη απεικόνιση της θεματικής αυτής εντοπίζεται στον 17ο αιώνα και είναι τοποθετημένη στην Ιερά Μονή Λειμώνος, στο νησί της Λέσβου. Είναι εντυπωσιακό το γεγονός πως ο Ιησούς Χριστός απεικονίζεται σε ηλικία 2-3 ετών και όχι ως βρέφος ή πολύ μικρό παιδί που κάνει τα πρώτα του βήματα. Απλώνει τα χέρια του προς την Υπεραγία Θεοτόκο, η οποία ανοίγει με χαρά την αγκαλιά της.

Μια πιθανή εξήγηση για την προέλευση της συγκεκριμένης απεικόνισης, είναι η αναφορά του απόκρυφου Ευαγγελίου του Ιακώβου στην πρώιμη παιδική ηλικία της ίδιας της Μητέρας του Θεού, καθώς και στα επτά πρώτα της βήματα. Πιθανόν, η αφήγηση αυτή να ενέπνευσε μια αντίστοιχη αναπαράσταση της παιδικής ηλικίας του Ιησού Χριστού.


Εικόνα της Παναγίας που γνέθει

Πρόκειται για αναπαράσταση κατά την οποία η Θεοτόκος γνέθει με νήματα, ενώ παράλληλα νανουρίζει το Θείο Βρέφος που ξαπλώνει στην κούνια μπροστά από τα πόδια της. Είναι μια δυτικότροπη αναπαράσταση, η οποία ωστόσο απαντάται και σε ανάλογα βυζαντινά έργα.

Η εικόνα θεωρείται σπάνια, εξαιτίας του ανθρωποκεντρικού της χαρακτήρα. Η Παναγία αποδίδεται ως θνητή γυναίκα που επιδίδεται σε ανάλογες καθημερινές εργασίες. Πλέκει για να εξασφαλίσει τα απαραίτητα ενδύματα, ενώ παράλληλα φροντίζει το παιδί της, που κοιμάται δίπλα της.

Ανάλογες αναπαραστάσεις της Θεοτόκου που γνέθει απαντώνται κατά κανόνα σε σκηνές του Ευαγγελισμού, όπου η Παρθένος απεικονίζεται μαζί με τον Αρχάγγελο Γαβριήλ.

Η σκηνή αυτή έχει ένα δεύτερο, συμβολικό νόημα το οποίο αποκαλύπτεται στον Μεγάλο Κανόνα του Αγίου Ανδρέα Κρήτης:


«Ὡς ἐκ βαφῆς ἁλουργίδος, Ἄχραντε, ἡ νοητὴ πορφυρὶς τοῦ Ἐμμανουὴλ ἔνδον ἐν τῇ γαστρί σου ἡ σὰρξ συνεξυφάνθη· ὅθεν Θεοτόκον ἐν ἀληθείᾳ σὲ τιμῶμεν.».






Η Μητέρα του Θεού «έπλεξε» το Θείο Βρέφος με το τίμιο αίμα της. Αυτό καθιστά την απεικόνιση ακόμη πιο σπουδαία, καθώς δεν αποδίδει εικαστικά τη στιγμή του Ευαγγελισμού, ούτε και μια συμβολική ερμηνεία της φύσης του Θείου Βρέφους, αλλά τον ήδη γεννημένο, ενσαρκωμένο Λόγο, ξαπλωμένο στην κούνια κάτω από τη σκέπη της Υπεραγίας Μητρός του.

Ιδιαίτερη σημασία έχει, ακόμη, η τοποθεσία της εικόνας. Το συγκεκριμένο έργο βρίσκεται στην Αίγυπτο. Αν και ο αιγυπτιακός πολιτισμός μοιάζει σήμερα πολύ μακρινός, εντούτοις δεν πρέπει να ξεχνάμε πως η χώρα αυτή είναι στενά συνδεδεμένη με τις Γραφές. Εκεί κατέφυγε η Παναγία και ο Ιωσήφ, προσπαθώντας να διαφύγουν από τον βασιλιά Ηρώδη, όταν εκείνος διέταξε την εξόντωση όλων των νηπίων. Επιπλέον, στην Παλαιά Διαθήκη υπάρχει πλήθος αναφορών στον ρόλο της χώρας της Αιγύπτου, που σχετίζεται με τη ζωή του μελλοντικού Σωτήρα:

«Ιδού Κύριος κάθηται ἐπὶ νεφέλης κούφης καὶ ἥξει εἰς Αἴγυπτον, καὶ σεισθήσεται τὰ χειροποίητα Αἰγύπτου ἀπὸ προσώπου αὐτοῦ, καὶ ἡ καρδία αὐτῶν ἡττηθήσεται ἐν αὐτοῖς.». (Ησαΐας 19:1)

«…καὶ γνωστὸς ἔσται Κύριος τοῖς Αἰγυπτίοις, καὶ γνώσονται οἱ Αἰγύπτιοι τὸν Κύριον ἐν τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ καὶ ποιήσουσι θυσίας καὶ εὔξονται εὐχὰς τῷ Κυρίῳ καὶ ἀποδώσουσι.». (Ησαΐας 19:21)

Ακόμη, το Ευαγγέλιο του Ματθαίου αναφέρει:

«Ἀναχωρησάντων δὲ αὐτῶν ἰδοὺ ἄγγελος Κυρίου φαίνεται κατ᾿ ὄναρ τῷ Ἰωσὴφ λέγων· ἐγερθεὶς παράλαβε τὸ παιδίον καὶ τὴν μητέρα αὐτοῦ καὶ φεῦγε εἰς Αἴγυπτον, καὶ ἴσθι ἐκεῖ ἕως ἂν εἴπω σοι· μέλλει γὰρ Ἡρῴδης ζητεῖν τὸ παιδίον τοῦ ἀπολέσαι αὐτό. Ὁ δὲ ἐγερθεὶς παρέλαβε τὸ παιδίον καὶ τὴν μητέρα αὐτοῦ νυκτὸς καὶ ἀνεχώρησεν εἰς Αἴγυπτον…» (2:13-14)

Η εικόνα είναι τοποθετημένη στο πατριαρχικό μοναστήρι του Αγίου Γεωργίου στο Κάιρο, όπου και είχε καταφύγει ο Ιησούς.


Το μοναστήρι του Αγίου Γεωργίου βρίσκεται στη γειτονιά του παλιού Καΐρου. Με την πάροδο των χρόνων, τα τείχη στέγασαν το μοναστήρι, το νοσοκομείο, το ορφανοτροφείο για τα φτωχά παιδιά, το γηροκομείο, το σχολείο και το νεκροταφείο. Μεταξύ άλλων, η μονή υπέστη μια τρομερή πυρκαγιά, η οποία προκάλεσε ανεπανόρθωτες ζημιές στα κτήρια. Το 1904 ο Πατριάρχης Φώτιος (1900-1925) ανέλαβε τις εργασίες αποκατάστασης.

Αναμφίβολα, αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα και αρχαιότερα μνημεία του χριστιανισμού, όχι μόνο στην Αίγυπτο, αλλά και σε ολόκληρο τον ορθόδοξο κόσμο. Η πρώτη εκκλησία του Αγίου Γεωργίου χτίστηκε στη θέση αυτή ήδη από τον 4ο αιώνα μ.Χ., ενώ το μοναστήρι ιδρύθηκε περίπου 100 χρόνια αργότερα, γύρω στο 530 μ.Χ.


Η Παναγία του Χάρου από το νησί των Λειψών



Η εικόνα της Παναγίας του Χάρου θεωρείται ιδιαίτερα σπάνια, καθώς αποτελεί τη μόνη αναπαράσταση κατά την οποία η Θεοτόκος δεν κρατάει στα χέρια της το Θείο Βρέφος, αλλά αγκαλιάζει τρυφερά τον σταυρό. Η εικόνα θεωρείται προστάτιδα του ελληνικού νησιού των Λειψών, στα νοτιοανατολικά της χώρας.


Η Παναγία του Χάρου πήρε το όνομά της από τον σταυρό που φέρει στην αγκαλιά της, συγκεκριμένα από το γεγονός ότι ο νεκρός Χριστός στον σταυρό του μαρτυρίου και ο Χάρος σχετίζονται μεταξύ τους εννοιολογικά. Σύμφωνα με την ορθόδοξη θεολογική ερμηνεία, η σταύρωση γέννησε την ελπίδα για σωτηρία, σηματοδότησε την απόκτηση της αιώνιας ζωής, την ανάσταση και τη νίκη επί του θανάτου.

Η εικόνα τιμάται στις 23 Αυγούστου. Πρόκειται για ένα ιδιαίτερα χαρμόσυνο γεγονός που γιορτάζεται σε ολόκληρο το νησί. Από το 1943 η θαυματουργή εικόνα κοσμείται με κρίνα. Τα άνθη τοποθετούνται την άνοιξη, μαραίνονται και ανθίζουν ξανά κατά την ημέρα του εορτασμού, κοσμώντας την εικόνα με την ομορφιά και το άρωμά τους.

Ο θρύλος που σχετίζεται με τα λουλούδια αυτά, αφορά την ιστορία ενός νεαρού κοριτσιού. Το 1943 το κορίτσι πρόσφερε λευκά κρίνα στην εικόνα, ως ένδειξη ευγνωμοσύνης για τη θεραπεία που της παραχώρησε η Θεοτόκος. Τα λουλούδια μαράθηκαν, όπως ήταν αναμενόμενο. Ωστόσο, τον Ιούλιο άρχισαν σταδιακά να γεμίζουν εκ νέου με μπουμπούκια. Μέχρι τις 23 Αυγούστου, την ημέρα εορτασμού της εικόνας, το πρόσωπο της Θεοτόκου πλαισιωνόταν από φρέσκους φωτεινούς ανθούς.


Το θαύμα αυτό συνέχισε να επιτελείται ετησίως σε κάθε μεγάλη πανήγυρη της Παναγίας του Χάρου. Αποτελεί ευλογία για κάθε προσκυνητή, που καταφθάνει στο νησί για να δοξάσει τη Θεοτόκο. Είναι ένα αδιάψευστο σημάδι της παρουσίας της Θεομήτορος και μια ακλόνητη απόδειξη προς τον δύσπιστο νου των ανθρώπων, οι οποίοι αδυνατούν να εξηγήσουν το φαινόμενο.

Η θαυματουργή εικόνα φυλάσσεται στο μοναστήρι της Παναγίας στο νησί των Λειψών, ένα χιλιόμετρο από το ομώνυμο χωριό. Τόσο η εικόνα, όσο και το ίδιο το μοναστήρι, χρονολογούνται από το 1600. Η ίδρυση της μονής αποδίδεται σε δύο μοναχούς από την Πάτμο, όπου σύμφωνα με την παράδοση ο Ιωάννης ο Θεολόγος κατέγραψε το Ευαγγέλιο και την Αποκάλυψη.

