Το ζήτημα του διαχωρισμού της ανθρώπινης ιστορίας σε περιόδους

Το ζήτημα του διαχωρισμού της ανθρώπινης ιστορίας σε περιόδους και η υιοθέτηση ενός κοινού παγκόσμιου ημερολογίου αποτελεί ένα από τα πιο συναρπαστικά κεφάλαια της παγκόσμιας πολιτισμικής εξέλιξης. Η επικράτηση του συστήματος προ Χριστού (π.Χ.) και μετά Χριστόν (μ.Χ.) δεν ήταν αποτέλεσμα μιας ξαφνικής, ομόφωνης απόφασης της ανθρωπότητας, αλλά προϊόν μιας μακράς ιστορικής, πολιτικής και οικονομικής διαδρομής που ξεκίνησε από τη Ρώμη και επιβλήθηκε παγκοσμίως μέσω της ευρωπαϊκής κυριαρχίας.

Ο υπολογισμός του χρόνου με βάση τη γέννηση του Χριστού επινοήθηκε το 525 μ.Χ. από έναν μοναχό στη Ρώμη, τον Διονύσιο τον Μικρό (Dionysius Exiguus). Μέχρι τότε, η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία μετρούσε τα έτη είτε από την ίδρυση της Ρώμης (ab urbe condita) είτε με βάση τα έτη διακυβέρνησης των Αυτοκρατόρων. Ο Διονύσιος ήθελε να αντικαταστήσει το σύστημα χρονολόγησης που βασιζόταν στη βασιλεία του Διοκλητιανού —ενός σκληρού διώκτη των Χριστιανών— ώστε να μην μνημονεύεται το όνομα ενός τυράννου στις χριστιανικές εορτές. Έτσι, προσπάθησε να υπολογίσει το έτος γέννησης του Ιησού και το όρισε ως το έτος 1, ονομάζοντας τα επόμενα έτη Anno Domini (A.D.), που στα λατινικά σημαίνει «Έτος του Κυρίου μας».

Στην αρχική του σύλληψη, ο διαχωρισμός αυτός σχετιζόταν απόλυτα με την πίστη στη θεότητα του Χριστού, καθώς η επιλογή της λέξης «Κυρίου» αποτελούσε ευθεία θεολογική δήλωση. Ωστόσο, ο Διονύσιος υπέπεσε σε ένα σημαντικό ιστορικό σφάλμα. Σύμφωνα με τα ευαγγέλια και τις σύγχρονες ιστορικές πηγές, ο Ιησούς γεννήθηκε κατά τη βασιλεία του Ηρώδη του Μέγα. Ο Ηρώδης όμως πέθανε το 4 π.Χ. με βάση τη ρωμαϊκή χρονολόγηση. Αυτό σημαίνει ότι ο Διονύσιος έκανε λάθος στους υπολογισμούς του κατά τουλάχιστον 4 έως 6 χρόνια, με αποτέλεσμα ο Χριστός ιστορικά να έχει γεννηθεί μεταξύ του 6 π.Χ. και 4 π.Χ. Παράλληλα, το σύστημα αυτό στερείται ενός έτους μηδέν. Η αρίθμηση περνά απευθείας από το 1 π.Χ. στο 1 μ.Χ., επειδή η έννοια του μηδενός ως αριθμού δεν είχε εισαχθεί ακόμα στα μαθηματικά της Δύσης.

Η χρήση του συστήματος αυτού εξαπλώθηκε στην Ευρώπη τους επόμενους αιώνες, κυρίως μετά την υιοθέτησή του από τον Καρλομάγνο και τον Άγγλο ιστορικό Βέδα. Η τελική του επικράτηση σε ολόκληρο τον πλανήτη εδραιώθηκε μέσω της ευρωπαϊκής αποικιοκρατίας από τον 15ο αιώνα και μετά, καθώς και λόγω της ανάγκης για ένα ενιαίο σύστημα στο διεθνές εμπόριο, τις παγκόσμιες τράπεζες και τη διπλωματία. Η καθιέρωση του Γρηγοριανού Ημερολογίου το 1582 από τον Πάπα Γρηγόριο ΙΓ΄ προσέφερε μια εξαιρετική αστρονομική ακρίβεια, γεγονός που ανάγκασε ακόμα και μη χριστιανικά έθνη, όπως την Ιαπωνία (1872) και την Κίνα (1912), να το υιοθετήσουν για πρακτικούς λόγους εκσυγχρονισμού. Στη σύγχρονη εποχή, η χρήση του συστήματος έχει αποσυνδεθεί από τη θρησκευτική πίστη, αποτελώντας απλώς ένα διεθνές διοικητικό πρότυπο, με την επιστημονική κοινότητα να προτιμά πλέον τους ουδέτερους όρους π.Κ.Χ. (Πριν την Κοινή Χρονολογία) και Κ.Χ. (Κοινή Χρονολογία).

Πριν την παγκόσμια επικράτηση αυτού του συστήματος, αλλά και παράλληλα με αυτό, άλλοι μεγάλοι πολιτισμοί ανέπτυξαν τα δικά τους ημερολόγια, επιλέγοντας διαφορετικά κοσμοϊστορικά γεγονότα ως αφετηρία:

• Το Μουσουλμανικό Ημερολόγιο (Χίτζρα): Έχει ως αφετηρία το έτος 622 μ.Χ., όταν ο Μωάμεθ μετακινήθηκε από τη Μέκκα στη Μεδίνα (η φυγή αυτή ονομάζεται Εγίρα). Είναι ένα αμιγώς σεληνιακό ημερολόγιο 354 ή 355 ημερών. Επειδή το έτος του είναι κατά 11 ημέρες μικρότερο από το ηλιακό, οι θρησκευτικές γιορτές του Ισλάμ (όπως το Ραμαζάνι) δεν είναι σταθερές, αλλά «κυλούν» προς τα πίσω και αλλάζουν εποχές με την πάροδο των ετών.
• Το Βουδιστικό Ημερολόγιο: Ξεκινά από το 543 π.Χ., το έτος κατά το οποίο ο Βούδας πέθανε και πέτυχε το Παρινιρβάνα. Είναι ηλιοσεληνιακό σύστημα και χρησιμοποιείται ακόμα στη Νοτιοανατολική Ασία (Ταϊλάνδη, Μιανμάρ, Καμπότζη) για τη ρύθμιση των παραδοσιακών και θρησκευτικών εορτασμών.
• Το Εβραϊκό Ημερολόγιο: Ορίζει ως έτος 1 τη δημιουργία του κόσμου σύμφωνα με την Τορά, η οποία τοποθετείται στο 3761 π.Χ. Είναι επίσης ηλιοσεληνιακό και παραμένει το επίσημο ημερολόγιο του κράτους του Ισράηλ για τις εθνικές και θρησκευτικές αργίες.
• Το Βυζαντινό Ημερολόγιο: Χρησιμοποιήθηκε στην Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία μέχρι την πτώση της και βασιζόταν στη βιβλική Κτίση του Κόσμου, η οποία είχε υπολογιστεί την 1η Σεπτεμβρίου του 5509 π.Χ. Οι Βυζαντινοί δεν γνώριζαν τον όρο «π.Χ.» ή «μ.Χ.», αλλά κατέγραφαν τα γεγονότα με βάση το πόσα έτη είχαν περάσει από τη δημιουργία του Αδάμ.
• Το Γαλλικό Επαναστατικό Ημερολόγιο: Αποτελεί την πιο χαρακτηριστική πολιτική απόπειρα κατάργησης του χριστιανικού χρόνου. Το 1793, οι Γάλλοι επαναστάτες όρισαν ως Έτος 1 την ανακήρυξη της Γαλλικής Δημοκρατίας (22 Σεπτεμβρίου 1792). Αντικατέστησαν την 7ήμερη εβδομάδα με 10ήμερη και μετονόμασαν τους μήνες με βάση τα καιρικά φαινόμενα (π.χ. Χιονώδης, Ομιχλώδης). Το σύστημα αυτό αποδείχθηκε εντελώς μη πρακτικό για τις διεθνείς σχέσεις και καταργήθηκε από τον Ναπολέοντα μετά από μόλις 12 χρόνια εφαρμογής.

