Η ιδιαιτερότητα της φιλοσοφικής σκέψης

Μάθημα: Αρχές Φιλοσοφίας Κεφάλαιο: Ξεκινώντας από την απορία Θεματική Ενότητα: Η ιδιαιτερότητα της φιλοσοφικής σκέψης

Όταν δεν είμαστε ολοκληρωτικά απορροφημένοι από τις καθημερινές μας ασχολίες και παρατηρούμε ήρεμα τα πράγματα γύρω μας, συνειδητοποιούμε ότι όσα θεωρούμε αυτονόητα —το ότι υπάρχουμε, το ότι ο ήλιος ανατέλλει κάθε πρωί, το ότι οι λέξεις έχουν νόημα— μας προκαλούν έκπληξη, θαυμασμό και απορία. Αυτός ο θαυμασμός αποτελεί την αφετηρία της φιλοσοφικής στάσης απέναντι στον κόσμο. Στο παρόν φύλλο εργασίας θα διερευνήσουμε τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά αυτής της ξεχωριστής μορφής σκέψης.

Η αφετηρία του φιλοσοφείν: Θαυμασμός, απορία και διανοητική δυσφορία

«Από θαυμασμό και απορία οι άνθρωποι και τώρα και παλιά άρχισαν να φιλοσοφούν. Πρωταρχικά θαύμαζαν τα παράδοξα φαινόμενα που παρουσιάζονταν μπροστά τους, έπειτα σιγά σιγά και προοδευτικά απορούσαν και για τα πιο μεγάλα, παραδείγματος χάριν για τις μεταβολές της σελήνης, για τα φαινόμενα του ήλιου και των άστρων και για τη γένεση των πάντων. Όποιος όμως θαυμάζει και απορεί, έχει την ιδέα πως βρίσκεται σε άγνοια. Ώστε, μιας και φιλοσόφησαν προσπαθώντας να ξεφύγουν από την άγνοια, είναι φανερό πως φιλοσόφησαν για να μπορούν να κατανοήσουν θεωρητικά τη μορφή των πραγμάτων και όχι για κάποια πρακτική χρήση.» — Αριστοτέλης (Μετά τα Φυσικά)

«Ξεκινάμε με μια διανοητική δυσφορία σαν του παιδιού που ρωτάει: "Γιατί;". Το ερώτημα του παιδιού δεν είναι σαν εκείνο του ώριμου ανθρώπου· είναι μια έκφραση απορίας και όχι αίτημα για παροχή ακριβών πληροφοριών. Έτσι και οι φιλόσοφοι ρωτούν "Γιατί;" και "Τι;", χωρίς να ξέρουν τι ακριβώς είναι αυτό που ρωτούν. Εκφράζουν ένα αίσθημα διανοητικής δυσφορίας. Τα φιλοσοφικά προβλήματα έχουν τη μορφή: "Τα 'χω χαμένα".» — Λούντβιχ Βίτγκενσταϊν (Αφορισμοί και εξομολογήσεις)

Ερωτήσεις

• Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στην απορία ενός παιδιού που αναρωτιέται για τον κόσμο και στην ερώτηση ενός ενήλικα που ζητά μια συγκεκριμένη τεχνική ή χρηστική πληροφορία; Γιατί η φιλοσοφική απορία συνδέεται άμεσα με τη συνειδητοποίηση της άγνοιάς μας;
• Εξηγήστε τι σημαίνει η φράση του Βίτγκενσταϊν ότι τα φιλοσοφικά προβλήματα έχουν τη μορφή «Τα 'χω χαμένα». Πώς αυτή η «διανοητική δυσφορία» μπορεί να λειτουργήσει ως κίνητρο για την έναρξη της φιλοσοφικής αναζήτησης;

Σύνοψη Η φιλοσοφία δεν γεννιέται από την ανάγκη για πρακτική ή χρηστική πληροφόρηση, αλλά από τον ειλικρινή θαυμασμό, την απορία και τη συνειδητοποίηση της άγνοιάς μας μπροστά στα θεμελιώδη φαινόμενα του κόσμου.

Τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των φιλοσοφικών ερωτημάτων

«Όταν το παιδί ήταν παιδί, ρωτούσε: Γιατί εγώ να είμαι εγώ και όχι εσύ; Πότε άρχισε ο χρόνος και πού τελειώνει ο χώρος; Μήπως η ζωή μας πάνω στη Γη δεν είναι τίποτα περισσότερο από ένα όνειρο; Μήπως αυτά που βλέπω, ακούω και μυρίζω είναι ένας φανταστικός κόσμος; Υπάρχει πράγματι το κακό; Πώς γίνεται εγώ, αυτός που είμαι τώρα, να μην υπήρχα πριν και μια μέρα να μην είμαι πια αυτός που είμαι τώρα;» — Βιμ Βέντερς (Τα φτερά του έρωτα)