Πηγή

Οι εικόνες διδάσκουν το ορθόδοξο δόγμα

Πηγή

Την Α’ Κυριακή των Νηστειών, την λεγομένη Κυριακή της Ορθοδοξίας, η Εκκλησίας μας θυμάται και τιμά την αναστήλωση των Ιερών Εικόνων από την Αυτοκράτειρα Θεοδώρα και τον υιό της Μιχαήλ Γ’. Με την Σύνοδο του 843 μ.Χ., έλαβε τέλος η κακόδοξη και αιματηρή περίοδος της εικονομαχίας. Με αφορμή το γεγονός αυτό η Εκκλησία τιμά τους Πατριάρχες, τους Προφήτες, τους Αποστόλους, τους Μάρτυρες, τους Θεοφόρους Πατέρες, τους Αββάδες και τις Αμμάδες, όλους όσους απαρτίζουν το διαχρονικό και καθόλα αγιαστικό στερέωμα της Μίας Αγίας και Καθολικής Εκκλησίας. Χάρη στους κόπους και στο αίμα τους υπάρχουμε, ζούμε και είμαστε. Για αυτό και αναφωνούμε αναφανδόν:

«Οἱ προφῆται ὡς εἶδον, οἱ ἀπόστολοι ὡς ἐδίδαξαν, ἡ ἐκκλησία ὡς παρέλαβεν, οἱ διδάσκαλοι ὡς ἐδογμάτισαν, ἡ οἰκουμένη ὡς συμπε­φρό­νηκεν[6], ἡ χάρις ὡς ἔλαμψεν, ἡ ἀλήθεια ὡς ἀποδέδεικται, τὸ ψεῦδος ὡς ἀπελήλαται, ἡ σοφία ὡς ἐπαρρησιάσατο, ὁ Χριστὸς ὡς ἐβράβευσεν· οὕτω φρονοῦμεν, οὕτω λαλοῦμεν, οὕτω κηρύσσομεν, Χριστὸν τὸν ἀληθινὸν Θεὸν ἡμῶν καὶ τοὺς αὐτοῦ ἁγίους ἐν λόγοις τιμῶντες, ἐν συγγραφαῖς, ἐν νοή­μασιν, ἐν θυσίαις, ἐν ναοῖς, ἐν εἰκονίσμασι, τὸν μὲν ὡς Θεὸν καὶ δεσπότην προσκυνοῦντες καὶ σέβοντες, τοὺς δὲ διὰ τὸν κοινὸν δεσπότην ὡς αὐτοῦ γνησίους θεράποντας τιμῶντες καὶ τὴν κατὰ σχέσιν προσκύνησιν ἀπονέ­μον­τες.»

Με τον Ιερομόναχο Λουκά Ξενοφωντινό

Το βίντεο πλαισιώνει το Δοξαστικό των Αίνων της Κυριακής της Ορθοδοξίας (Α’ Κυριακής Νηστειών)
«Μωσῆς τῷ καιρῷ τῆς ἐγκρατείας…» σε μέλος του αείμνηστου άρχοντα Πρωτοψάλτη της Μ.τ.Χ.Ε. Θρασύβουλου Στανίτσα, ήχος πλ. β’.
Ψάλλει ο Ψαλτικός Χορός «Ενήχημα» με χοράρχη τον (τότε λαϊκό) π. Σωτήριο Κουτσούρη.
Ζωνταντή ηχογράφηση από το Ιερό Αρχιεπισκοπικό Παρεκκλήσιο Αγίου Ανδρέου, Πλάκα. Κυριακή της Ορθοδοξίας 5/3/2023

 

 

Οι συμβολισμοί της εικόνας της Υπαπαντής

Πηγή

Η εορτή της Υπαπαντής του Κυρίου αποτελεί για την Εκκλησία μας παράδειγμα ταπεινότητας, αφού ο Κύριος Ιησούς Χριστός, ο ένσαρκος Λόγος του Θεού, δέχεται περιτομή σύμφωνα με τον Μωσαϊκό Νόμο, του οποίου υπήρξε πραγματικός Νομοθέτης, ενώ όμως δεν την χρειάζεται αφού δεν υπάγεται σε ανθρώπινους νόμους. Ήδη ο οκταήμερος Χριστός δέχεται την ταπείνωση μπροστά στον άνθρωπο και αποδεικνύει τρανώς με την περιτομή του, ότι ο Θεός έλαβε όντως σάρκα.

Η εικόνα του θαυμαστού αυτού γεγονότος εκφράζει πλήρως τα συναισθήματα και τους χαρακτήρες του σκηνικού αυτού, από τον Συμεών τον Θεοδόχο και την Υπεραγία Θεοτόκο μέχρι τον ίδιο τον Κύριό μας. Η περιγραφή της είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα και το όμορφο περιεχόμενό της αποτελούν θέματα τα οποία έχουν αναλυθεί από θεολόγους και αγιογράφους στο βάθος των αιώνων.

Με τον π. Σταμάτιο Σκλήρη, θεολόγο, αγιογράφο και ιατρό

 

«Χριστός γεννάται δοξάσατε»: Η ενανθρώπηση του Θεού

 «Η γέννησή σου Χριστέ ο Θεός ημών ανέτειλε τω κόσμω το φως το της γνώσεως. Εν αυτή γαρ οι τοις άστροις λατρεύοντες, υπό αστέρος εδιδάσκοντο,σε προσκυνείν, τον ήλιον της δικαιοσύνης και σε γινώσκειν, εξ ύψους ανατολή, Κύριε, δόξα σοι» (Απολυτίκιο της εορτής των Χριστουγέννων).

Η ιστορική εξέλιξη του εορτασμού των Χριστουγέννων
Η ενανθρώπηση του Θεού Λόγου αποτελεί τη σημαντικότερη ακίνητη Δεσποτική εορτή της Εκκλησίας. Μέχρι και τα μέσα του 4ου μ.Χ. αιώνα, τα γεγονότα της Γέννησης και της Βάπτισης του Κυρίου εορτάζονταν την 6η Ιανουαρίου και η εορτή αυτή (που συνδύαζε και τις δύο εορτές), ονομάζονταν «Επιφάνια». Ο Πάπας Ιούλιος Α΄ (336-342), χώρισε τις δύο εορτές και μετέφερε τον εορτασμό της Γέννησης του Χριστού από τις 6 Ιανουαρίου στις 25 Δεκεμβρίου. Μία από τις ερμηνείες για τον καθορισμό της 25ης Δεκεμβρίου ως ημερομηνίας εορτασμού των Χριστουγέννων, αποτελεί η επιθυμία του Χριστιανισμού να εκχριστιανίσει τις αρχαίες ειδωλολατρικές εορτές, που ήταν διαδεδομένες στο προηγούμενο ειδωλολατρικό παρελθόν των χριστιανών. Με τον τρόπο αυτό, οι Χριστιανοί επιβεβαίωναν την επικράτηση της πίστης τους ενάντια στις ειδωλολατρικές θεότητες, δίνοντας ένα εντελώς νέο, χριστιανικό περιεχόμενο, στις εορτές αυτές, καθώς, την ημέρα αυτή εορτάζονταν από τους ειδωλολάτρες τα γενέθλια του θεού Ήλιου. Έτσι, η Εκκλησία αντικατέστησε την ειδωλολατρική εορτή του θεού Ήλιου, με την εορτή του «Ήλιου της Δικαιοσύνης», που είναι ο Ιησούς Χριστός της Παλαιάς Διαθήκης, το «φως του κόσμου» (Ιω. 8,12). 

Το μυστήριο της ενανθρώπησης
Η ενανθρώπηση του Λόγου αποτελεί για την Εκκλησία ένα ιδιαίτερο μυστήριο. Χωρίς την ενανθρώπηση του Υιού του Θεού, ο άνθρωπος ήταν καταδικασμένος στον θάνατο και στην απώλεια. Ο άπειρος Θεός έγινε άνθρωπος, για να λυτρώσει τον άνθρωπο από την αμαρτία και να τον επιστρέψει στον χώρο του Παραδείσου. Ο Χριστός, με την ενανθρώπησή Του, ανέλαβε στο θεανδρικό Του πρόσωπο ολόκληρη την ανθρώπινη φύση. Αφού την καθάρισε και την αγίασε, την ένωσε με τη δική Του θεία φύση.
Ο σαρκωμένος Λόγος είναι ο νέος τέλειος τύπος ανθρώπου, αναδημιουργημένος στο θείο Πρόσωπο του Κυρίου Ιησού Χριστού. Αυτό σημαίνει ότι η σωτηρία του ανθρωπίνου γένους είναι πραγματικό γεγονός, λόγω της υποστατικής ένωσης των δύο φύσεων στο Πρόσωπο του Χριστού. Ο φιλάνθρωπος Θεός, με την ενανθρώπησή Του, μας δείχνει το μεγαλείο της θεϊκής σαρκωμένης αγάπης Του προς τον άνθρωπο. Κατέβηκε στη γη ως ταπεινός άνθρωπος, χωρίς την θεϊκή δόξα Του, για να σώσει τον άνθρωπο από την πτώση του, με τη δική Του σταυρική θυσία, προσφέροντας το αίμα Του για την σωτηρία του. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει και ο Άγ. Ειρηναίος Λυώνος «Στα περασμένα χρόνια λεγόταν πως ο άνθρωπος πλάστηκε κατά την εικόνα του Θεού, αλλ᾽ αυτό δε φαινόταν. Γιατί ακόμη ήταν αόρατος ο Λόγος (ο Χριστός) που κατά την εικόνα του είχε γίνει ο άνθρωπος. Γι’ αυτό ακριβώς και έχασε εύκολα την ομοιότητα. Όταν όμως ο Λόγος του Θεού έγινε άνθρωπος, επικύρωσε και τα δύο γιατί και την εικόνα έδειξε αληθινά με το να γίνει αυτός, ό,τι ήταν η εικόνα του (ο άνθρωπος, δηλαδή)· και την ομοιότητα (του ανθρώπου με το Θεό) έκανε βέβαιη με το να ομοιώσει τον άνθρωπο με τον αόρατο Πατέρα μέσω του ορατού Λόγου» (Αγίου Ειρηναίου, Επισκόπου Λυώνος, Κατά αιρέσεων, 5, 16, 2).
Ο Θεός ταπεινώνεται ενώπιον του δημιουργήματός Του, δείχνοντας τη θεϊκή ταπείνωσή Του, ώστε και εμείς, που πιστεύουμε αληθινά σ’ Αυτόν, να ακολουθήσουμε στην πράξη την θεϊκή και φιλάνθρωπη αγάπη Του. Ο Θεός γίνεται άνθρωπος, για να γίνει ο άνθρωπος υιός του Θεού κατά χάριν, να ομοιωθεί μαζί Του, να θεωθεί.

Εικονίζοντας τη Γέννηση του Χριστού
Με την ερμηνεία της εικόνας της Γεννήσεως του Χριστού, μπορούμε να πάρουμε όλα εκείνα
τα μηνύματα που χρειαζόμαστε για την κατανόηση του μυστηρίου της ενανθρώπησής Του.