Η ιστορία της χρονολόγησης αποδεικνύει ότι ο χρόνος, αν και φυσικό μέγεθος, οργανώθηκε και τεμαχίστηκε από τον άνθρωπο με βάση την ισχύ. Το σύστημα π.Χ. και μ.Χ. επικράτησε τελικά όχι επειδή η ανθρωπότητα ασπάστηκε μαζικά τον Χριστιανισμό, αλλά επειδή η Ευρώπη κατείχε τα ηνία της παγκόσμιας οικονομικής και πολιτικής ισχύος κατά τους αιώνες που διαμορφώθηκε ο σύγχρονος κόσμος.

Η Διήγηση της Γενέσεως μετά την Παρακοή (Γένεσις 3, 8-13)

Πρωτότυπο 

8 Καὶ ἤκουσαν τὴν φωνὴν Κυρίου τοῦ Θεοῦ περιπατοῦντος ἐν τῷ παραδείσῳ τὸ δειλινόν, καὶ ἐκρύβησαν ὅ τε Ἀδὰμ καὶ ἡ γυνὴ αὐτοῦ ἀπὸ προσώπου Κυρίου τοῦ Θεοῦ ἐν μέσῳ τοῦ ξύλου τοῦ παραδείσου.

 9 καὶ ἐκάλεσε Κύριος ὁ Θεὸς τὸν Ἀδὰμ καὶ εἶπεν αὐτῷ· «Ἀδὰμ, ποῦ εἶ;»

 10 καὶ εἶπεν αὐτῷ· «Τῆς φωνῆς σου ἤκουσα περιπατοῦντος ἐν τῷ παραδείσῳ καὶ ἐφοβήθην, ὅτι γυμνός εἰμι, καὶ ἐκρύβην». 

11 καὶ εἶπεν αὐτῷ· «Τίς ἀνήγγειλέ σοι ὅτι γυμνὸς εἶ, εἰ μὴ ἀπὸ τοῦ ξύλου, οὗ ἐνετειλάμην σοι τούτου μόνου μὴ φαγεῖν, ἀπ' αὐτοῦ ἔφαγες;»

 12 καὶ εἶπεν ὁ Ἀδάμ· «Ἡ γυνή, ἣν ἔδωκας μετ' ἐμοῦ, αὕτη μοί ἔδωκεν ἀπὸ τοῦ ξύλου, καὶ ἔφαγον». 

13 καὶ εἶπε Κύριος ὁ Θεὸς τῇ γυναικί· «Τί τοῦτο ἐποίησας;» καὶ εἶπεν ἡ γυνὴ· «Ὁ ὄφις ἠπάτησέ με, καὶ ἔφαγον».

Μετάφραση στη Νεοελληνική

8 Άκουσαν τότε τη φωνή του Κυρίου Θεού που περπατούσε στον παράδεισο το δειλινό, και κρύφτηκαν ο Αδάμ και η γυναίκα του από τον Κύριο Θεό ανάμεσα στα δέντρα του παραδείσου. 

9 Και φώναξε ο Κύριος Θεός τον Αδάμ και του είπε: «Αδάμ, πού είσαι;» 

10 Κι εκείνος απάντησε: «Άκουσα τη φωνή σου στον παράδεισο και φοβήθηκα, επειδή είμαι γυμνός, και κρύφτηκα». 

11 Τότε ο Θεός είπε: «Ποιος σου φανέρωσε ότι είσαι γυμνός; Μήπως έφαγες από το δέντρο από το οποίο σε είχα διατάξει να μη φας;»

 12 Κι ο Αδάμ είπε: «Η γυναίκα που μου έδωσες για σύντροφο, αυτή μου έδωσε από το δέντρο και έφαγα».

 13 Και είπε ο Κύριος Θεός στη γυναίκα: «Τι είναι αυτό που έκανες;» Κι η γυναίκα απάντησε: «Ο όφις με εξαπάτησε και έφαγα».

Πώς η πίστη από απλή δογματική παραδοχή μετατρέπεται σε προσωπική σχέση εμπιστοσύνης που νικά τον φόβο; Πώς η θρησκευτική ταυτότητα και η πίστη επηρεάζουν την ετοιμότητα για συμπαράσταση στον συνάνθρωπο;

1. Πώς η πίστη από απλή δογματική παραδοχή μετατρέπεται σε προσωπική σχέση εμπιστοσύνης που νικά τον φόβο;

 Η χριστιανική πίστη δεν είναι μια απλή διανοητική αποδοχή μεταφυσικών πληροφοριών ή θεωρητικών προτάσεων («πιστεύω ότι υπάρχει κάποιος Θεός»), διότι μια τέτοια πεποίθηση μπορεί να μην έχει κανένα πρακτικό αποτέλεσμα στη ζωή του ανθρώπου. Αντίθετα, η πίστη εκφράζεται ως «πιστεύω εις έναν Θεόν», δηλαδή: «στηρίζομαι σε σένα, ακουμπώ πάνω σου, σ’ εμπιστεύομαι απόλυτα και ελπίζω σε σένα». Μετατρέπεται, δηλαδή, από ιδεολόγημα σε προσωπική σχέση ανάμεσα σε δύο πρόσωπα: τον πιστό και τον ζώντα Θεό.

 Μέσα από την προσευχή και τη λατρευτική ζωή, ο άνθρωπος βιώνει ότι ο Θεός δεν είναι ένα μακρινό ή αφηρημένο ον, αλλά ένας Πατέρας που τον κυκλώνει με στοργή και προστασία. Αυτή η βεβαιότητα δίνει στον άνθρωπο τη δύναμη να βαδίζει άφοβα απέναντι στο άγνωστο. 

 Στη βιβλική αφήγηση όπου ο Πέτρος περπατά πάνω στα κύματα της λίμνης (Μτ 14, 22-33), το πλοίο συμβολίζει τη φαινομενική ασφάλεια και η τρικυμία το χάος και τον φόβο. Ο Πέτρος αρχίζει να βυθίζεται όχι επειδή τα νερά είναι υγρά, αλλά τη στιγμή που χάνει την εμπιστοσύνη του στον Χριστό και εστιάζει στον φόβο του. Όταν η πίστη βιώνεται ως αδιάλειπτη εμπιστοσύνη στο Πρόσωπο του Χριστού, η αγάπη και η παρουσία Του «διώχνουν τον φόβο» και δίνουν τη δύναμη στον άνθρωπο να ξεπεράσει τις υπαρξιακές του ανασφάλειες.