Ερωτήσεις

• Γιατί τα φιλοσοφικά ερωτήματα (όπως αυτά για την ταυτότητα του εαυτού, τη φύση του χρόνου, το κακό, τη ζωή και τον θάνατο) χαρακτηρίζονται ως «οριακά», «θεμελιώδη» ή «έσχατα»; Σε τι διαφέρουν από τα ερωτήματα που αντιμετωπίζουν οι ειδικές επιστήμες;
• Τα φιλοσοφικά ερωτήματα ονομάζονται επίσης «ανοικτά», καθώς δεν επιδέχονται μία οριστική και τελεσίδικη απάντηση. Γιατί αξίζει να ασχολούμαστε με ερωτήματα που ίσως ξεπερνούν τις γνωστικές μας δυνατότητες και δεν οδηγούν σε έτοιμες λύσεις;

Σύνοψη Τα φιλοσοφικά ερωτήματα αγγίζουν τα έσχατα όρια της ανθρώπινης λογικής. Ακόμη κι αν δεν καταλήγουν σε οριστικά αποτελέσματα, η πορεία της αναζήτησης διευρύνει τον πνευματικό μας ορίζοντα, ανοίγει νέες προοπτικές στη γνώση και οξύνει την κριτική μας ικανότητα.

Ο δυναμικός χαρακτήρας του φιλοσοφείν: «Σκέψη πάνω στην ίδια τη σκέψη»

«ΜΕΝΩΝ: Σωκράτη, είχα ακούσει, προτού σε γνωρίσω, πως το μόνο που κάνεις είναι να βρίσκεσαι σε αμηχανία και να φέρνεις σε αμηχανία και τους άλλους· και αυτό που νιώθω τώρα είναι πως με τα μάγια και τα φίλτρα σου με έχεις παραλύσει, έτσι που να βρίσκομαι κι εγώ σε τέλεια αμηχανία. Για να πω και ένα αστείο, μου φαίνεται πως είσαι ακριβώς σαν το σελάχι της θάλασσας, που ηλεκτρίζει όποιον το πλησιάζει και το αγγίζει, και μου έχεις κάνει κάτι τέτοιο αυτή τη στιγμή, γιατί το μυαλό μου και το στόμα μου είναι ναρκωμένα και δεν μπορώ να σου απαντήσω.» — Πλάτων (Μένων)

Ερωτήσεις

• Πώς περιγράφει ο Μένων την επίδραση του σωκρατικού ελέγχου στη σκέψη του; Γιατί η φιλοσοφική αμφισβήτηση μπορεί αρχικά να προκαλεί αμηχανία ή να «ναρκώνει» τις βεβαιότητές μας σαν το θαλάσσιο σελάχι;
• Ο Ιμάνουελ Καντ υποστήριζε ότι δεν μπορούμε να μάθουμε ένα έτοιμο σώμα φιλοσοφικών αντιλήψεων, αλλά πρέπει να μάθουμε «πώς να φιλοσοφούμε». Τι σημαίνει ότι η φιλοσοφία είναι μια ζωντανή «σκέψη πάνω στην ίδια τη σκέψη» και όχι παθητική αποστήθιση θεωριών;

Σύνοψη Η φιλοσοφία δεν συνίσταται στην αποστήθιση δογματικών προτάσεων, αλλά αποτελεί μια ανοικτή, δυναμική διαδικασία κριτικής εξέτασης των ίδιων των δυνατοτήτων και των ορίων του νου μας.

Χρήση και κατάχρηση του όρου «φιλοσοφία» στην καθημερινή ζωή

«Σήμερα υπάρχει τρομακτικά πολλή φιλοσοφία σε μικρές φέτες, έτσι ώστε πια μόνο στα μαγαζιά μπορεί να αγοράσει κανείς κάτι χωρίς κοσμοαντίληψη, ενώ από την άλλη μεριά επικρατεί δεδηλωμένη καχυποψία απέναντι στα μεγάλα κομμάτια φιλοσοφίας. Σήμερα μόνο οι εγκληματίες τολμούν να βλάψουν άλλους ανθρώπους χωρίς να επικαλεστούν τη φιλοσοφία.» — Ρόμπερτ Μούζιλ (Ο άνθρωπος χωρίς ιδιότητες)

Ερωτήσεις

• Στην καθημερινή γλώσσα ακούμε συχνά φράσεις όπως «φιλοσόφησέ το», «η φιλοσοφία της εταιρείας μας» ή ακόμα και «η φιλοσοφία μιας ηλεκτρικής σκούπας». Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα σε αυτή την πληθωρική χρήση της λέξης και στην αυθεντική φιλοσοφική δραστηριότητα;
• Πώς η σύγχρονη κατάχρηση του όρου μπορεί να οδηγήσει σε σύγχυση για το πραγματικό αντικείμενο της φιλοσοφίας; Γιατί κάθε απλή παρατήρηση, γνώμη, συνήθεια ή εμπορική στρατηγική δεν αποτελεί αυτόματα «φιλοσοφία»;

Σύνοψη Ο πληθωρισμός της σημασίας της λέξης «φιλοσοφία» στην καθημερινότητα και στις διαφημίσεις θολώνει το νόημά της. Η γνήσια φιλοσοφική σκέψη ξεχωρίζει διότι απαιτεί συστηματικό έλεγχο, αυστηρή λογική τεκμηρίωση και βαθύ αναστοχασμό πάνω στις αρχές της ζωής και της γνώσης.