 Στο κέντρο της εικόνας βρίσκεται η φάτνη, μέσα σε ένα μαύρο και σκοτεινό τριγωνικό σπήλαιο. Στο Ευαγγέλιο, όπως είναι γνωστό, δεν αναφέρεται κάτι για το σπήλαιο· μας πληροφορεί, όμως, γι’ αυτό η αρχαία Παράδοση.
Μέσα στη φάτνη, στο κέντρο της εικόνας, είναι ξαπλωμένο το «Γεννηθέν Παιδίον» τυλιγμένο σε λευκά σπάργανα, προς το οποίο γονατίζουν τα πάντα. Το παιδί, που είναι ξαπλωμένο στη φάτνη, είναι ο ίδιος ο Θεός που φανερώθηκε σ΄εκείνους που κάθονταν «στο σκοτάδι και στην σκιά του θανάτου», δηλαδή στην αμαρτία. (Λκ. 1, 79)
Πίσω από τη φάτνη βρίσκονται δύο ζώα, ένα βόδι και ένα γαϊδουράκι. Η θέση τους στο κέντρο της Εικόνας δηλώνει μια πρακτική ανάγκη: η Παναγία ταξίδεψε καθισμένη πάνω σ΄ένα γαϊδουράκι, και το βόδι το πήρε ο Ιωσήφ για να το πουλήσει, ώστε να πληρώσει τα έξοδα του ταξιδιού. Επιπλέον, η εικόνα μας υπενθυμίζει την προφητεία του προφήτη Ησαΐα: «Γνωρίζει το βόδι τον ιδιοκτήτη του και ο όνος την φάτνη του κυρίου του. Ο Ισραηλιτικός λαός όμως δεν τον γνωρίζει, και ο λαός δεν τον καταλαβαίνει». (Ησ. 1, 3)
Στο κέντρο της εικόνας, μαζί με τον Χριστό βρίσκεται η Μητέρα Του, η Παναγία, ξαπλωμένη κοντά στο παιδί της πάνω σ΄ένα στρωσίδι, όπως συνηθίζεται στην Ανατολή. Η παρουσία της εκεί δείχνει πως στο σχέδιο του Θεού για την σωτηρία του ανθρώπου, συμμετέχει και το ανθρώπινο γένος. Για να τονιστεί η συμμετοχή της στη σωτηρία μας, η Παναγία παρουσιάζεται στην εικόνα σε μεγαλύτερες διαστάσεις από τα υπόλοιπα πρόσωπα.
Στο επάνω μέρος, στα δεξιά, εικονίζεται ο χορός των Αγγέλων που δοξολογούν τον Θεό και φέρνουν την καλή είδηση («ευαγγέλιο») στους ανθρώπους. Οι ποιμένες γίνονται οι πρώτοι μάρτυρες του θαύματος. Παριστάνονται στην εικόνα ακούγοντας τον ύμνο των Αγγέλων, καθώς ένας Άγγελος τους μιλά και τους εξηγεί το γεγονός της Γεννήσεως. Συχνά, ένας από τους ποιμένες παίζει με την φλογέρα του, ανακατεύοντας την ανθρώπινη μουσική τέχνη με τον αγγελικό ύμνο. Ένας άλλος ποιμένας αρμέγει.
Στην αριστερή μεριά της εικόνας εικονίζονται οι Μάγοι, άλλοτε πεζοί και άλλοτε επάνω σε άλογα ή καμήλες, κρατώντας τα δώρα τους. Το χρυσάφι το πρόσφεραν, γιατί ο Χριστός είναι ο βασιλιάς των αιώνων· το λιβάνι γιατί ο Χριστός είναι ο Θεός όλων· και την σμύρνα, στον Αθάνατο Χριστό που θα έμπαινε στον Τάφο για τρεις ημέρες.
Μπροστά από τους Μάγους βαδίζει ο Αστέρας, που τους οδηγεί και τους δείχνει τη Φάτνη. Η ακτίνα του Αστέρα, ξεκινά από κάποιο σημείο που βρίσκεται έξω από την Εικόνα, επάνω στον ουρανό. Αυτό σημαίνει πως το Άστρο δεν είναι μόνο ένα κοσμικό φαινόμενο, αλλά και ένας αγγελιαφόρος από τον ουρανό, που φέρνει μήνυμα στην γη, ότι γεννήθηκε σ’ αυτήν Εκείνος, που ανήκει στον ουρανό.
Στο κάτω δεξιό μέρος της εικόνας ζωγραφίζεται ο δίκαιος Ιωσήφ σκεπτικός για όλα όσα συμβαίνουν, και μπροστά του, με την μορφή ενός γέροντα ή ενός τσοπάνου ντυμένου με προβιά, ζωγραφίζεται ο Σατανάς, που προσπαθεί να σπείρει αμφιβολία στην ψυχή του. Ο Ιωσήφ ζωγραφίζεται στην άκρη της εικόνας και όχι μαζί με το παιδί και τη Μητέρα Του, γιατί δεν είναι ο πατέρας, αλλά ο προστάτης του Ιησού και της Μαρίας. Οι ανάγκες της ανθρώπινης φύσης του Κυρίου, αποτυπώνονται με ιδιαίτερο τρόπο και στο πρώτο λουτρό του θείου Βρέφους, το οποίο εικονίζεται στο κάτω αριστερό μέρος της
εικόνας.

Το νόημα των Χριστουγέννων για τον σύγχρονο άνθρωπο
Ο σύγχρονος τρόπος ζωής του ανθρώπου, η μοναξιά που τον περιβάλλει, τα κοινωνικά, οικονομικά, οικογενειακά και προσωπικά προβλήματα που τον ταλαιπωρούν, κάνουν τα Χριστούγεννα να φαντάζουν ως μια ευκαιρία για έξοδο από το άγχος και μια ανάπαυλα από όσα τον βασανίζουν. Η Γέννηση του Χριστού, όμως, δεν έχει καμιά σχέση με τον κοσμικό χαρακτήρα που της αποδίδεται (ρεβεγιόν, κ.λπ.) και ο οποίος περιορίζεται σε ορισμένα μόνο τυπικά θρησκευτικά καθήκοντα.
Τα Χριστούγεννα, αντίθετα, προσφέροντα ώστε να ζήσουμε την ενανθρώπηση του Χριστού, όχι ως ένα γεγονός του παρελθόντος, αλλά ως μία πραγματικότητα του σήμερα. Η Εκκλησία, με τη θεολογία της που γίνεται βίωμα, μας καλεί να αφουγκραστούμε το βαθύτερο νόημα και το μήνυμα της γέννησης του Σωτήρα. Στη «Μητρόπολη των εορτών», τα Χριστούγεννα, μας καλεί να εγκαταλείψουμε τους εξωτερικούς τύπους εορτασμού και να βιώσουμε την παρουσία του Χριστού μέσα στις καρδιές μας. Τότε, η Γέννησή Του δεν θα είναι απλά ένα ιστορικό γεγονός, αλλά θα γίνει προσωπικό γεγονός και βίωμα.

1η Δραστηριότητα
Καταιγισμός ιδεών με τη λέξη «Χριστούγεννα».

2η Δραστηριότητα
Δραστηριότητα σε κύκλο: Καθισμένοι σε κύκλο συνεχίζουμε τη φράση: «Για μένα Χριστούγεν-
να είναι…». Καταθέτουμε τις απόψεις μας, τις εμπειρίες μας, τα βιώματά μας και καταλήγουμε
σε ένα συμπέρασμα για το πώς θα πρέπει να γιορτάζουμε τα Χριστούγεννα, σύμφωνα με την
παράδοση της Εκκλησίας και του τόπου μας.
3η Δραστηριότητα
Επίλυση προβλήματος: Γιατί τα Χριστούγεννα ονομάζονται γενέθλια ημέρα της ανθρωπότητας.

4η Δραστηριότητα
Διαβάζουμε τα παρακάτω κείμενα από το κοντάκιο του Ακάθιστου Ύμνου. Τι συναισθήματα μας γεννούν;
«Θέλοντας να σώσει τον κόσμο ο θείος διακοσμητής των όλων, ήρθε σ᾽ αυτόν αυθόρμητα. Και ενώ ως Θεός είναι Βασιλιάς και Κύριος, έγινε για χάρη μας άνθρωπος. Έτσι, αφού με την ανθρώπινη φύση προσκάλεσε τους ανθρώπους, ως Θεός ακούει αυτούς να του λένε· Αλληλούια».

«Αυτός ήταν ο λόγος που ο υψηλός Θεός χαμήλωσε και παρουσιάστηκε στη γη ως ταπεινός άνθρωπος, γιατί ήθελε να τραβήξει προς τα ουράνια ύψη αυτούς που αναφωνούν σ᾽ αυτόν· Αλληλούια». Από το Κοντάκιο του Ακάθιστου ύμνου.

5η Δραστηριότητα
Διαβάζουμε το παρακάτω χωρίο και το κείμενο και συζητούμε για την απόφαση του Κυρίου να γεννηθεί ως ένας από εμάς, να ζήσει κοντά μας και να προσφέρει τη ζωή Του για μας. Σκεφτόμαστε την πορεία Του στη γη, από την ημέρα της Γέννησής Του, μέχρι και την Ανάληψή Του στους ουρανούς. Επιλέγουμε 5 λέξεις για να περιγράψουμε ότι αισθανόμαστε γι’ αυτή την απόφαση. Τις σημειώνουμε σε ένα χαρτί και το ανταλλάσουμε με τον διπλανό μας. Συζητούμε τις λέξεις που επιλέξαμε και γιατί.

«Ἐν τούτῳ ἐστὶν ἡ ἀγάπη, οὐχ ὅτι ἡμεῖς ἠγαπήσαμεν τὸν Θεόν, ἀλλ᾿ ὅτι αὐτὸς ἠγάπησεν ἡμᾶς καὶ ἀπέστειλε τὸν υἱὸν αὐτοῦ ἱλασμὸν περὶ τῶν ἁμαρτιῶν ἡμῶν» (Α΄ Ιω. 4:10).

«Η εορτή των Χριστουγέννων δεν προσφέρεται για σκέψεις ευσεβείς και αναλύσεις συναισθηματικές, αλλά για να συνειδητοποιήσουμε τη ζωτική σημασία τους και να μετάσχουμε στα εορταζόμενα γεγονότα· να βιώσουμε ότι ο Θεός έγινε άνθρωπος για τη δική μας σωτηρία, ότι μας έδωσε μία νέα ζωή, που είναι η δυνατότητα να γίνουμε θεοί κατά χάριν». «Το χριστιανικό εορτολόγιο», Αθήνα, Κλάδος Εκδόσεων της Επικοινωνιακής και Μορφωτικής Υπηρεσίας της Εκκλησίας της Ελλάδος, 2007, σ. 369. 

 6η Δραστηριότητα
Έρευνα στην οικογένειά μας: Τι πιστεύουμε ότι γιορτάζουμε τα Χριστούγεννα; Σε ποιους αφορά η εορτή; Ποια στοιχεία εκκοσμίκευσης διακρίνουμε στον τρόπο που γιορτάζουμε τα Χριστούγεννα και ποιος είναι ο ορθός τρόπος εορτασμού τους, σύμφωνα με τη διδασκαλία της Εκκλησίας;

7η Δραστηριότητα
Βρίσκουμε και παρουσιάζουμε στην τάξη έθιμα και εικόνες Χριστουγέννων από όλο τον κόσμο.

8η Δραστηριότητα
Προβολή video: «Οι επισκέπτες» [βλ. https://www.youtube.com/watch?v=KYmioVlFjZM&t=13s].
Με βάση το περιεχόμενό του αναστοχαζόμαστε, και με τη βοήθεια των σχετικών εικόνων της
Ενότητας, συζητούμε «Το πραγματικό νόημα των Χριστουγέννων».

9η Δραστηριότητα
Χτίζοντας γέφυρες: Αναζητούμε στο διαδίκτυο τα ήθη και τα έθιμα των Χριστουγέννων. Μας
βοηθά και η σχετική δραστηριότητα στον ιστότοπο: http://photodentro.edu.gr/aggregator/lo/
photodentro-lor-8521-4401

10η Δραστηριότητα
Αντιστοιχίζουμε τα σωστά στη δραστηριότητα «Ο σκοπός της ενανθρώπησης του Χριστού»,
στον ιστότοπο: http://photodentro.edu.gr/aggregator/lo/photodentro-lor-8521-8657
Επιλέγουμε τη σωστή απάντηση για το πραγματικό νόημα των Χριστουγέννων στον ιστότοπο:
http://photodentro.edu.gr/aggregator/lo/photodentro-lor-8521-9166

11η Δραστηριότητα
Επιλέγουμε και υλοποιούμε από τις παρακάτω δράσεις:
• Προετοιμάζουμε μια χριστουγεννιάτικη γιορτή στο σχολείο.
• Αναλαμβάνουμε τον στολισμό του χριστουγεννιάτικου δέντρου της τάξης ή του σχολείου μας.
• Κατασκευάζουμε ευχετήριες χριστουγεννιάτικες κάρτες.
• Κατασκευάζουμε μια φάτνη και τοποθετούμε τα πρόσωπα σύμφωνα με την ορθόδοξη εικόνα της Γεννήσεως.
• Οργανώνουμε μια επίσκεψη σε ένα ίδρυμα ή σχολική μονάδα που φιλοξενεί ευπαθείς ομάδες (ορφανοτροφείο, γηροκομείο, νοσοκομείο, Ειδικό σχολείο), για να πούμε τα κάλαντα
και να προσφέρουμε τις χριστουγεννιάτικες κάρτες που κατασκευάσαμε.