2. Πώς η θρησκευτική ταυτότητα και η πίστη επηρεάζουν την ετοιμότητα για συμπαράσταση στον συνάνθρωπο;

 Στην Ορθόδοξη παράδοση, η πίστη στον Τριαδικό Θεό επαναπροσδιορίζει τον τρόπο που βλέπουμε τον άλλον. Κάθε άνθρωπος, ανεξάρτητα από καταγωγή, φυλή, φύλο ή κοινωνική κατάσταση, είναι δημιουργημένος «κατ' εικόνα Θεού». Όπως χαρακτηριστικά αναφέρουν οι Πατέρες της Εκκλησίας: «Όταν βλέπεις τον αδελφό σου, βλέπεις τον Θεό». Συνεπώς, η συμπαράσταση στον πάσχοντα δεν είναι μια επιφανειακή ελεημοσύνη, αλλά στάση σεβασμού απέναντι στην ίδια την εικόνα του Δημιουργού.

Σύμφωνα με την Αγία Γραφή, η πίστη που μένει μόνο σε θεωρητικές διακηρύξεις είναι «νεκρή». Η αληθινή πίστη γεννά θερμή αγάπη, η οποία υπερχειλίζει από την καρδιά και εκφράζεται ως ανιδιοτελής προσφορά, θυσία και αλληλεγγύη. Όπως διδάσκει ο Απόστολος Ιωάννης, δεν μπορεί κάποιος να ισχυρίζεται ότι αγαπά τον Θεό τον οποίο δεν βλέπει, αν δεν αγαπά έμπρακτα τον αδελφό του τον οποίο βλέπει.

Η συμμετοχή στη μυστηριακή ζωή της Εκκλησίας (και κατεξοχήν στη Θεία Ευχαριστία) βοηθά τον άνθρωπο να διασπάσει τα δεσμά του ατομικισμού και του εγωισμού. Ο πιστός προσεύχεται στη Λειτουργία για όσους υποφέρουν, τους ασθενείς, τους ορφανούς, τους ξένους και τους αδικημένους. Αυτή η ευχαριστιακή εμπειρία μετατρέπεται στη συνέχεια σε «Λειτουργία μετά τη Λειτουργία», δηλαδή σε καθημερινή διακονία, φροντίδα και άπλωμα του χεριού προς κάθε συνάνθρωπο που δοκιμάζεται

1.2 Η Ηθική της Τεχνολογίας (Φύλλο εργασίας)

Αν αύριο διακοπεί η λειτουργία του Διαδικτύου για μία εβδομάδα, η καθημερινή μου ζωή θα γινόταν: 

 Πιο ουσιαστική, ήρεμη και δημιουργική. 

 Αφόρητη, βαρετή και γεμάτη άγχος. 

 Η εξέλιξη της Τεχνητής Νοημοσύνης και της Τεχνολογίας: 

 Θα λύσει όλα τα μεγάλα προβλήματα της ανθρωπότητας. 

 Θα δημιουργήσει νέα, μεγαλύτερα υπαρξιακά και κοινωνικά αδιέξοδα. 

 Στα σύγχρονα Ψηφιακά Δίκτυα νιώθω περισσότερο: 

 Ελεύθερος δημιουργός που επικοινωνεί.

 Εγκλωβισμένος χρήστης που ακολουθεί αλγορίθμους.

«Η Μέλλουσα Κρίση» (Μελέτη της γελοιογραφίας του βιβλίου, σελ. 11) 

 Ποια είναι η βαθύτερη ειρωνεία που καυτηριάζει ο σκιτσογράφος σχετικά με τον χρόνο και το νόημα της ζωής του σύγχρονου ανθρώπου; 

 Αν εμφανιζόταν σήμερα μια οθόνη με τα συνολικά στατιστικά της ψηφιακής σας παρουσίας, ποιο στοιχείο θα σας προβλημάτιζε περισσότερο;

Ο καθηγητής Μάριος Μπέγζος σημειώνει ότι η τεχνολογία υπόσχεται να μας γλιτώσει από την ανάγκη, αλλά αν δεν συνοδεύεται από την ανθρωπιά και την αγάπη, κινδυνεύει να μετατρέψει τον κόσμο σε «μια απέραντη φυλακή πολυτελείας ή ένα ευρύχωρο κλουβί ανέσεων». 

Προτιμάτε μια ζωή γεμάτη ψηφιακές ανέσεις και ευκολίες, ακόμη κι αν αυτό σημαίνει έλεγχο των επιλογών σας από αλγόριθμους, ή μια ζωή με κόπο αλλά αυθεντική ανθρώπινη ελευθερία;

Ο συγγραφέας Θεόδωρος Ζιάκας υποστηρίζει ότι ο σύγχρονος άνθρωπος έχει αντικαταστήσει τη θρησκευτική πίστη με τον «τεχνολογικό μεσσιανισμό»: πιστεύει ότι η τεχνολογία θα νικήσει τον θάνατο και τις ασθένειες, έχοντας ως «ιερατείο» τους ειδικούς και ως «λατρεία» τα καταστήματα και τις οθόνες.                                                       

  Είναι η τεχνολογία ένα ουδέτερο εργαλείο στα χέρια μας ή έχει μετατραπεί σε μια «νέα θρησκεία» που υπόσχεται σωτηρία χωρίς Θεό; 

Πόση από την προσωπική σας ελευθερία και ιδιωτικότητα είστε διατεθειμένοι να «θυσιάσετε» στον βωμό της ταχύτητας, της ασφάλειας και της ψηφιακής ευκολίας;

Φανταστείτε ένα λογισμικό Τεχνητής Νοημοσύνης που αναλύει τις συνήθειες και τις επιδόσεις σας, υπολογίζοντας με ακρίβεια ποιο επάγγελμα και ποιες σπουδές θα σας κάνουν επιτυχημένους.                     

  Θα εμπιστευόσασταν τις αποφάσεις της ζωής σας στον αλγόριθμο για να αποφύγετε την αποτυχία, ή θα διεκδικούσατε το δικαίωμα να αποφασίζετε μόνοι σας, ακόμα κι αν κάνετε λάθος;

Στο διαδίκτυο ισχύει ο κανόνας ότι «τίποτα δεν ξεχνιέται» — κάθε λάθος ή ατυχές σχόλιο του παρελθόντος παραμένει καταγεγραμμένο.                    

Πώς συγκρούεται η αμείλικτη ψηφιακή καταγραφή με τη θεολογική θεώρηση για τη δυνατότητα του ανθρώπου να μετανοήσει, να αλλάξει και να συγχωρεθεί;

Σύμφωνα με την Ορθόδοξη Θεολογία (Δημήτρης Μπεκριδάκης), όταν ο άνθρωπος χρησιμοποιεί την τεχνολογία αλαζονικά διαπράττει «ύβρη». Όταν όμως τη χρησιμοποιεί με πνεύμα ευχαριστίας και αγάπης προς τον συνάνθρωπο, η τεχνολογία μεταμορφώνεται σε «δοξολογία».

Συμπληρώστε τον πίνακα με τις δικές σας προτάσεις:

Τεχνολογικό Μέσο	Χρήση ως «Ύβρη» (Εγωισμός / Αποξένωση)	Χρήση ως «Δοξολογία» (Αγάπη / Αλληλεγγύη)
Ψηφιακά Δίκτυα Επικοινωνίας	...................................................	....................................................
Τεχνητή Νοημοσύνη	...................................................	...................................................
Έξυπνα Κινητά Τηλέφωνα	...........................................................	...........................................................

Σενάριο: Ένα νοσοκομείο χρησιμοποιεί έναν αλγόριθμο για να αποφασίζει ποιος ασθενής θα εισαχθεί κατά προτεραιότητα στη Μονάδα Εντατικής Θεραπείας, αξιολογώντας αντικειμενικά τα ιατρικά δεδομένα.

