Το ζήτημα του διαχωρισμού της ανθρώπινης ιστορίας σε περιόδους

Το ζήτημα του διαχωρισμού της ανθρώπινης ιστορίας σε περιόδους και η υιοθέτηση ενός κοινού παγκόσμιου ημερολογίου αποτελεί ένα από τα πιο συναρπαστικά κεφάλαια της παγκόσμιας πολιτισμικής εξέλιξης. Η επικράτηση του συστήματος προ Χριστού (π.Χ.) και μετά Χριστόν (μ.Χ.) δεν ήταν αποτέλεσμα μιας ξαφνικής, ομόφωνης απόφασης της ανθρωπότητας, αλλά προϊόν μιας μακράς ιστορικής, πολιτικής και οικονομικής διαδρομής που ξεκίνησε από τη Ρώμη και επιβλήθηκε παγκοσμίως μέσω της ευρωπαϊκής κυριαρχίας.

Ο υπολογισμός του χρόνου με βάση τη γέννηση του Χριστού επινοήθηκε το 525 μ.Χ. από έναν μοναχό στη Ρώμη, τον Διονύσιο τον Μικρό (Dionysius Exiguus). Μέχρι τότε, η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία μετρούσε τα έτη είτε από την ίδρυση της Ρώμης (ab urbe condita) είτε με βάση τα έτη διακυβέρνησης των Αυτοκρατόρων. Ο Διονύσιος ήθελε να αντικαταστήσει το σύστημα χρονολόγησης που βασιζόταν στη βασιλεία του Διοκλητιανού —ενός σκληρού διώκτη των Χριστιανών— ώστε να μην μνημονεύεται το όνομα ενός τυράννου στις χριστιανικές εορτές. Έτσι, προσπάθησε να υπολογίσει το έτος γέννησης του Ιησού και το όρισε ως το έτος 1, ονομάζοντας τα επόμενα έτη Anno Domini (A.D.), που στα λατινικά σημαίνει «Έτος του Κυρίου μας».

Στην αρχική του σύλληψη, ο διαχωρισμός αυτός σχετιζόταν απόλυτα με την πίστη στη θεότητα του Χριστού, καθώς η επιλογή της λέξης «Κυρίου» αποτελούσε ευθεία θεολογική δήλωση. Ωστόσο, ο Διονύσιος υπέπεσε σε ένα σημαντικό ιστορικό σφάλμα. Σύμφωνα με τα ευαγγέλια και τις σύγχρονες ιστορικές πηγές, ο Ιησούς γεννήθηκε κατά τη βασιλεία του Ηρώδη του Μέγα. Ο Ηρώδης όμως πέθανε το 4 π.Χ. με βάση τη ρωμαϊκή χρονολόγηση. Αυτό σημαίνει ότι ο Διονύσιος έκανε λάθος στους υπολογισμούς του κατά τουλάχιστον 4 έως 6 χρόνια, με αποτέλεσμα ο Χριστός ιστορικά να έχει γεννηθεί μεταξύ του 6 π.Χ. και 4 π.Χ. Παράλληλα, το σύστημα αυτό στερείται ενός έτους μηδέν. Η αρίθμηση περνά απευθείας από το 1 π.Χ. στο 1 μ.Χ., επειδή η έννοια του μηδενός ως αριθμού δεν είχε εισαχθεί ακόμα στα μαθηματικά της Δύσης.

Η χρήση του συστήματος αυτού εξαπλώθηκε στην Ευρώπη τους επόμενους αιώνες, κυρίως μετά την υιοθέτησή του από τον Καρλομάγνο και τον Άγγλο ιστορικό Βέδα. Η τελική του επικράτηση σε ολόκληρο τον πλανήτη εδραιώθηκε μέσω της ευρωπαϊκής αποικιοκρατίας από τον 15ο αιώνα και μετά, καθώς και λόγω της ανάγκης για ένα ενιαίο σύστημα στο διεθνές εμπόριο, τις παγκόσμιες τράπεζες και τη διπλωματία. Η καθιέρωση του Γρηγοριανού Ημερολογίου το 1582 από τον Πάπα Γρηγόριο ΙΓ΄ προσέφερε μια εξαιρετική αστρονομική ακρίβεια, γεγονός που ανάγκασε ακόμα και μη χριστιανικά έθνη, όπως την Ιαπωνία (1872) και την Κίνα (1912), να το υιοθετήσουν για πρακτικούς λόγους εκσυγχρονισμού. Στη σύγχρονη εποχή, η χρήση του συστήματος έχει αποσυνδεθεί από τη θρησκευτική πίστη, αποτελώντας απλώς ένα διεθνές διοικητικό πρότυπο, με την επιστημονική κοινότητα να προτιμά πλέον τους ουδέτερους όρους π.Κ.Χ. (Πριν την Κοινή Χρονολογία) και Κ.Χ. (Κοινή Χρονολογία).