12η Δραστηριότητα

Artful Thinking («αρχή-μέση-τέλος»): Παρατηρούμε το έργο του Σάντρο Μποτιτσέλι, «Η μυστική γέννηση», (στην επόμενη σελίδα) και απαντούμε στις ερωτήσεις: Αν το έργο ήταν η αρχή μιας ιστορίας, τι θα μπορούσε να ακολουθήσει; Αν το έργο είναι το μέσον μιας ιστορίας, τι θα μπορούσε να έχει συμβεί προηγουμένως; Τι θα μπορούσε να συμβεί μετά; Αν το έργο
ήταν το τέλος μιας ιστορίας, τι τίτλο θα μπορούσε να έχει;

 

 

 

 

 13η Δραστηριότητα
Αφού παρατηρήσουμε το έργο του Ν. Λύτρα, «Τα κάλαντα», συντάσσουμε έναν κατάλογο με ερωτήματα (π.χ. γιατί...; τι θα γινόταν αν...; Τι θα συνέβαινε αν ξέραμε ότι... ; Τι θα άλλαζε αν..;) Δίνουμε στον διπλανό μας τον κατάλογο και εκείνος απαντά σε κάθε ερώτημα. Συζητούμε μαζί το περιεχόμενο των απαντήσεών του.

 

 

 

 

 

 

Πηγή: Γεώργιος Φίλιας, Δημήτριος Χοϊλούς, Κωνσταντίνος Πρέντος,Λειτουργική Ζωή της Εκκλησίας Β´ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΟΥ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ,σελ:119-126

10. Η δύναμη της εικόνας

Η διάταξη των εικόνων μέσα στον ορθόδοξο χριστιανικό Ναό

 Οι εικονογραφικοί κύκλοι 

 Με τον όρο «εικονογραφικοί κύκλοι», ονομάζονται οι ομάδες κατάταξης των εικονογραφικών παραστάσεων του βυζαντινού Ναού, που αφορούν στον βίο του Χριστού, της Θεοτόκου και των Αγίων. Επειδή τα θέματα που αναπτύχθηκαν προσέλαβαν είτε δογματική σημασία είτε λειτουργική είτε ιστορική, διαιρούνται στους αντίστοιχους κύκλους. 

α) Ο Δογματικός κύκλος περιλαμβάνει τις παραστάσεις:

 1) του Ιησού ως Διδασκάλου στην κεντρική είσοδο του κυρίως Ναού, που ευλογεί με το δεξί χέρι, ενώ με το αριστερό κρατά ανοιχτό Ευαγγέλιο, πάνω στο οποίο υπάρχει η επιγραφή «Ἐγώ εἰμι ἡ ὁδός καὶ ἡ ἀλήθεια καὶ ἡ ζωή.. ἐγώ εἰμί ἡ θύρα .. τὸ φῶς τοῦ κόσμου», 

2) τον Παντοκράτορα στον τρούλο, ο οποίος περιστοιχίζεται από ουράνιες δυνάμεις, ενώ με το αριστερό του χέρι κρατά το Ευαγγέλιο και με το δεξί ευλογεί, 

3) των προφητών ανάμεσα στα παράθυρα του τυμπάνου του τρούλου, οι οποίοι ανήγγειλαν τον Ιησού ως Μεσσία, 

4) των τεσσάρων Ευαγγελιστών στα σφαιρικά τρίγωνα του τρούλου, οι οποίοι διέδωσαν τον λόγο του Χριστού,

 5) της Πλατυτέρας στην κόγχη του ιερού, ένθρονης με τον Ιησού βρέφος στην αγκαλιά Της, ως της γέφυρας που ένωσε τη γη με τον ουρανό, 

6) της Αγίας Τριάδος με τη συμβολική παράσταση της φιλοξενίας του Αβραάμ, πάνω στο ημικύκλιο του ιερού,

 7) της Ετοιμασίας του Θρόνου, πάνω στον οποίο υπάρχει το Ευαγγέλιο και το Άγιο Πνεύμα ως περιστερά, κάτω από την Αγία Τριάδα, που συμβολίζεται η Δευτέρα Παρουσία του Κυρίου. 

  β) Ο Λειτουργικός κύκλος. Σύμφωνα με τον κύκλο αυτόν, στο χώρο του ιερού Βήματος εικονίζονται: 

1) η Θεία Λειτουργία των Αγγέλων που αποτελεί μια παράσταση ιδεώδους τέλεσης της Θείας Λειτουργίας στον ουρανό, κατά την οποία, τα Τίμια Δώρα μεταφέρονται με πομπή Αγγέλων, οι οποίοι φορούν τα ιερά άμφια των διακόνων, και παραδίδονται στα χέρια του «ιερουργούντος εαυτόν» Μεγάλου Αρχιερέα, 

2) η Μετάληψη των Αποστόλων από τον Χριστό, όπου ο Χριστός εικονίζεται να μεταδίδει από τη μια μεριά το Σώμα του και από την άλλη το Αίμα του στους Αποστόλους, οι οποίοι αποτυπώνονται ή σε παράταξη ή σε ομάδες και με τον φόβο (δέος) ζωγραφισμένο στην έκφρασή τους,

 3) οι μορφές των Μεγάλων Ιεραρχών, κάτω από την Παναγία στην κόγχη (Μ. Βασιλείου, Ι. Χρυσοστόμου, Γρηγορίου Θεολόγου, Κυρίλλου Αλεξανδρείας, Μ. Αθανασίου κ.ά.), οι οποίοι κρατούν λειτουργικά ειλητάρια, 

4) στην πρόθεση ιστορείται η «Άκρα Ταπείνωση», δηλαδή, ο Χριστός προβάλλει μέσα από σαρκοφάγο με τα χέρια Του δεμένα και έχοντας από τις δυο μεριές τα σύμβολα του Πάθους («ο τύπος των ήλων»), 5) στο Διακονικό, εικονίζονται Άγγελοι, Προφήτες κ.ά. 

 γ) Ο Ιστορικός κύκλος. 

Σύμφωνα με τον κύκλο αυτόν, στις καμάρες και στους τοίχους του κυρίως Ναού ζωγραφίζονται παραστάσεις από την ιστορία της Εκκλησίας: 

1) σκηνές από τη ζωή του Χριστού, (Γέννηση, Βάπτιση, Σταύρωση, Ανάσταση, Ανάληψη), σκηνές θαυμάτων, 

2) σκηνές από τη ζωή της Θεοτόκου, (Γέννηση, Εισόδια, Κοίμηση), 

3) σκηνές από τη ζωή των Αγίων, (μαρτύρια, θαύματα), κλπ. και 

4) προσωπογραφίες αγίων ανδρών (νότιος τοίχος) και γυναικών (βόρειος τοίχος). Σε αυτόν τον εικονογραφικό κύκλο ανήκουν και οι εικόνες του τέμπλου

ii. Οι εικόνες του τέμπλου Το εικονοστάσιο ή τέμπλο είναι ένα αρχιτεκτονικό κατασκεύασμα, το οποίο χωρίζει τον κυρίως Ναό από το Ιερό Βήμα. Η λέξη προέρχεται από την λατινική λέξη templum που σημαίνει τέμενος, δη λαδή χώρος ιερός, διακριτός από κάποιον άλλο και προοριζόμενος για τη λατρεία του Θεού. 

Η διάταξη των εικόνων στο τέμπλο είναι πάντα η εξής: 

α) στο δεξί μέρος της Ωραίας Πύλης βρίσκεται η εικόνα του Χριστού, 

β) στο αριστερό μέρος της Ωραίας Πύλης βρίσκεται η εικόνα της Παναγίας με τον Κύριο στις άχραντες αγκάλες της, η οποία ως η στοργική μητέρα του κόσμου, δέεται για τους πιστούς\ γ) δίπλα και αριστερά από την Παναγία υπάρχει η εικόνα του αγίου/αγίας ή παράσταση Δεσποτικής ή Θεομητορικής εορτής, που είναι αφιερωμένος ο συγκεκριμένος Ναός, 

δ) δίπλα και δεξιά από τον Χριστό, βρίσκεται η εικόνα του Ιωάννη του Πρόδρομου. Στις πλαϊνές πόρτες του τέμπλου υπάρχουν οι μορφές των αρχαγγέλων Μιχαήλ και Γαβριήλ. Πάνω από την Ωραία Πύλη υπάρχει η παράσταση του Μυστικού Δείπνου μαζί με τις εικόνες του Δωδεκάορτου, δηλαδή, τις δώδεκα πιο σημαντικές εορτές του λειτουργικού έτους (Ευαγγελισμός, Γέννηση, Υπαπαντή, Βάπτιση, Μεταμόρφωση, Βαϊοφόρος, Έγερση του Λαζάρου, Σταύρωση, Ανάσταση, Ανάληψη, Κοίμηση της Θεοτόκου, Πεντηκοστή). Στην Ωραία Πύλη τοποθετούνται, στο μεν παραπέτασμα η εικόνα του Χριστού ως Μεγάλου Αρχιερέα, ενώ στο κάτω μέρος (στα βημόθυρα) τοποθετείται η απεικόνιση του Ευαγγελισμού ή των Δαυίδ και Σολομώντα ή των κορυφαίων Αποστόλων Πέτρου και Παύλου, ή των τεσσάρων Ευαγγελιστών. 

«Τη αμόλυντη εικόνα σου προσκυνούμε, αγαθέ, ζητώντας να μας συγχωρήσεις για τα πταίσματά μας, Χριστέ και Θεέ μας· γιατί με τη θέλησή σου καταδέχτηκες να ανεβείς στο Σταυρό, για να λυτρώσεις από τη δουλεία του εχθρού (διαβόλου) αυτούς που έπλασες· γι’ αυτό ευχαρίστως σου φωνάζουμε· εσύ γέμισες τα πάντα με χαρά, εσύ που είσαι ο Σωτήρας μας· αφού γι᾽ αυτό ήρθες, για να σώσεις τον κόσμο». Απολυτίκιο Κυριακής της Ορθοδοξίας. 

  Ενδεικτικές Δραστηριότητες 

 1η Δραστηριότητα Καταιγισμός ιδεών με τη λέξη «Αγιογραφία». 

 2η Δραστηριότητα Διαβάζουμε τα κείμενα που ακολουθούν. Ποια επιχειρήματα χρησιμοποεί ο Φ. Κόντογλου, ώστε να διαχωρίσει τις αγιογραφίες από τις «ζωγραφιές»;

 «Η πάντιμος τέχνη της εικονογραφίας της Ανατολικής Ορθοδόξου Εκκλησίας, είναι μία ιερά τέχνη και λειτουργική, όπως είναι όλαι αι εκκλησιαστικαί τέχναι, όπου έχουν σκοπόν πνευματικόν. Η λειτουργική εικών έχει θεολογικήν έννοιαν. Δεν εί ναι μια ζωγραφιά όπου γίνεται δια να τέρπει τους οφθαλμούς μας, ή ακόμα για να μας ενθυμίζει απλώς τα άγια πρόσωπα, όπως γίνεται με τας εικόνας όπου έχομεν δια να φέρνωμεν εις την μνήμην μας τους αγαπημένους συγγενείς και φίλους μας, αλλά είναι κατά τέτοιον τρόπον ζωγραφισμένη, ώστε να μας υψώνει από τον φθαρ τόν τούτον κόσμον, και να μας κάμνει να οσφρανθώμεν εκείνον τον καινόν αέρα της Βασιλείας του Θεού. Δια τούτο δεν έχει καμμίαν ομοιότητα με τας ζωγραφίας όπου παριστάνουν με υλικόν τρόπον κάποια πρόσωπα, ακόμα και Αγίους, όπως γίνεται εις την θρησκευτικήν τέχνην της Δύσεως. Εις την λειτουργικήν εικόνα, τα άγια πρόσωπα εικονίζονται εν αφθαρσία». Φ. Κόντογλου, «Εισαγωγή στην ορθόδοξη Εικονογραφία».