Ποια ηθικά κριτήρια πρέπει να τεθούν ώστε η τεχνολογία να υπηρετεί τον άνθρωπο και όχι να τον καταδικάζει; 

 Συντάξτε τρεις (3) κανόνες που πρέπει να διέπουν τις ομαδικές συνομιλίες και τις αναρτήσεις της τάξης σας, ώστε η τεχνολογία να προάγει τον σεβασμό και την ενότητα

 Δημιουργήστε ένα σύντομο σύνθημα (έως 7 λέξεις) για μια σχολική αφίσα με θέμα: «Πώς παραμένεις άνθρωπος στον ψηφιακό κόσμο».

Σύνθημα: «...................................................................................................................»

Συμπληρώστε με μία πρόταση τη δική σας προσωπική τοποθέτηση:

«Για μένα, τεχνολογία με ήθος και ανθρωπιά σημαίνει...» .......................................................................................................................................................................................................................................................

1.1 Επιστήμη και Θεολογία (Φύλλο Εργασίας)

Πιστεύετε ότι η Επιστήμη και η Θρησκευτική Πίστη βρίσκονται σε διαρκή σύγκρουση; 

 [ ] Ναι, γιατί στηρίζονται σε τελείως διαφορετικούς τρόπους σκέψης. 

 [ ] Όχι, γιατί απαντούν σε διαφορετικά ερωτήματα του ανθρώπου.

Αν η επιστήμη ανακάλυπτε αύριο με ακρίβεια πώς δημιουργήθηκε το σύμπαν, αυτό θα ακύρωνε την πίστη στον Θεό;

 [ ] Ναι, διότι δεν θα χρειαζόταν πλέον η ερμηνεία της δημιουργίας. 

 [ ] Όχι, διότι η επιστήμη εξηγεί το πώς, ενώ η πίστη το ποιος και το γιατί.

Ποια γνώση θεωρείτε πιο καθοριστική για την προσωπική σας ευτυχία; 

 [ ] Την επιστημονική γνώση που εξηγεί τον υλικό κόσμο.

 [ ] Την υπαρξιακή γνώση που νοηματοδοτεί τη ζωή και τις σχέσεις μας.

Ο Άγιος Λουκάς ο Ιατρός (Αρχιεπίσκοπος Κριμαίας) υποστηρίζει ότι υπάρχουν δύο διαφορετικοί δρόμοι για να γνωρίσει ο άνθρωπος την αλήθεια: ο ένας είναι η επιστημονική έρευνα του υλικού κόσμου και ο άλλος είναι η «γνώση μέσω της καρδιάς», που επιτρέπει την επικοινωνία με τον πνευματικό κόσμο. 

 Πώς εξηγείτε τη θέση ότι η επιστήμη δεν μπορεί να ερευνήσει τον πνευματικό κόσμο με τις δικές της εργαστηριακές μεθόδους; 

 Δώστε ένα παράδειγμα από την καθημερινή ζωή (π.χ. στην τέχνη, την αγάπη ή τη φιλία) όπου η λογική και τα μαθηματικά αδυνατούν να εξηγήσουν πλήρως αυτό που νιώθει η καρδιά.



Ο Μητροπολίτης Περγάμου Ιωάννης Ζηζιούλας σημειώνει ότι η θεωρία της εξέλιξης δεν αποτελεί πρόβλημα για τη θεολογία, διότι η βιολογία ερευνά το πώς δημιουργήθηκε ο κόσμος, ενώ η θεολογία φανερώνει το ποιος τον δημιούργησε και για ποιον σκοπό.

Γιατί πολλοί άνθρωποι σήμερα συνεχίζουν να νομίζουν ότι πρέπει να επιλέξουν υποχρεωτικά ανάμεσα στη Βιολογία και στην Αγία Γραφή;


Στο Ευρωπαϊκό Εργαστήριο Φυσικής Σωματιδίων οι επιστήμονες προσπαθούν να αναπαραγάγουν τις συνθήκες που επικρατούσαν τα πρώτα κλάσματα του δευτερολέπτου μετά τη δημιουργία του σύμπαντος.

Μπορεί η φυσική επιστήμη, όσο κι αν προοδεύσει, να απαντήσει στο ερώτημα «γιατί υπάρχει το σύμπαν αντί για το τίποτα» ή εκεί σταματούν τα όρια της επιστημονικής παρατήρησης;


Πολλοί θεωρούν ότι το θαύμα είναι μια «παραβίαση» των νόμων της φύσης, ενώ η θεολογία το βλέπει ως μια φανέρωση μιας ανώτερης, πνευματικής πραγματικότητας που μεταμορφώνει τη φύση. 

 Πώς μπορεί ένας σύγχρονος άνθρωπος, που σπουδάζει θετικές επιστήμες, να αποδεχθεί την έννοια του θαύματος χωρίς να ακυρώνει την επιστημονική του λογική;

Όταν η πυρηνική φυσική οδήγησε στην ανακάλυψη της διάσπασης του ατόμου, άνοιξε ταυτόχρονα ο δρόμος για τη θεραπεία ασθενειών αλλά και για την κατασκευή όπλων μαζικής καταστροφής.

Φέρει ο επιστήμονας ηθική ευθύνη για τον τρόπο με τον οποίο η κοινωνία θα χρησιμοποιήσει τις ανακαλύψεις του;


(Χωριστείτε σε δυάδες: Ο ένας υποδύεται τον Επιστήμονα και ο άλλος τον Θεολόγο)

Το Θέμα της Συζήτησης: «Ο άνθρωπος ανακαλύπτει τους νόμους της φύσης. Είναι κυρίαρχος του σύμπαντος ή υπεύθυνος διαχειριστής του;» 

 Ο Επιστήμονας υποστηρίζει: Η ανθρώπινη διάνοια δεν έχει όρια και η επιστημονική γνώση είναι η μόνη δύναμη που απελευθερώνει τον άνθρωπο από τις δεισιδαιμονίες. 

Ο Θεολόγος υποστηρίζει: Η επιστημονική γνώση είναι σπουδαίο δώρο, αλλά χωρίς ταπεινότητα, ηθική ευθύνη και σεβασμό στη δημιουργία, μπορεί να οδηγήσει στην αλαζονεία.

 

 Καταγράψτε τη «χρυσή τομή» στην οποία συμφωνήσατε ως δυάδα.

Συντάξτε δύο (2) βασικούς κανόνες που πρέπει να διέπουν τον διάλογο μεταξύ επιστημόνων και θεολόγων, ώστε να αποφεύγονται οι φανατισμοί.

Δημιουργήστε ένα σύντομο και περιεκτικό σύνθημα (έως 8 λέξεις) που εκφράζει τη συμπληρωματική σχέση ανάμεσα στην Επιστήμη και τη Θρησκευτική Πίστη.

Σύνθημα: «...................................................................................................................»

3. Προσωπική Τοποθέτηση: Συμπληρώστε τη φράση πριν το τέλος του μαθήματος:

«Για μένα, ένας σπουδαίος επιστήμονας και ένας βαθιά πιστός άνθρωπος μπορούν να συναντηθούν όταν..........................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................»