Πριν την παγκόσμια επικράτηση αυτού του συστήματος, αλλά και παράλληλα με αυτό, άλλοι μεγάλοι πολιτισμοί ανέπτυξαν τα δικά τους ημερολόγια, επιλέγοντας διαφορετικά κοσμοϊστορικά γεγονότα ως αφετηρία:

• Το Μουσουλμανικό Ημερολόγιο (Χίτζρα): Έχει ως αφετηρία το έτος 622 μ.Χ., όταν ο Μωάμεθ μετακινήθηκε από τη Μέκκα στη Μεδίνα (η φυγή αυτή ονομάζεται Εγίρα). Είναι ένα αμιγώς σεληνιακό ημερολόγιο 354 ή 355 ημερών. Επειδή το έτος του είναι κατά 11 ημέρες μικρότερο από το ηλιακό, οι θρησκευτικές γιορτές του Ισλάμ (όπως το Ραμαζάνι) δεν είναι σταθερές, αλλά «κυλούν» προς τα πίσω και αλλάζουν εποχές με την πάροδο των ετών.
• Το Βουδιστικό Ημερολόγιο: Ξεκινά από το 543 π.Χ., το έτος κατά το οποίο ο Βούδας πέθανε και πέτυχε το Παρινιρβάνα. Είναι ηλιοσεληνιακό σύστημα και χρησιμοποιείται ακόμα στη Νοτιοανατολική Ασία (Ταϊλάνδη, Μιανμάρ, Καμπότζη) για τη ρύθμιση των παραδοσιακών και θρησκευτικών εορτασμών.
• Το Εβραϊκό Ημερολόγιο: Ορίζει ως έτος 1 τη δημιουργία του κόσμου σύμφωνα με την Τορά, η οποία τοποθετείται στο 3761 π.Χ. Είναι επίσης ηλιοσεληνιακό και παραμένει το επίσημο ημερολόγιο του κράτους του Ισράηλ για τις εθνικές και θρησκευτικές αργίες.
• Το Βυζαντινό Ημερολόγιο: Χρησιμοποιήθηκε στην Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία μέχρι την πτώση της και βασιζόταν στη βιβλική Κτίση του Κόσμου, η οποία είχε υπολογιστεί την 1η Σεπτεμβρίου του 5509 π.Χ. Οι Βυζαντινοί δεν γνώριζαν τον όρο «π.Χ.» ή «μ.Χ.», αλλά κατέγραφαν τα γεγονότα με βάση το πόσα έτη είχαν περάσει από τη δημιουργία του Αδάμ.
• Το Γαλλικό Επαναστατικό Ημερολόγιο: Αποτελεί την πιο χαρακτηριστική πολιτική απόπειρα κατάργησης του χριστιανικού χρόνου. Το 1793, οι Γάλλοι επαναστάτες όρισαν ως Έτος 1 την ανακήρυξη της Γαλλικής Δημοκρατίας (22 Σεπτεμβρίου 1792). Αντικατέστησαν την 7ήμερη εβδομάδα με 10ήμερη και μετονόμασαν τους μήνες με βάση τα καιρικά φαινόμενα (π.χ. Χιονώδης, Ομιχλώδης). Το σύστημα αυτό αποδείχθηκε εντελώς μη πρακτικό για τις διεθνείς σχέσεις και καταργήθηκε από τον Ναπολέοντα μετά από μόλις 12 χρόνια εφαρμογής.

Η ιστορία της χρονολόγησης αποδεικνύει ότι ο χρόνος, αν και φυσικό μέγεθος, οργανώθηκε και τεμαχίστηκε από τον άνθρωπο με βάση την ισχύ. Το σύστημα π.Χ. και μ.Χ. επικράτησε τελικά όχι επειδή η ανθρωπότητα ασπάστηκε μαζικά τον Χριστιανισμό, αλλά επειδή η Ευρώπη κατείχε τα ηνία της παγκόσμιας οικονομικής και πολιτικής ισχύος κατά τους αιώνες που διαμορφώθηκε ο σύγχρονος κόσμος.