3η Δραστηριότητα Μελέτη περίπτωσης: Εκπρόσωποι της Βυζαντινής Αγιογραφίας. Βρίσκουμε πληροφορίες για τους εκπροσώπους της Μακεδονικής σχολής, της Κρητικής σχολής, του φαγιούμ, τον Ευαγγελιστή Λουκά, τον Στέφανο Μοναχό, τον Όσιο Αλύπιο, τον Μανουήλ Πανσέληνο, τον Όσιο Ανδρέα Ρουμπλιώφ, τον Θεοφάνη τον εκ Κρήτης, τον Φώτη Κόντογλου κ.ά. (βλ. http:// photodentro.edu.gr/aggregator/lo/photodentro-aggregatedcontent-8526-4731). 

4η Δραστηριότητα Ιστοεξερεύνηση: Ερευνούμε την ποικιλία, το περιεχόμενο, και την τεχνική των αγιογραφιών σε διάφορα θρησκευτικά μνημεία (Μετέωρα, Άγ. Όρος, μονή Στουδίου, μονή Οσ. Λουκά Βοιωτί ας, Μονή Δαφνίου, Αγ. Σοφία Κων/λεως). 

 5η Δραστηριότητα TPS με θέμα: Ερευνώντας τη σημασία των συμβόλων των κατακομβών.

 6η Δραστηριότητα Σπαζοκεφαλιά με εικόνες: Ο καθηγητής μας δίνει μικρές εικόνες και καλούμαστε να τις τοποθετήσουμε σωστά μέσα σε έναν «εικονικό» ναό.

 7η Δραστηριότητα Αποδίδουμε με σκίτσα διάφορα σύμβολα των κατακομβών. Γράφουμε μια φράση κάτω από το καθένα.

 8η Δραστηριότητα Δημιουργούμε ένα πόστερ με θέμα τις διαφορές μεταξύ των αγιογραφικών τεχνοτροπιών. 

 9η Δραστηριότητα Διαβάζουμε το παρακάτω κείμενο και παρατηρούμε την εικόνα. Γιατί το πρόσωπο του Θεού  εικονίζεται, ενώ σύμφωνα με τον Ι. Δαμασκηνό αυτό αποτελεί αμαρτία; Από πού έχει ληφθεί η πληροφορία για την εικονιζόμενη αυτή μορφή του Θεού;

 «Αν φτιάχναμε την εικόνα του αόρατου Θεού, πράγματι θα αμαρτάναμε· γιατί είναι αδύνατο να εικονιστεί το ασώματο και το ασχημάτιστο και το αόρατο και το απερίγραπτο. Και πάλι· αν φτιάχναμε εικόνες ανθρώπων και τις εκλαμβάναμε για θεούς και τις λατρεύαμε, πράγματι θα ήμασταν ασεβείς. Αλλά τίποτα απ’ αυτά δεν κάναμε. Γιατί, εφόσον ο Θεός σαρκώθηκε και φανερώθηκε στη γη με τη σάρκα και επικοινώνησε με τους ανθρώπους και έλαβε φύση και μέγεθος και σχήμα και χρώμα σάρκας, φτιάχνοντας την εικόνα Του δεν κάνουμε σφάλμα· γιατί ποθούμε να δούμε τη μορφή Του, όπως λέει ο θείος απόστολος· “Τώρα βλέπουμε τον Θεό μέσα σε καθρέφτη και θαμπά” (Α´ Κορ. 13, 12). Και η εικόνα είναι καθρέφτης και αίνιγμα που ταιριάζει στην παχύτητα του σώματός μας, γιατί όσο και να μοχθήσει ο νους δεν μπορεί να ξεπεράσει τα σωματικά όρια, όπως λέγει ο θείος Γρηγόριος (Λόγος 28, 13)». Ι. Δαμασκηνού, Προς τους διαβάλλοντας τα αγίας εικόνας 2, 5 (μετάφραση Ν. Ματσούκα, Θεσσαλονίκη, Πουρναράς, 1988, σ. 257). 

10η Δραστηριότητα Επισκεπτόμαστε έναν ορθόδοξο αγιογράφο στο εργαστήριό του. Μας παρουσιάζει τον χώρο εργασίας του, τα βήματα της αγιογράφησης μιας εικόνας, τα υλικά, την τεχνική, τα χρώματα και τα πρότυπα που ακολουθεί. 

11η Δραστηριότητα Επισκεπτόμαστε έναν Ναό. Παρατηρούμε και συζητούμε για τους αγιογραφικούς κύκλους. 

Πηγή: Γεώργιος Φίλιας, Δημήτριος Χοϊλούς, Κωνσταντίνος Πρέντος,Λειτουργική Ζωή της Εκκλησίας Β´ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΟΥ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ, σελ: 161-166

Θεοτόκος Βρεφοκρατούσα

Η εικόνα φιλοτεχνήθηκε από το ζωγράφο Στρελίτζα-Μπαθά Θεοφάνη γύρω στα 1545-1546. Απεικονίζει την Παναγία να κρατά το θείο βρέφος και βρίσκεται στο Καθολικό της Ιερής Μονής Σταυρονικήτα στο Άγιο Όρος. Ο Στελίτζας - Μπαθάς Θεοφάνης υπήρξε μοναχός και αγιογράφος, ο κυριότερος εκπρόσωπος της Κρητικής Σχολής στη ζωγραφική. Έργα του υπάρχουν στο καθολικό του Αγίου Νικολάου του Αναπαυσά στα Μετέωρα, στο καθολικό της Μεγίστης Λαύρας και της Μονής Σταυρονικήτα στο Άγιο Όρος.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ

Το μαθησιακό αντικείμενο μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε σχέδια εργασίας που μελετούν τη βυζαντινή αγιογραφία, τους Έλληνες ζωγράφους μετά την Άλωση (1450-1830), που φιλοτέχνησαν έργα στον ελλαδικό χώρο, αλλά και για την παραγωγή περιγραφικού λόγου. Παράλληλα, θα μπορούσε να αξιοποιηθεί για τη μελέτη των έργων των αγιογράφων που ανήκουν στην Κρητική Σχολή στη ζωγραφική.

Θεοτόκος Γλυκοφιλούσα

Εικόνα μεταβυζαντινής τεχνοτροπίας, έργο του επτανήσιου ζωγράφου Ανδρέα Καραντινού που ανήκει στη συλλογή Λοβέρδου και φυλάσσεται στο Βυζαντινό Μουσείο. Απεικονίζει την Παναγία να αγκαλιάζει τρυφερά τον μικρό Χριστό και με τα δυο της χέρια. Το Θείο Βρέφος καθισμένο στα γόνατα της Παναγίας επίσης αγκαλιάζει τρυφερά τη μητέρα του με το αριστερό χέρι γύρω από τον λαιμό της και ακουμπά το μάγουλό του στο δικό της, ενώ και οι δύο μορφές κοιτούν απευθείας τον θεατή. Ο συγκεκριμένος εικονογραφικός τύπος της Παναγίας, κατά τον οποίο τα δύο πρόσωπα αγγίζονται με τα μάγουλα, είναι γνωστός ως Παναγία Γλυκοφιλούσα. Ο τύπος αυτός προβάλλει τη μητρική ιδιότητα της Θεοτόκου και συγχρόνως τονίζει το ρόλο της ως προστάτιδας των ανθρώπων. Η εικόνα πιστοποιεί την επιβίωση της βυζαντινής τέχνης στους αιώνες που ακολούθησαν την Άλωση της Κωνσταντινούπολης και της Κρήτης από τους Τούρκους και μαρτυρεί τη θρησκευτική καλλιτεχνική δημιουργία αυτής της περιόδου αλλά και τις επιδράσεις που δέχτηκε η περιοχή των Επτανήσων από το έργο κρητικών καλλιτεχνών αλλά και την ιταλική Αναγέννηση. Εκτός από την καλλιτεχνική και εικονογραφική της σημασία, η εικόνα παρέχει πολύτιμα στοιχεία για την κοινωνία της Κεφαλονιάς στις αρχές του 18ου αιώνα. Ιδιαίτερα αξιοπρόσεκτη είναι η ύπαρξη επιγραφής στο κάτω μέρος της εικόνας που δηλώνει τον αφιερωματικό χαρακτήρα της εικόνας καθώς και η διπλανή μορφή ενός άνδρα με βοστρυχωτή περούκα και ενδυμασία δυτικού τύπου της εποχής, με αφορμή το θάνατο του οποίου έγινε η εικόνα.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ

Μπορεί να γίνει χρήση της εικόνας από τον καθηγητή των Εικαστικών ή τον καθηγητή της Βυζαντινής Ιστορίας για να δείξει τις επιδράσεις που δέχτηκε η μεταβυζαντινή τέχνη από κρητικούς καλλιτέχνες αλλά και ζωγράφους της Ιταλικής Αναγέννησης. Μπορεί να γίνει σύγκριση με το πρότυπα της εικόνας, την «Παναγία τη Γλυκοφιλούσα» του Κρητικού καλλιτέχνη Στέφανου Τζανκαρόλα (1700), η οποία βρίσκεται στην Ιερά Μονή Σισίων Κεφαλονιάς ή και τα πρότυπα αυτής τον γνωστό πίνακα του Ραφαήλ με τη "Madonna della Seggiola" (περ. 1513-1514), και την «Παναγία Βρεφοκρατούσα» του Τισιανού (περ. 1545) προσαρμοσμένα στις αρχές της μεταβυζαντινής τέχνης. Επίσης από τον καθηγητή των Θρησκευτικών μπορεί να γίνει αναφορά στον αναθηματικό χαρακτήρα πολλών εικόνων με αφορμή τη θαυματουργή επέμβαση της Παναγίας, την τυπολογία των οποίων ακολουθεί και η εικόνα του Βυζαντινού Μουσείου, παρόλο που στη συγκεκριμένη περίπτωση του Βερνάρδου Άννινου, που παριστάνεται στην εικόνα, δεν απεικονίζεται το σχετικό συμβάν, αλλά μόνο το πρόσωπο για χάρη του οποίου παραγγέλθηκε η εικόνα, το οποίο τελικά κατέληξε (σύμφωνα με την επιγραφή στο κάτω μέρος της εικόνας, ο Βερνάρδος Άννινος πέθανε ξαφνικά και με τρόπο τραγικό, από κεραυνό, στις 24 Ιανουαρίου του 1723. Το γεγονός έλαβε χώρα στο χωριό Κομιτάτα, που βρίσκεται στη δυτική πλευρά της χερσονήσου Ερίσσου, στο βόρειο τμήμα της Κεφαλονιάς). Τέλος η εικόνα θα μπορούσε να αξιοποιηθεί ως οπτικό υλικό από τον καθηγητή των Κειμένων Νεοελληνικής Γραμματείας στη διδασκαλία λ.χ. διηγημάτων του Παπαδιαμάντη με ανάλογο θρησκευτικό περιεχόμενο (πρβλ. διήγημά του με τίτλο «Η Γλυκοφιλούσα»)

Θετόκος Οδηγήτρια

Στην εικόνα απεικονίζεται η Παναγία, μετωπικά, κρατώντας στην αγκαλιά της με το αριστερό χέρι το μικρό Χριστό, ενώ το δεξί χέρι βρίσκεται μπροστά στο στήθος, σε δέηση. Φιλοτεχνήθηκε τον 17ο αιώνα από τον Κρητικό ζωγράφο Λαμπάρδη Μανολίτζη, και σήμερα βρίσκεται στο Βυζαντινό μουσείο της Ζακύνθου. Η τέχνη του Μανολίτζη χαρακτηρίζεται από επιστροφή σε παλαιότερα βυζαντινά πρότυπα, γεγονός που ίσως οφείλεται σε συνειδητή αντίδραση του καλλιτέχνη απέναντι στις νεωτεριστικές τάσεις που εμφανίστηκαν στα έργα του Μιχαήλ Δαμασκηνού και του Γεωργίου Κλότζα, ζωγράφων της προηγούμενης γενιάς. Ο εικονογραφικός τύπος της ‘Θεοτόκου Οδηγήτριας’ δηλαδή της Παναγίας που δείχνει τον δρόμο στον πιστό, αποτελεί το θέμα της πρώτης εικόνας της Εκκλησίας που σύμφωνα με την παράδοση λέγεται ότι την φιλοτέχνησε ο ίδιος ο Ευαγγελιστής Λουκάς, παρουσία της Παναγίας, και η οποία αφού την δέχτηκε με μεγάλη χαρά, την ευλόγησε λέγοντας: «Ἡ χάρις τοῦ παρ’ ἐμοῦ τεχθέντος εἴη μετ’ αὐτῆς».