Στο “κεφάλι” της νεκρής Νατάσας, ή περί μεταμοσχεύσεων – Νικολάου Μητροπ. Μεσογαίας και Λαυρεωτικής

Είναι μερικές στιγμές που η εσωτερική πάλη, τα λεπτά διλήμματα, η μικρή απόσταση ανάμεσα στη σωστή επιλογή και το λάθος, κυριολεκτικά υπογραμμίζουν την ανθρώπινη αδυναμία, ενώ ταυτόχρονα τονίζουν και το ανθρώπινο μεγαλείο. Εκεί συναντάται η δυνατότητα για κάτι μεγάλο και καλό, με την ανθρώπινη αβεβαιότητα για κάτι σίγουρο και κοινά αποδεκτό. Εκεί διασταυρώνεται η ιδιοφυϊα της φυσικής αγάπης, με τη συστολή του πνευματικού σεβασμού. Και είναι τόσο σφιχταγκαλιασμένα αυτά, όπως η ψυχή με το σώμα, όπως η σκέψη με τον νου. Εκεί φαίνεται ο άνθρωπος ως σιωπή και λόγος, ως μυστήριο και αποκάλυψη, ως πτώση και ανάσταση. Εκεί υφαίνεται η πλοκή του ελέους του Θεού με νήματα λεπτά, δυσδιάκριτα στην ανθρώπινή λογική και διαφαίνεται η εκπληκτική εύνοιά Του, με τρόπους «ξένους», μη συνήθεις προς την ανθρώπινη φύση.

Ένα τέτοιο σημείο μπροστά στο οποίο στέκεται ο άνθρωπος με θαυμασμό αλλά και τεράστια δυσκολία, είναι το κεφάλαιο των μεταμοσχεύσεων. Τι φοβερό, αλήθεια, επίτευγμα να μπορούν η ιατρική επιστήμη και τεχνολογία σήμερα να μεταφυτεύουν όργανα από τον έναν άνθρωπο στον άλλο! Να πείθουν τον οργανισμό να δέχεται σαν δικό του το ξένο όργανο! Τι ευκαιρία, με τον μεγαλοφυή αυτόν τρόπο, να δίνουν ζωή σε άλλως τελειωμένους βιολογικά συνανθρώπους μας!
Αλλά και τι κρίσεις δεν δημιουργεί! Πώς είναι δυνατόν κομμάτι της υποστάσεως ενός ανθρώπου, ο νεφρός, το δέρμα, το έντερο, αλλά και το συκώτι ή η καρδιά, να αποτελεί στο μέσο της διαδρομής του κομμάτι κάποιου άλλου ανθρώπου, μέρος της προσωπικής του έκφρασης; Πώς είναι δυνατόν να μεταφυτεύονται από τον έναν στον άλλο συνολικά επτά ή οκτώ όργανα μαζί, νεφροί, ήπαρ, νησίδες παγκρέατος, λεπτό και παχύ έντερο, στομάχι, να αλλάζει κατά κάποιον τρόπο το σώμα και να παραμένει η ταυτότητα του προσώπου αναλλοίωτη! Πόσο δεμένο με την πνευματική υπόστασή μας είναι το σώμα; Είναι τελικά σεβασμός ή ασέβεια αυτό που γίνεται; Είναι ευλογία ή θράσος; Μήπως έχουμε ξεπεράσει ανεπίτρεπτα το όριο της ανθρώπινης ιερότητος; Μήπως, δίνοντας βιολογική ζωή με τόσο παρεμβατικούς τρόπους σε λίγους συνανθρώπους μας, στερούμε από βασικά στοιχεία πνευματικής ζωής τον άνθρωπο στο σύνολό του; Μήπως προφασιζόμενοι την αγάπη, τροφοδοτούμαστε με θράσος, έπαρση, ανεξέλεγκτα συμφέροντα, μεροληπτικές αποφάσεις;

Και όταν το μόσχευμα προέρχεται από εγκεφαλικά νεκρό, από νεκρό που… ζει, από νεκρό που αναπνέει, από νεκρό που δεν φαίνεται νεκρός, αλλά ονομάζεται νεκρός από τους γιατρούς, τους νόμους, τις κοινωνίες, δεν παραβιάζουμε την ιερότητα του μυστηρίου του θανάτου, που μας υπερβαίνει ως γεγονός, με αλαζονικές εξαγγελίες που πνευματικά μας μειώνουν; Πώς πάλι μπορούμε, τη στιγμή που παλεύουμε κάποιος να μείνει κοντά μας όσο γίνεται περισσότερο, την ίδια στιγμή με σπουδή και ελπίδα για κάποιον άλλον, να του παίρνουμε τα όργανα, αφήνοντας η χαρά μας για τη ζωή του λήπτη να εξαφανίζει τον πόνο μας για τον θάνατο του δότη;
Αλλά και αυτού που εμείς τον κάναμε να φαίνεται πως ζει, είναι το μηχανικό ανεβοκατέβασμα του στήθους του αναπνοή; Είναι ο χτύπος της καρδιάς του ένδειξη λειτουργίας της; Μήπως έχει τελειώσει η συμπόρευση της ψυχής με το σώμα του κι εμείς στενόψυχα το ταλαιπωρούμε δίχως ελπίδα, δίχως προοπτική, δίχως λόγο; Με συνοδό μόνο το φόβο, τους γεμάτους σχολαστικότητα προβληματισμούς, την υπερβολή της εξάρτησης από την προσωρινότητα και την αμεσότητα αυτού του κόσμου;

Χτυπάει το τηλέφωνο. Από την άλλη μεριά η Διευθύνουσα του Γενικού Κρατικού. Γρήγορα μπαίνει στο θέμα. Μία κοπέλα δεκαεννέα ετών, η Νατάσα, έκανε κατακλυσμιαία εγκεφαλική αιμορραγία και διαγνώστηκε εγκεφαλικά νεκρή. Δυστυχώς, έγιναν και οι προβλεπόμενες επαναληπτικές διαγνωστικές δοκιμασίες και όλα επιβεβαιώνουν την οριστική νέκρωση του εγκεφάλου. Στο Ωνάσειο ένα νέο παλληκάρι περιμένει απεγνωσμένα μια καρδιά. Στις λίστες για νεφρικές ή ηπατικές μεταμοσχεύσεις κοντά στα χίλια άτομα. Το δίλημμα είναι μεγάλο: ή σε λίγες ώρες η αποσύνθεση των οργάνων της Νατάσας ή για χρόνια το δώρο της ζωής σε εννέα περίπου συνανθρώπους μας.
Οι αρμόδιοι προσπάθησαν διστακτικά να μιλήσουν για τη δυνατότητα δωρεάς οργάνων στους γονείς. Πώς όμως να φορτώσουν στον αβάσταχτο πόνο τους, ένα πρόσθετο ασήκωτο δίλημμα; Πώς να προσθέσουν στη ζάλη τους την πίεση για μια άμεση απόφαση που απαιτεί γνώση, ψυχραιμία, ψυχικό σθένος, χρόνο, ξεκάθαρη συνείδηση. Ποιός είναι αυτός που γνωρίζει τις σωστές και σίγουρες απαντήσεις στα ερωτήματα που εγείρονται για να βοηθήσει;
Μέσα στην όλη έντονη αυτήν ατμόσφαιρα, οι γονείς ζητούν την γνώμη της Εκκλησίας. Έτσι δικαιολογείται το τηλεφώνημα της Διευθύνουσας σε μένα.