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ

Η εικόνα μπορεί να αξιοποιηθεί στο μάθημα των Θρησκευτικών, σε θεματικές διδασκαλίες που αφορούν τη λατρεία της Παναγίας, καθώς και το πλήθος των ονομάτων και των εικονογραφικών θεμάτων που δημιούργησε η πίστη και ο σεβασμός του λαού μας για αυτήν. Στο μάθημα των Εικαστικών του Γυμνασίου και του Γενικού Λυκείου, προτείνεται οι μαθητές να συγκρίνουν εικόνες με το ίδιο θέμα, διαφορετικών περιόδων και σχολών της βυζαντινής και μεταβυζαντινής περιόδου, με σκοπό να διακρίνουν τα διαφορετικά τεχνοτροπικά χαρακτηριστικά τους

Θεοτόκος Βρεφοκρατούσα

O Ρεθυμνιώτης ιερέας Εμμανουήλ Τζάνες ή Μπουνιαλής (1610 -1690) υπήρξε σημαντικός μεταβυζαντινός ζωγράφος και αγιογράφος, εκφραστής της Κρητικής σχολής και τέχνης. Πολλά αγιογραφικά έργα του σώζονται στην Κέρκυρα, στη Βενετία (όπου πέθανε), στην Αθήνα, στο Βερολίνο και αλλού. Στην παρούσα φωτογραφία εμφανίζεται η Θεοτόκος Βρεφοκρατούσα, ένα χαρακτηριστικό έργο του, που βρίσκεται στο Βυζαντινό Μουσείο στην Αθήνα.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ

Οι μαθητές, μέσω της αναζήτησης στο διαδίκτυο, μπορούν να βρουν και άλλες αγιογραφικές εικόνες με το ίδιο περιεχόμενο και να τις συγκρίνουν. Επίσης, μπορούν να αντλήσουν και χαρακτηριστικές εικόνες της κρητικής τέχνης, και να τις ταυτίσουν με τους κυριότερους καλλιτέχνες εκπρόσωπους της. Ακόμη, η τεχνοτροπία που ανέπτυξε η κρητική σχολή, η συμβολή της στην εξέλιξη της χριστιανικής τέχνης, αλλά και οι επιδράσεις, που δέχτηκε, μπορεί να αποτελέσουν θέματα ενός ερευνητικού σχεδίου.

Η Θεοτόκος Οδηγήτρια

Το μαθησιακό αντικείμενο αποτελεί αντίγραφο της Παναγίας της Οδηγήτριας, ιστορικής εικόνας της Κωνσταντινούπολης που η τεχνοτροπία και το ύφος της άφησαν εποχή. Η ιστορική εικόνα της Παναγίας Oδηγητρίας συνδέεται άμεσα με την ιστορική Μονή της Χώρας . Είναι h εικόνα που περιέφεραν στα τείχη της Κωνσταντινουπόλεως σε δύσκολες στιγμές οι αυτοκράτορες και ο λαός, για να εμψυχώσουν τους υπερασπιστές της Πόλης. Κατά την Μεγάλη Σαρακοστή η εικόνα μεταφερόταν από το Ναό της Οδηγήτριας στο Παλάτι. Τη δεύτερη μέρα του Πάσχα γινόταν λιτάνευση της εικόνας που κατέληγε στη Μονή της Χώρας, οπού γινόταν λαϊκό προσκύνημα . Σύμφωνα με τς πληροφορίες του ιστορικού Μ. Δούκα, την ημέρα της άλωσης οι Τούρκοι λεηλάτησαν το μοναστήρι της Χώρας και πήραν όλα τα πολύτιμα αφιερώματα. Την εικόνα της Παναγίας την τεμάχισαν και την κατέστρεψαν εντελώς.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ

Η εικόνα της Παναγίας Οδηγήτριας αποτελεί ένα εξαίσιο δείγμα αισθητικής και συναισθητικής προσέγγισης της ανατολικής απεικονιστικής σημειογραφίας. Σε επίπεδο δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης οι μαθητές με τη βοήθεια του εκπαιδευτικού μπορούν μέσω κατευθυνόμενης προσέγγισης και φυλλαδίων εργασίας να προσεγγίσουν τόσο το λειτουργικό όσο και το αισθητικό μήνυμα της εικόνας (κατά Ιωάννη Δαμασκηνό) σε επίπεδο προσώπων, λειτουργιών, χρωμάτων και σημειωτικής αλληλεπίδρασης μεταξύ τους. Πάντα όμως κάθε βήμα με οδηγίες του εκπαιδευτικού και με τη βοήθεια της αντίστοιχης θεολογικής τεκμηρίωσης. Σε ανώτερο μεταγνωστικό επίπεδο, δημιουργοί ή φοιτητές καλλιτεχνικών σχολών, μπορούν να προσπαθήσουν να αναπαραγάγουν την εικόνα αφού εντρυφήσουν καλύτερα στο νόημα και στις αξίες της απεικόνισης, σύμφωνα πάντα και με τις οδηγίες ερμηνείας των εικόνων κατά τον Ιωάννη το Δαμασκηνό. Τέλος η εικόνα μπορεί να αποτελέσει αφόρμηση στη Δευτεροβάθμια εκπαίδευση για εργασίες ή πρότζεκτ σχετικά με την ιστορία που κρύβεται πίσω από την εικόνα σε σχέση με τη Βυζαντινή αυτοκρατορία αλλά και τη λειτουργία της στο βαθύ συλλογικό υποσυνείδητο του τουρκοκρατούμενου χριστιανικού στοιχείου.

Φορητές εικόνες: η τεχνική

Το video – clip παρουσιάζει μια ζωγράφο στο εργαστήριο της να δουλεύει εικόνα. Εξηγεί ολόκληρη τη διαδικασία, από την προετοιμασία της ξύλινης επιφάνειας μέχρι την τελική λείανση, όταν θέμα έχει ολοκληρωθεί.

Ζωγράφοι Θρησκευτικών Εικόνων

Το video – clip αναφέρεται σε ζωγράφους της Βυζαντινής περιόδου. Οι περισσότεροι είναι άγνωστοι, γιατί συνήθιζαν να μην υπογράφουν τα έργα τους. Οι δημιουργίες τους θεωρούνταν αποτέλεσμα της θείας χάρης. Ο ζωγράφος ήταν ο διαμεσολαβητής.

Οι 4 κατηγορίες θρησκευτικών εικόνων

Το video – clip παρουσιάζει 4 κατηγορίες θρησκευτικής ζωγραφικής: τις φορητές εικόνες, τις τοιχογραφίες, τα μωσαϊκά και τις μικρογραφίες.

Η σημασία των εικόνων

Το video – clip περιέχει εισαγωγή στη σημασία και λειτουργία των εικόνων στην ορθόδοξη εκκλησία.

 

Συμβολικές απεικονίσεις με θρησκευτικό περιεχόμενο (συλλογή εικόνων)

Συλλογή δεκαπέντε εικόνων με θέμα τα χριστιανικά σύμβολα και τις συμβολικές παραστάσεις των κατακομβών. Στόχοι του μαθησιακού αντικειμένου είναι η εξάσκηση των μαθητών στην παρατήρηση εποπτικού υλικού και κυρίως η εξοικείωσή τους με την πρώιμη χριστιανική τέχνη και τους συμβολισμούς της. Απώτερος στόχος είναι να προβούν οι μαθητές σε δημιουργικές συγκρίσεις μεταξύ των εικόνων. Πιο συγκεκριμένα, μέσω των εικόνων προβάλλονται τοιχογραφίες, οροφογραφίες, αγάλματα, σαρκοφάγοι, ανάγλυφα, καθώς και εγχάρακτα σύμβολα, που χρονολογούνται από τον 1ο έως και τον 5ο μ.Χ. αιώνα. Στη συλλογή περιλαμβάνεται, επίσης, και ένα χριστόγραμμα της σύγχρονης εποχής. Να σημειωθεί, επίσης, ότι για κάθε εικόνα δίνονται σύντομες πληροφορίες με μορφή επεξήγησης, καθώς και σχετικός υπερσύνδεσμος.

Σπάνια απεικόνιση της Αγίας Τριάδoς σε εκκλησία της Καστοριάς

Η σπάνια απεικόνιση της Αγίας Τριάδoς στην Παναγία Κουμπελίδικη της Καστοριάς.

Στην εκκλησία της Παναγίας Κουμπελίδικης στην Καστοριά (περίπου 1260-1280) υπάρχει μια πολύ ενδιαφέρουσα και σπάνια απεικόνιση της Αγίας Τριάδoς. Η απεικόνιση αυτή καταλαμβάνει το θόλο του εσωνάρθηκα της εκκλησίας και ο εικονογραφικός της τύπος είναι αυτός "της Πατρότητας". Ο Θεός Πατέρας, ολόσωμος, με τη μορφή του Παλαιού των Ημερών, κάθεται σε ένα ουράνιο τόξο κρατώντας στην αγκαλιά του ένα γενειοφόρο Χριστό σε ώριμη ηλικία (το δεύτερο πρόσωπο της Αγίας Τριάδος, ο Υιός). Το Άγιο Πνεύμα με τη μορφή περιστεριού έχει τοποθετηθεί στα χέρια του Χριστού μέσα σε ένα "μετάλλιο" φωτός. Ο Θεός Πατέρας φέρει φωτοστέφανο σε σχήμα σταυρού. Αυτό το είδος της απεικόνισης, όπου τα τρία πρόσωπα της Αγίας Τριάδος αναπαριστώνται σε κάθετο άξονα είναι σπάνια στη Δυτική και Ανατολική χριστιανική τέχνη πριν από τον 13ο αιώνα.

 

Επιγραφές:

 

ΙΣ ΧΣ Ο ΘΣ ΗΜΩΝ

 

Ο ΠΑΤΗΡ ΥΙΟΣ ΚΑΙ ΠΝΕΥΜΑ ΤΟ ΑΓΙΟΝ

 

πηγή http://leipsanothiki.blogspot.gr/2014/01/214-o.html?spref=bl

Αναδημοσίευση: http://theologosgr.blogspot.gr/2014/06/o.html

Περιγραφή και σχολιασμός της εικόνας των Εισοδίων.

Απόσπασμα από την εργασία:
Η ΘΕΟΜΗΤΟΡΙΚΗ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΙΑ ΚΑΙ Η ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ ΤΗΣ ΕΡΜΗΝΕΙΑ
(των εκπαιδευτικών :πρωτοπρεσβυτέρου Δημητρίου Αθανασίου-πρεσβυτέρας Χαρούλας Τσουλιάη )



H είσοδος της Θεοτόκου στο Ναό είναι το προοίμιο της εύνοιας του Θεού στους ανθρώπους, η προκήρυξη της σωτηρίας των ανθρώπων, η προαγγελία του Χριστού και η πραγματοποίηση του σχεδίου της θείας Οικονομίας για την σωτηρία του Κόσμου. Αυτά διακηρύσσει το Απολυτίκιο της εορτής:

«Σήμερον της ευδοκίας Θεού το προοίμιον και της των ανθρώπων σωτηρίας ηπροκήρυξις. Εν Ναώ του Θεού τρανώς η Παρθένος δείκνυται και τον Χριστόν τοις πάσι προκαταγγέλλεται. Αυτή και ημείς μεγαλοφώνως βοήσωμεν· Χαίρε της οικονομίας του Κτίστου η εκπλήρωσις»

Ο ορθόδοξος αγιογράφος με βάση την διήγηση του πρωτευαγγελίου του Ιακώβου και την δογματική διδασκαλία της Εκκλησίας περί της Θεοτόκου συνθέτει την εικόνα των Εισοδίων.

Η παράσταση των Εισοδίων είναι ένα εικονογραφικό θέμα ,που αφορά την παιδική ηλικία της Παναγίας .Το συναντάμε από τον 9ο αιώνα στις τοιχογραφίες στο Goreme και στο Kizil Cukur της Καππαδοκίας ενταγμένο στον ευρύτερο εικονογραφικό κύκλο του βίου της Θεοτόκου. Κατά τον 11ο αιώνα αποκτά επίσης χαρακτήρα περισσότερο θεολογικό-συμβολικό ,με σκοπό τον τονισμό του σωτηριώδους έργου του Θεανθρώπου Χριστού.Έτσι συναντάμε την παράσταση των Εισοδίων και σαν μεμονωμένη σκηνή ,ενταγμένη και στο λειτουργικό κύκλο του Δωδεκάορτου ,με αποτέλεσμα την ευρύτερη διάδοσή της.Από τον 12οαιώνα το εικονογραφικό αυτό θέμα παγιώθηκε σε γενικές γραμμές και περιλαμβάνει:

Α.Τα κύρια πρόσωπα που είναι η Θεοτόκος, οι Θεοπάτορες Ιωακείμ και Άννα, η ομάδα των λαμπαδηφόρων παρθένων, ο Αρχιερέας Ζαχαρίας .

Β.Τα επιμέρους στοιχεία που είναι ο ναός , τα αρχιτεκτονήματα και η σκηνή της διατροφής της μικρής Μαρίας από τον Άγγελο.

Α.Η Θεοτόκος.




Το κεντρικό πρόσωπο της παράστασης είναι η μικρή Παναγία, στην ηλικία των τριών χρονών. Τίποτα, εκτός από το μικρό μέγεθος του σώματός της, δε θυμίζει την ηλικία της. Όπως αναφέρει ο Χατζηδάκης, περιγράφοντας μια εικόνα των Εισοδίων, η Παναγία αποδίδεται «με χαρακτηριστικά άχρονης και πανάχραντης κόρης». Αυτό οφείλεται όχι μόνο στα χαρακτηριστικά του προσώπου της που αποδίδουν σοβαρότητα και ωριμότητα, αλλά και στην αποφασιστικότητα της κίνησής της.

Επίσης ίδια εντύπωση προκαλείται και από την ενδυμασία της.

Εικονίζεται να φορά ρούχα ενήλικων γυναικών, δηλαδή το μαφόριο και μακρύ χιτώνα, σε αντίθεση με άλλες σκηνές της παιδικής ηλικίας της Παναγίας. Τα ρούχα είναι απλά και λιτά και σπανίως διακοσμημένα με λιγοστά στολίδια. Μάλιστα η ανάγκη κάποιων ζωγράφων να φανερώσουν, μέσα από όλη αυτή τη σοβαρότητα και το μικρό της ηλικίας της, τους οδήγησε ώστε να την απεικονίσουν αισθητά πιο μικρή σε σχέση με τα υπόλοιπα πρόσωπα της παράστασης ( με εξαίρεση σε ορισμένες περιπτώσεις την ομάδα των λαμπαδηφόρων παρθένων).

Η θέση της μέσα στη σκηνή είναι στο μέσο της παράστασης, αφού ηγείται της πομπής. Εικονίζεται να προχωρά μόνη της και να κατευθύνεται προς τον αρχιερέα που στέκεται μπροστά στην πύλη του ιερού ή στέκεται ήδη μπροστά του. Σε κάποιες περιπτώσεις εικονίζεται να βρίσκεται ήδη πάνω στο τελευταίο σκαλοπάτι, χωρίς όμως να λείπουν και ορισμένες εξαιρέσεις, όπου παριστάνεται πριν ακόμη ανεβεί τα σκαλοπάτια, ενώ σε άλλες, στην προσπάθεια να δοθεί περισσότερη κίνηση στη σκηνή, παριστάνεται η Θεοτόκος να ανεβαίνει τα δύο σκαλοπάτια που οδηγούν στο ιερό του ναού.

H στάση της Θεοτόκου, όπως την παρατηρούμε στις παραστάσεις των Εισοδίων εκφράζει τη συναίσθηση της ιερότητας της στιγμής. Εικονίζεται να προχωρά προς τον αρχιερέα χωρίς κανένα δισταγμό, και στις περισσότερες περιπτώσεις απλώνοντας τα δυο της χέρια προς αυτόν. Σε ορισμένες περιπτώσεις τα χέρια της είναι σκεπασμένα με το μαφόριό της. Σε άλλες σκύβει ευλαβικά το κεφάλι, καθώς δέχεται την ευλογία του ιερέα και σε άλλες τρέχει ορμητικά προς την αγκαλιά του.

Β.Οι Θεοπάτορες Ιωακείμ και Άννα.

Από τα βασικά στοιχεία που συνθέτουν την απεικόνιση της σκηνής των Εισοδίων είναι οι μορφές των γονέων της μικρής Παναγίας, ο Ιωακείμ και η Άννα. Είναι αυτοί που αποφάσισαν να την αφιερώσουν στον ναό, και τώρα έφτασε η στιγμή να εκπληρώσουν το τάμα τους.

Η σοβαρότητα και η σχετική αυστηρότητα της στάσης και των κινήσεών τους, φανερώνουν ότι γνωρίζουν την ιδιαιτερότητα, τη σπουδαιότητα αλλά και την ιερότητα του γεγονότος στο οποίο συμμετέχουν.

Γεγονός σημαντικό και μεγάλο όχι μόνο γι’ αυτούς, που αποχωρίζονται την κόρη τους, αλλά και για ολόκληρη την ανθρωπότητα. Έτσι ο συνήθης τρόπος απεικόνισής τους είναι να παραδίδουν τη μικρή Μαρία με κινήσεις ήρεμες και συγκρατημένες, απλώνοντας ελαφρά τα χέρια τους προς το μέρος της, προτρέποντάς την να προχωρήσει, ακριβώς όπως αναφέρεται στα απόκρυφα κείμενα και την υμνογραφία. Η ελαφρά αυτή κίνηση των χεριών υποδηλώνει ίσως και μια στάση δέησης. Συνήθως απεικονίζονται ο ένας δίπλα στον άλλο.


Γ.Η ομάδα των λαμπαδηφόρων Παρθένων.
Άλλο ένα από τα βασικά στοιχεία του εικονογραφικού θέματος των Εισοδίων είναι και η ομάδα των λαμπαδηφόρων παρθένων που συνόδεψαν την Παναγία στο ιερό, όχι τόσο για το ρόλο τους στην πραγματοποίηση του γεγονότος, όσο από εικονογραφική άποψη, για τη διαμόρφωση της διάταξης της συγκεκριμένης σκηνής. Στις περισσότερες περιπτώσεις η ομάδα των λαμπαδηφόρων παρθένων ακολουθεί τους γονείς της Θεοτόκου. Σε άλλες η πομπή μεταφέρεται στο κέντρο της παράστασης καθώς οι κοπέλες είναι αυτές που οδηγούν την Παναγία στον ναό.

Σύμφωνα με το συριακό, το γεωργιανό, το αιθιοπικό και το αρμενικό κείμενο, οι κόρες των Ιουδαίων που συνόδευαν τη μικρή Παναγία κρατούσαν αναμμένες λαμπάδες ή φανάρια, με σκοπό να αποσπάσουν την προσοχή της μικρής και να μη θελήσει να γυρίσει προς τα πίσω –προς τους γονείς-.

Τον εορταστικό χαρακτήρα του γεγονότος στο οποίο συμμετέχουν οι κοπέλες τονίζουν και τα ενδύματά τους, που είναι εορταστικά και σε αρκετές περιπτώσεις ιδιαίτερα στολισμένα. Μάλιστα, η κίνηση των ενδυμάτων σε συνδυασμό με τις έντονες κινήσεις των παρθένων και των άλλων προσώπων της σκηνής, δίνει κινητικότητα στο σύνολο της παράστασης.

Στις περισσότερες περιπτώσεις , οι κοπέλες είναι ζωγραφισμένες με ακάλυπτο κεφάλι με περιποιημένα χτενίσματα και συχνά στολισμένα με πέρλες και κορδέλες-ταινίες Οι μορφές τους ζωγραφίζονται ιδιαίτερα ραδινές για να τονιστεί ο χαρακτήρας πομπής του γεγονότος. Κατά κανόνα η ομάδα αυτή της συνοδείας της Παναγίας απεικονίζεται με ανάστημα όμοιο με αυτό των γονέων της, τονίζοντας έτσι την παιδική ηλικία της, καθώς βρίσκεται μεταξύ ενήλικων.

Ο αριθμός των παρθένων κυμαίνεται από έξι ως πάνω από εννιά και πολλές φορές σχετίζεται και με τον διαθέσιμο χώρο που υπάρχει.

Ανάλογη με τον αριθμό των παρθένων και τον διαθέσιμο χώρο είναι και η παράταξή τους μέσα στη σκηνή. Συνήθως παρατάσσονται σε δύο ή τρεις σειρές, ιδιαίτερα όταν πρόκειται για επτά κοπέλες, ενώ σε άλλες περιπτώσεις – και ειδικά όταν εικονίζονται πάνω από δέκα – τοποθετούνται σε ομάδες και σε άτακτη σειρά.

Δ.Ο Αρχιερέας-Ο Ναός.
Ο αρχιερέας, που υποδέχεται τη μικρή Μαρία απεικονίζεται ντυμένος με την επίσημη αρχιερατική ενδυμασία, άλλοτε ιδιαίτερα πολυτελή ή με διακοσμημένο μανδύα με κουφικά σχέδια και φορά στο κεφάλι του μίτρα. Σε ορισμένες περιπτώσεις εικονίζεται να κρατά θυμιατό.

Ο Ναός αποδίδεται συμβολικά με την απεικόνιση του ιερού βήματος, το οποίο προσδιορίζεται από χαμηλό φράγμα, το κιβώριο και την Αγία Τράπεζα. Το Άγιο βήμα εικονίζεται πιο πίσω και το κιβώριο βρίσκεται στο κέντρο της σύνθεσης, πάνω από τους πρωταγωνιστές της. Βέβαια δεν λείπουν και οι περιπτώσεις στις οποίες δεν έχουμε τη συμβολική απεικόνιση του ναού, αλλά την απεικόνιση του εσωτερικού ή του εξωτερικού του, χωρίς το κιβώριο του ιερού βήματος.

Υπάρχουν και περιπτώσεις στις οποίες ο ναός αποδίδεται προοπτικά σχηματίζοντας στη μέση κόγχη, όπου βρίσκεται και το ιερό. Σε άλλες πάλι το ιερό με το κιβώριο και την Αγία Τράπεζα εικονίζονται στο βάθος, πίσω από δύο ανοιγμένα βήλα. Σε ορισμένες δε περιπτώσεις από τον ουρανό του κιβωρίου κρέμονται μία ή δύο καντήλες.

Ο αρχιερέας λοιπόν εικονίζεται στην πύλη του Ιερού Βήματος, έτοιμος να υποδεχτεί ή υποδέχεται κιόλας την Παναγία. Συνήθως παριστάνεται πίσω ή μπροστά από τα βημόθυρα, που είναι κλειστά.