Σε λίγη ώρα βρίσκομαι σε ένα γραφείο με τους γονείς, τον διευθυντή της Μονάδας Εντατικής Θεραπείας, έναν γιατρό και την προϊσταμένη. Η ένταση εμφανής. Αρχικά σύντομη σιωπή. Παίρνω εγώ την πρωτοβουλία να σπάσω την αμηχανία.
-Γιατρέ, τί ακριβώς έχει η Νατάσα; ρωτώ.
-Είναι, δυστυχώς, εγκεφαλικά νεκρή, απαντά ξερά, όχι από σκληρότητα αλλά από ψυχολογική αμηχανία και δυσκολία.
-Γιατί λέτε «εγκεφαλικά νεκρή» και όχι «νεκρή»; Μήπως κάπως ζει;
-Ζουν κάποια όργανα της υποστηριζόμενα μηχανικά και έχει νεκρωθεί, ο εγκέφαλος από την αιμορραγία, συνεχίζει.
-Αυτό τί ακριβώς σημαίνει; Ξαναρωτώ.
-Σημαίνει ότι δεν αισθάνεται, δεν καταλαβαίνει, δεν πονάει, και το χειρότερο δεν μπορεί πλέον να επανέλθει. Αν της κόψουμε το πόδι με ένα πριόνι δεν θα αντιδράσει. Αν ρίξουμε επάνω της μία ισχυρή δέσμη φωτός μέσα στο σκοτάδι τα μάτια της δεν θα καταλάβουν τη διαφορά. Ο εγκέφαλός της έχει ήδη αρχίσει να αυτολύεται. Ό,τι λειτουργεί, λειτουργεί με τη βοήθεια των μηχανημάτων και μόνο. Μάλιστα σε λίγο και τα υπόλοιπα όργανά της σταδιακά θα καταστραφούν παρά ταύτα. Εγώ θα έλεγα ότι είναι νεκρή.
-Λέτε «εγώ θα έλεγα» και όχι ότι «είναι νεκρή»; Αυτό δεν δείχνει ασάφεια;
-Η ασάφεια προκύπτει από τη μηχανική εικόνα της ότι αναπνέει, η καρδιά της χτυπάει.
-Και είστε τόσο σίγουρος, γιατρέ, ότι δεν μπορεί να επανέλθει; Συνέχισα να ρωτώ.
-Δυστυχώς, είμαστε σίγουροι, διότι υπάρχουν έξι tests που πρέπει να το αποδείξουν και να ισχύουν όλα μαζί και μάλιστα είμαστε υποχρεωμένοι και να επαναλάβουμε μετά από λίγες ώρες τη διάγνωσή μας, ώστε να μπορέσουμε να την επιβεβαιώσουμε. Ποτέ δεν έχει επανέλθει κάποιος που σωστά διαγνώστηκε εγκεφαλικά νεκρός.
Μας διακόπτει κάπως η μητέρα λέγοντας:
-Δηλαδή τώρα μόνο ένα θαύμα.
-Ναι! μόνο θαύμα, απαντά αμήχανα ο γιατρός, συντηρώντας όμως έτσι κάποιες λάθος ελπίδες.
Ακολουθεί σιωπή, την οποία σε λίγο διακόπτω με παρέμβασή μου.
-Γιατρέ, τι θαύμα; Ανάσταση νεκρού η θεραπεία ασθενούς;
-Ανάσταση νεκρού, απαντά ο γιατρός, σαφώς ανακουφισμένος για τη δυνατότητα εξόδου από το αδιέξοδο που προηγουμένως είχε ο ίδιος προκαλέσει.
Νέα αμηχανία και σιωπή.
-Θα θέλατε να διαβάσουμε μια ευχούλα στο παιδί; Ρωτώ κάπως δειλά.
-Βεβαίως, πάτερ, απαντούν με μια φωνή οι δύστυχοι γονείς.
Προφανώς, διατηρούν ακόμη ελπίδες, σκέφτηκα. Και πώς να μην τις διατηρούν; Όταν βλέπουν το παιδί τους να αναπνέει, έστω και μηχανικά, όταν ακούν τους χτύπους της καρδιάς του, όταν το ασπάζονται και είναι ακόμη ζεστό, όταν δεν διαφέρει καθόλου η εικόνα του από αυτήν του κώματος, τότε εύκολα κανείς λειτουργεί στη λογική του «μήπως έχει γίνει κάποιο λάθος», του «μήπως γίνει θαύμα», του «λίγο ακόμα», των πάσης φύσεως δικαιολογιών. Είναι τόσο φυσικό: τον γιατρό τον εμπιστευόμαστε περισσότερο, όταν δίνει ελπίδες θεραπείας, παρά όταν τις εξαφανίζει.

Προχωρούμε νευρικά στον διάδρομο, χωρίς να συνομιλούμε. Σαν να περιμένουμε την τελική απάντηση. Στο μεταξύ σκεφτόμουν τι προσευχή να διαβάσω. Υπέρ υγείας; Ούτε το πιστεύω ούτε και είμαι βέβαιος ότι δεν έχει πεθάνει. Νοιώθω πώς μάλλον πέθανε και απλά της φουσκώνουμε και ξεφουσκώνουμε τα πνευμόνια με τεχνητό αναπνευστήρα, προσφέροντας σε αυτήν αέρα και σε μας παρατεινόμενη τυραννία. Είναι στιγμές που η ίδια επιστήμη και τεχνολογία που χαρίζει ζωή, η ίδια οδηγεί και σε βασανιστικά αδιέξοδα. Να διαβάσω την ευχή εις ψυχορραγούντα; Με δεν ταιριάζει, δεν δείχνει ζόρι και δυσκολία, δεν ψυχορραγεί. Να διαβάσω τρισάγιο; Ούτε γι’ αυτό είμαι σίγουρος ούτε πάλι είναι έτοιμοι οι συγγενείς.
Φτάνουμε στο κρεβάτι. Η Νατάσα πρησμένη, παραμορφωμένη, αναπνέει βαριά με τον αναπνευστήρα, η μητέρα πέφτει πάνω στο ανήμπορο να ανταποκριθεί στο όποιο ερέθισμα ανέκφραστο σώμα της δύστυχης κόρης της, ο πατέρας γονατιστός στο πάτωμα, ο γιατρός – ένας εξαιρετικός άνθρωπος – τόσο εξοικειωμένος από ανάλογα περιστατικά, χωρίς όμως καθόλου κατεστραμμένο τον κόσμο των ευαισθησιών του, παρακολουθεί εμφανώς συγκινημένος. Γύρω – γύρω εικονούλες. Όλοι, ο καθένας με τον διαφορετικό αλλά άγνωστο σε μένα τρόπο τους, περιμένουν να διαβάσω την ευχή. Εγώ διαλέγω μια ευχή από το Ευχολόγιο και στη μέση κάνω τροποποιήσεις αυτοσχεδιάζοντας. Ούτε τον Θεό να κοροϊδέψω μπορώ, ούτε και τον εαυτό μου, ούτε πάλι και την ελπίδα των γονέων εγώ να πνίξω. Ζητούμε από τον Θεό να σκεπάσει τη ζωή της Νατάσας, να τη συνοδεύει στην κρίση που περνά και να χαρίζει σε μας αφ’ ενός μεν δύναμη να δεχθούμε το θέλημά Του, αφ’ ετέρου δε φωτισμό να ξεπεράσουμε τα διλήμματά μας με ταπείνωση, σεβασμό και πίστη.