Η πιο συνηθισμένη στάση στην οποία απεικονίζεται ο αρχιερέας είναι η στάση υποδοχής, δηλαδή να στέκεται μπροστά στην πύλη με ανοιχτά τα χέρια, έτοιμος να υποδεχτεί την μικρή Μαρία. Σε ορισμένες περιπτώσεις παρουσιάζεται με λυγισμένα τα γόνατα ή να σκύβει, προκειμένου να έρθει πιο κοντά στο ανάστημα της τρίχρονης κόρης.

Ο αρχιερέας παριστάνεται στραμμένος προς την Παναγία, ενώ σε λίγες παραστάσεις έχει το χέρι του σε θέση ευλογίας. Η ευλογία του αρχιερέα ανταποκρίνεται προς το περιεχόμενο του σχετικού χωρίου του Πρωτευαγγελίου «και εδέξατο αυτήν ο ιερεύς και φιλήσας ευλόγησεν αυτήν».

Ε.Τα Αρχιτεκτονήματα.


Σημαντικό, αν και συμπληρωματικό, ρόλο στη διαμόρφωση του εικονογραφικού θέματος των Εισοδίων και στην εξέλιξη αυτού, παίζουν και τα κτίρια και τα διάφορα οικοδομήματα που πλαισιώνουν τα βασικά πρόσωπα της παράστασης, καθώς και τα υφάσματα, συνήθως ερυθρά, που στολίζουν το βάθος τη σύνθεσης.

Συνήθως πρόκειται για κτίρια στα άκρα της σύνθεσης, τα οποία συνδέει χαμηλότερος τοίχος ή για ένα κτίριο στα αριστερά και χτιστή σκάλα με πολλά σκαλοπάτια, στην κορυφή της οποίας κάθεται η Παναγία, στο επεισόδιο της διατροφής της από τον άγγελο.

Τα κατακόκκινα υφάσματα συνδέουν τα κτίρια με το κιβώριο με όμορφα δεσίματα και με τα παραπετάσματα που κρέμονται από το κιβώριο, εντείνουν τη χρωματική λαμπρότητα και τονίζουν τον τελετουργικό και εορταστικό χαρακτήρα των Εισοδίων.


ΣΤ.Η σκηνή της διατροφής της Θεοτόκου από τον Άγγελο.



Ένα συμπληρωματικό γεγονός που αποτελεί αναπόσπαστο στοιχείο της σύνθεσης

του εικονογραφικού θέματος των εισοδίων, είναι η διατροφή της Παναγίας κατά τη διάρκεια της παραμονής της στα Άγια των Αγίων, από το χέρι ενός αγγέλου. Αναφέρεται στο Πρωτευαγγέλιο του Ιακώβου ότι : «ην δε Μαρία εν τω ναώ κυρίου, ως περιστερά νεμομένη, και ελάμβανεν τροφήν εκ χειρός αγγέλου».


Σύμφωνα λοιπόν με το κείμενο, η Παναγία εικονίζεται συνήθως πίσω από τον αρχιερέα, μέσα στο χώρο του ιερού βήματος, καθισμένη σε θρόνο που βρίσκεται στην κορυφή χτιστής σκάλας. Παριστάνεται να απλώνει τα χέρια της για να πάρει τον στρογγυλό άρτο που της προσφέρει ένας ιπτάμενος άγγελος. Αξίζει να σημειώσουμε ότι εικονίζεται και ο αρχιερέας, που έκθαμβος παρακολουθεί τον θαυμαστό τρόπο της διατροφής της από τον άγγελο, ενώ την έχει ήδη οδηγήσει στα άδυτα του ναού.

Ο άγγελος που φέρνει την τροφή παριστάνεται ιπτάμενος και στο ένα χέρι να κρατά ένα στρογγυλό άρτο –που τον προτείνει προς την Παναγία- ενώ στο άλλο, ένα μακρύ σταυρό. Σε κάποιες ελάχιστες περιπτώσεις, ο άγγελος προσφέρει στην Παναγία εκτός από τον άρτο και ένα μικρό πήλινο δοχείο νερού, το οποίο είναι διακοσμημένο με γεωμετρικά σχήματα και η Παναγία δεν κάθεται σε θρόνο, αλλά στο τελευταίο σκαλοπάτι ή μπροστά σε μικρό τραπέζι.

Κατά κανόνα ο άγγελος απεικονίζεται ολόσωμος, σε οριζόντια θέση. Σε μερικές παραστάσεις φαίνεται σα να κρύβεται από τη μέση και κάτω, πίσω από το κιβώριο του ιερού βήματος.


Το θέμα της διατροφής από τον άγγελο είναι αναπόσπαστο τμήμα της παράστασης των Εισοδίων. Γι’ αυτό και είναι σπάνιες οι περιπτώσεις από τις οποίες απουσιάζει, κυρίως λόγω έλλειψης χώρου.


Πηγή/Αναδημοσίευση:http://naosagiasbarbaras.blogspot.gr/2015/11/blog-post_20.html?spref=fb

Ανάλυση της θεολογίας της εικόνας του Ευαγγελισμού της Υπεραγίας Θεοτόκου

Τού π. Κωνσταντίνου Στρατηγόπουλου

Να συνεχίσουμε τη θεολογία της εικόνας, αναλύοντας την εικόνα του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου. Το γεγονός του Ευαγγελισμού περιγράφεται στο κατά Λουκάν Ευαγγέλιον, όπου ο ευαγγελιστής Λουκάς περιγράφει πολλά γεγονότα που έχουν σχέση με την Θεοτόκο και δη με τη γέννηση του Χριστού. Τη γέννηση του Χριστού την περιγράφει και ο ευαγγελιστής Ματθαίος, αλλά λεπτομέρειες που αφορούν τα γεγονότα αυτά, περιγράφει ο ευαγγελιστής Λουκάς, ο οποίος γνώρισε την Παναγία κι έμαθε τα γεγονότα, όπως για παράδειγμα του Ευαγγελισμού, κατευθείαν από την Παναγία.

Αυτό όμως που έχει σημασία είναι η θεολογική προσέγγιση της εικόνας. Στην εικόνα του Ευαγγελισμού βλέπουμε τον αρχάγγελο Γαβριήλ και την Παναγία σε αυτή την μοναδική συνάντηση! Η εικόνα που προσωπικά θεωρώ ότι είναι μάλλον η καλύτερη που έχω δει του Ευαγγελισμού, είναι η εικόνα της Παναγίας του Ευαγγελισμού της Οχρίδας. Η περιοχή της Οχρίδας είναι πάνω από τις Πρέσπες, στα σημερινά Σκόπια. Είναι μια πανέμορφη εικόνα αγνώστου καλλιτέχνη.

Να δούμε λίγο την εικόνα. Μερικά στοιχεία που έχω δώσει σε προηγούμενες αναλύσεις για τον Άγγελο και για την Παναγία, θα τα προσεγγίσουμε σήμερα με καλύτερο τρόπο. Πρώτα – πρώτα, ο Άγγελος αναγγέλλει ένα γεγονός. Εφ' όσον αναγγέλλει γεγονός και κινείται, τα πόδια του όπως βλέπουμε στην εικόνα, είναι ανοιχτά. Υπάρχει μια κίνηση. Σε άλλες περιπτώσεις θα δούμε αγγέλους οι οποίοι δεν έχουν αυτή την κίνηση, που τα πόδια τους είναι στατικά. Ό,τι γνωρίζουμε για τους αγγέλους, το γνωρίζουμε από την Αγία Γραφή. Κατά τα μέτρα της Αγίας Γραφής είναι «λειτουργικά πνεύματα εις διακονίαν αποστελλόμενα». Δηλαδή έχουν δύο πράγματα. Πρώτον, είναι λειτουργικά πνεύματα, λειτουργούν τον Θεό και δεύτερον εις διακονίαν αποστελλόμενα. Έχουν αποστολή. Τους αποστέλλει ο Θεός για να κάνουν κάτι στον κόσμο. Αυτός είναι ο ρόλος τους. Για τα άλλα ουράνια τάγματα δεν γνωρίζουμε πολλά πράγματα. Τα περισσότερα που γνωρίζουμε είναι για τους αγγέλους και τους αρχαγγέλους. Ενώ γνωρίζουμε ότι υπάρχουν τα τάγματα που ονομάζονται αρχές, κυριότητες, θρόνοι, εξουσίες, δυνάμεις, πολυόμματα, παρόλα αυτά δεν γνωρίζουμε τον ρόλο τους τον λειτουργικό. Λίγα πράγματα ξέρουμε για τα Χερουβείμ και τα Σεραφείμ, τα οποία έχουν εμφανιστεί στο χώρο της Παλαιάς Διαθήκης.

Αλλά περισσότερες και πιο συνεχείς εμφανίσεις έχουμε από τους αγγέλους και δη τους αρχαγγέλους. Να θυμάστε, ο εκ των αρχαγγέλων Μιχαήλ εμφανίζεται στην Παλαιά Διαθήκη και ο εκ των αρχαγγέλων Γαβριήλ εμφανίζεται στην Καινή Διαθήκη. Όταν λοιπόν βλέπετε αρχάγγελο στο χώρο της Καινής Διαθήκης - και το όνομα του να μην ξέρετε - είναι ο αρχάγγελος Γαβριήλ. Ο αρχάγγελος Μιχαήλ συνήθως, αλλά όχι κατ' αποκλειστικότητα, εμφανίζεται στην Παλαιά Διαθήκη. Βέβαια σε γεγονότα τα οποία διατρέχουν την ιστορία της εκκλησίας μας, έχουμε επί μέρους διαφοροποιήσεις. Έχουμε το εν Χώναις θαύμα, που το γιορτάζουμε τον μήνα Σεπτέμβριο και το οποίο το κάνει ο αρχιστράτηγος Μιχαήλ. Αλλά αυτή είναι μια βασική θεώρηση των πραγμάτων. Για αυτό να ξέρετε και εξ απόψεως λειτουργικής κατατάξεως των εικόνων στο ιερό, η ωραία Πύλη έχει δύο πόρτες. Η δεξιά - όπως βλέπουμε εμείς - και η αριστερή. Αν έχετε παρατηρήσει, η πόρτα η αριστερή, μόνο αυτή χρησιμοποιείται στη Θεία λειτουργία. Ενώ σε όλες τις ακολουθίες ο ιερέας ή ο διάκονος βγαίνει από την πόρτα την αριστερή και εισέρχεται από την δεξιά, όταν αρχίσει η Θεία λειτουργία η δεξιά πόρτα καταργείται τελείως. Χρησιμοποιείται μόνο η αριστερή πόρτα, όπου γίνονται οι είσοδοι των ιερέων με τα άγια. Αυτό σημαίνει πως η πόρτα αυτή που έχει λειτουργική χρήση την ώρα της Καινής Διαθήκης, είναι η θύρα της Καινής Διαθήκης. Ενώ η άλλη πόρτα που έχει λειτουργική χρήση συνεχώς και καταλυμπάνεται, δεν λειτουργεί την ώρα της Θείας λειτουργίας είναι - ας την πούμε συμβολικά - η πόρτα της Παλαιάς Διαθήκης. Γι' αυτό πάνω στην πόρτα της Παλαιάς Διαθήκης - που είναι η δεξιά όπως την βλέπουμε εμείς - αγιογραφούμε τον αρχάγγελο Μιχαήλ που είναι ο αρχάγγελος της Παλαιάς Διαθήκης και στην αριστερή πόρτα αγιογραφούμε τον αρχάγγελο Γαβριήλ.

Οι άγγελοι λοιπόν, είναι «λειτουργικά πνεύματα εις διακονίαν αποστελλόμενα». Αν λοιπόν, οι άγγελοι είναι λειτουργοί, όπως στην εικόνα της