Κάνω την απόλυση και βγάζω το πετραχήλι μου. η μητέρα ψύχραιμη στρέφεται στον άνδρα της λέγοντας:
-Νομίζω να δώσουμε τα όργανα.
-Ίσως με τον τρόπο αυτόν, και τη ζωή της κάπως να παρατείνουμε και αγάπη και ζωή σε κάποιους να δώσουμε. Εγώ έτσι αισθάνομαι, πάτερ.
Με μουσκεμένα τα μάτια, δείχνει και ο πατέρας να συναινεί. Και μόνον η απόφαση τους μεταμορφώνει, τους δυναμώνει, τους δίνει κάτι το ηρωικό στην έκφραση. Τώρα ο πόθος τους να ζήσει το παιδί τους μεταμορφώνεται σε αγωνιώδη επιθυμία να ζήσουν κάποιοι άλλοι.

Τους χαιρέτησα και έφυγα. Έφυγα συγκλονισμένος, όχι τόσο από την απόφαση των γονέων, όσο από την ένταση της ανθρώπινης φύσης. Εγώ δεν είχα καμία ευθύνη για την απόφασή τους. Δεν είχα συνεισφέρει σε αυτήν ούτε θετικά ούτε αρνητικά. Την πήραν μόνοι τους. Απλά, ήμουν παρών σε μια εξαιρετικά δύσκολη στιγμή.

Σε λίγες μέρες, μου ζήτησαν να έλθουν να με συναντήσουν. Τους δέχτηκα με πολλή χαρά. Άνθρωποι πονεμένοι, ευγενείς, αξιοπρεπείς, με λεπτή και ευαίσθητη συνείδηση. Έκλαιγαν ασταμάτητα. Τους ενοχλούσε όμως πολύ που τελικά δεν μπόρεσαν να προσφέρουν τα όργανα του παιδιού τους. Αυτό θα τους ανακούφιζε κάπως, όπως ομολογούσαν. Δυστυχώς, τα όργανα δεν ήταν μεταμοσχεύσιμα. Είχαν καθυστερήσει να αποφασίσουν. Λίγη ώρα μετά τις πρώτες σχετικές εξετάσεις και διαπιστώσεις ούτε και τα μηχανήματα μπορούσαν να επιβάλουν λειτουργία στα ταλαιπωρημένα όργανα της Νατάσας. Οι δύο γονείς είχαν κρίση συνειδήσεως: ελέγχονταν μήπως τελικά η προσκόλληση στο παιδί τους στέρησε τη ζωή και από τους άλλους που θα μπορούσαν, αν αυτοί έπαιρναν έγκαιρα την απόφαση, να ζήσουν. Θα ήθελαν πολύ η καρδιά, οι νεφροί, το ήπαρ, του παιδιού τους να λειτουργούσαν ακόμη, έστω στα σώματα άλλων συνανθρώπων μας. τα ίδια όργανα να συντηρούσαν στην επίγεια πορεία τους άλλες ψυχές.

Τι μεγάλο πράγμα που είναι η αγάπη! Να μπορείς να δώσεις ζωή από τον θάνατό σου! Ή από τον θάνατο του πολύ δικού σου ανθρώπου να δώσεις παράταση σε κάποιον άλλον που πιθανότατα δεν γνωρίζεις! Να μπορείς να μοιραστείς το σώμα σου με κάποιον συνάνθρωπό σου! Δίνοντας κομμάτια της υπόστασής σου, να προσφέρεις την αγάπη σου ως ζωή στον άγνωστο πλησίον σου, που αδυνατεί διαφορετικά να ζήσει! Είναι σαν φεύγοντας από αυτόν τον κόσμο να πετάς τη μηλωτή σου, όπως ο προφήτης Ηλίας στον Ελισαίο, προκειμένου ο Ελισαίος της αγάπης σου να συνεχίζει να αξιοποιεί τη χάρι της. «Μείζονα ταύτης αγάπην ουδείς εύρεν, ίνα τις την ψυχήν αυτού θη υπέρ των φίλων αυτού».

Στις μεταμοσχεύσεις παλεύει ο σεβασμός στον δότη με το αγκάλιασμα του λήπτη: το δώρο της ζωής που δεν μας ανήκει με την προσφορά της αγάπης που σε όλους την οφείλουμε. Φαίνεται ότι το πρώτο είναι πολύ μεγάλο, που δικαιολογεί συστολή. Το δεύτερο όμως είναι το μείζον που οδηγεί στην ευλογία της συναίνεσης. Γι’ αυτό και το μεγαλύτερο προσωπικό δίλημμα δεν είναι αν πρέπει κανείς να γίνει δότης, αλλά αν πρέπει να δεχθεί να γίνει λήπτης.

Από το βιβλίο: «Εκεί που δεν φαίνεται ο Θεός». ΝΙΚΟΛΑΟΥ, ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΟΥ ΜΕΣΟΓΑΙΑΣ ΚΑΙ ΛΑΥΡΕΩΤΙΚΗΣ
Εκδόσεις: Σταμούλης. Αθήνα 2009.

Η ιδιαιτερότητα της φιλοσοφικής σκέψης

Μάθημα: Αρχές Φιλοσοφίας Κεφάλαιο: Ξεκινώντας από την απορία Θεματική Ενότητα: Η ιδιαιτερότητα της φιλοσοφικής σκέψης

Όταν δεν είμαστε ολοκληρωτικά απορροφημένοι από τις καθημερινές μας ασχολίες και παρατηρούμε ήρεμα τα πράγματα γύρω μας, συνειδητοποιούμε ότι όσα θεωρούμε αυτονόητα —το ότι υπάρχουμε, το ότι ο ήλιος ανατέλλει κάθε πρωί, το ότι οι λέξεις έχουν νόημα— μας προκαλούν έκπληξη, θαυμασμό και απορία. Αυτός ο θαυμασμός αποτελεί την αφετηρία της φιλοσοφικής στάσης απέναντι στον κόσμο. Στο παρόν φύλλο εργασίας θα διερευνήσουμε τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά αυτής της ξεχωριστής μορφής σκέψης.

Η αφετηρία του φιλοσοφείν: Θαυμασμός, απορία και διανοητική δυσφορία

«Από θαυμασμό και απορία οι άνθρωποι και τώρα και παλιά άρχισαν να φιλοσοφούν. Πρωταρχικά θαύμαζαν τα παράδοξα φαινόμενα που παρουσιάζονταν μπροστά τους, έπειτα σιγά σιγά και προοδευτικά απορούσαν και για τα πιο μεγάλα, παραδείγματος χάριν για τις μεταβολές της σελήνης, για τα φαινόμενα του ήλιου και των άστρων και για τη γένεση των πάντων. Όποιος όμως θαυμάζει και απορεί, έχει την ιδέα πως βρίσκεται σε άγνοια. Ώστε, μιας και φιλοσόφησαν προσπαθώντας να ξεφύγουν από την άγνοια, είναι φανερό πως φιλοσόφησαν για να μπορούν να κατανοήσουν θεωρητικά τη μορφή των πραγμάτων και όχι για κάποια πρακτική χρήση.» — Αριστοτέλης (Μετά τα Φυσικά)

«Ξεκινάμε με μια διανοητική δυσφορία σαν του παιδιού που ρωτάει: "Γιατί;". Το ερώτημα του παιδιού δεν είναι σαν εκείνο του ώριμου ανθρώπου· είναι μια έκφραση απορίας και όχι αίτημα για παροχή ακριβών πληροφοριών. Έτσι και οι φιλόσοφοι ρωτούν "Γιατί;" και "Τι;", χωρίς να ξέρουν τι ακριβώς είναι αυτό που ρωτούν. Εκφράζουν ένα αίσθημα διανοητικής δυσφορίας. Τα φιλοσοφικά προβλήματα έχουν τη μορφή: "Τα 'χω χαμένα".» — Λούντβιχ Βίτγκενσταϊν (Αφορισμοί και εξομολογήσεις)

Ερωτήσεις

• Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στην απορία ενός παιδιού που αναρωτιέται για τον κόσμο και στην ερώτηση ενός ενήλικα που ζητά μια συγκεκριμένη τεχνική ή χρηστική πληροφορία; Γιατί η φιλοσοφική απορία συνδέεται άμεσα με τη συνειδητοποίηση της άγνοιάς μας;
• Εξηγήστε τι σημαίνει η φράση του Βίτγκενσταϊν ότι τα φιλοσοφικά προβλήματα έχουν τη μορφή «Τα 'χω χαμένα». Πώς αυτή η «διανοητική δυσφορία» μπορεί να λειτουργήσει ως κίνητρο για την έναρξη της φιλοσοφικής αναζήτησης;

Σύνοψη Η φιλοσοφία δεν γεννιέται από την ανάγκη για πρακτική ή χρηστική πληροφόρηση, αλλά από τον ειλικρινή θαυμασμό, την απορία και τη συνειδητοποίηση της άγνοιάς μας μπροστά στα θεμελιώδη φαινόμενα του κόσμου.

Τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των φιλοσοφικών ερωτημάτων

«Όταν το παιδί ήταν παιδί, ρωτούσε: Γιατί εγώ να είμαι εγώ και όχι εσύ; Πότε άρχισε ο χρόνος και πού τελειώνει ο χώρος; Μήπως η ζωή μας πάνω στη Γη δεν είναι τίποτα περισσότερο από ένα όνειρο; Μήπως αυτά που βλέπω, ακούω και μυρίζω είναι ένας φανταστικός κόσμος; Υπάρχει πράγματι το κακό; Πώς γίνεται εγώ, αυτός που είμαι τώρα, να μην υπήρχα πριν και μια μέρα να μην είμαι πια αυτός που είμαι τώρα;» — Βιμ Βέντερς (Τα φτερά του έρωτα)

Ερωτήσεις

• Γιατί τα φιλοσοφικά ερωτήματα (όπως αυτά για την ταυτότητα του εαυτού, τη φύση του χρόνου, το κακό, τη ζωή και τον θάνατο) χαρακτηρίζονται ως «οριακά», «θεμελιώδη» ή «έσχατα»; Σε τι διαφέρουν από τα ερωτήματα που αντιμετωπίζουν οι ειδικές επιστήμες;
• Τα φιλοσοφικά ερωτήματα ονομάζονται επίσης «ανοικτά», καθώς δεν επιδέχονται μία οριστική και τελεσίδικη απάντηση. Γιατί αξίζει να ασχολούμαστε με ερωτήματα που ίσως ξεπερνούν τις γνωστικές μας δυνατότητες και δεν οδηγούν σε έτοιμες λύσεις;

Σύνοψη Τα φιλοσοφικά ερωτήματα αγγίζουν τα έσχατα όρια της ανθρώπινης λογικής. Ακόμη κι αν δεν καταλήγουν σε οριστικά αποτελέσματα, η πορεία της αναζήτησης διευρύνει τον πνευματικό μας ορίζοντα, ανοίγει νέες προοπτικές στη γνώση και οξύνει την κριτική μας ικανότητα.

Ο δυναμικός χαρακτήρας του φιλοσοφείν: «Σκέψη πάνω στην ίδια τη σκέψη»

«ΜΕΝΩΝ: Σωκράτη, είχα ακούσει, προτού σε γνωρίσω, πως το μόνο που κάνεις είναι να βρίσκεσαι σε αμηχανία και να φέρνεις σε αμηχανία και τους άλλους· και αυτό που νιώθω τώρα είναι πως με τα μάγια και τα φίλτρα σου με έχεις παραλύσει, έτσι που να βρίσκομαι κι εγώ σε τέλεια αμηχανία. Για να πω και ένα αστείο, μου φαίνεται πως είσαι ακριβώς σαν το σελάχι της θάλασσας, που ηλεκτρίζει όποιον το πλησιάζει και το αγγίζει, και μου έχεις κάνει κάτι τέτοιο αυτή τη στιγμή, γιατί το μυαλό μου και το στόμα μου είναι ναρκωμένα και δεν μπορώ να σου απαντήσω.» — Πλάτων (Μένων)

Ερωτήσεις

• Πώς περιγράφει ο Μένων την επίδραση του σωκρατικού ελέγχου στη σκέψη του; Γιατί η φιλοσοφική αμφισβήτηση μπορεί αρχικά να προκαλεί αμηχανία ή να «ναρκώνει» τις βεβαιότητές μας σαν το θαλάσσιο σελάχι;
• Ο Ιμάνουελ Καντ υποστήριζε ότι δεν μπορούμε να μάθουμε ένα έτοιμο σώμα φιλοσοφικών αντιλήψεων, αλλά πρέπει να μάθουμε «πώς να φιλοσοφούμε». Τι σημαίνει ότι η φιλοσοφία είναι μια ζωντανή «σκέψη πάνω στην ίδια τη σκέψη» και όχι παθητική αποστήθιση θεωριών;

Σύνοψη Η φιλοσοφία δεν συνίσταται στην αποστήθιση δογματικών προτάσεων, αλλά αποτελεί μια ανοικτή, δυναμική διαδικασία κριτικής εξέτασης των ίδιων των δυνατοτήτων και των ορίων του νου μας.

Χρήση και κατάχρηση του όρου «φιλοσοφία» στην καθημερινή ζωή

«Σήμερα υπάρχει τρομακτικά πολλή φιλοσοφία σε μικρές φέτες, έτσι ώστε πια μόνο στα μαγαζιά μπορεί να αγοράσει κανείς κάτι χωρίς κοσμοαντίληψη, ενώ από την άλλη μεριά επικρατεί δεδηλωμένη καχυποψία απέναντι στα μεγάλα κομμάτια φιλοσοφίας. Σήμερα μόνο οι εγκληματίες τολμούν να βλάψουν άλλους ανθρώπους χωρίς να επικαλεστούν τη φιλοσοφία.» — Ρόμπερτ Μούζιλ (Ο άνθρωπος χωρίς ιδιότητες)

Ερωτήσεις

• Στην καθημερινή γλώσσα ακούμε συχνά φράσεις όπως «φιλοσόφησέ το», «η φιλοσοφία της εταιρείας μας» ή ακόμα και «η φιλοσοφία μιας ηλεκτρικής σκούπας». Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα σε αυτή την πληθωρική χρήση της λέξης και στην αυθεντική φιλοσοφική δραστηριότητα;
• Πώς η σύγχρονη κατάχρηση του όρου μπορεί να οδηγήσει σε σύγχυση για το πραγματικό αντικείμενο της φιλοσοφίας; Γιατί κάθε απλή παρατήρηση, γνώμη, συνήθεια ή εμπορική στρατηγική δεν αποτελεί αυτόματα «φιλοσοφία»;

Σύνοψη Ο πληθωρισμός της σημασίας της λέξης «φιλοσοφία» στην καθημερινότητα και στις διαφημίσεις θολώνει το νόημά της. Η γνήσια φιλοσοφική σκέψη ξεχωρίζει διότι απαιτεί συστηματικό έλεγχο, αυστηρή λογική τεκμηρίωση και βαθύ αναστοχασμό πάνω στις αρχές της ζωής και της γνώσης.