1. Τι είναι η φιλοσοφία;
Η φιλοσοφία είναι η ιδιαίτερη πνευματική δραστηριότητα στην οποία επιδιδόμαστε όταν μας απασχολούν παράδοξα, οριακά και θεμελιώδη ερωτήματα που αφορούν τη σκέψη, την ύπαρξη και τη ζωή μας. Γεννιέται από την απορία και τον θαυμασμό, δηλαδή την έκπληξη απέναντι σε όσα συνήθως θεωρούμε αυτονόητα στην καθημερινή μας ζωή.
Ορίζεται κυρίως ως «σκέψη πάνω στην ίδια τη σκέψη» και τις δυνατότητές της. Ο όρος αναφέρεται τόσο στη ζωντανή διαδικασία του φιλοσοφείν, δηλαδή στον δυναμικό και ανοικτό τρόπο προσέγγισης του κόσμου, όσο και στις θεωρίες στις οποίες καταλήγουν οι φιλόσοφοι.
2. Τι σημαίνει «Υιοθετώ φιλοσοφική στάση απέναντι στον εαυτό μου και στα πράγματα που με περιβάλλουν»;
Υιοθετώ φιλοσοφική στάση σημαίνει ότι βγαίνω από τη ρουτίνα της καθημερινότητας και παύω να θεωρώ τα πάντα γύρω μου ως προφανή και δεδομένα. Παρατηρώ τον εαυτό μου, τους άλλους ανθρώπους και τα φαινόμενα του κόσμου με έκπληξη, απορία και θαυμασμό.
Αντί να αποδέχομαι αβασάνιστα τις έτοιμες πεποιθήσεις, τις προκαταλήψεις και τις συνήθειες, αμφισβητώ τα αυτονόητα, αναρωτιέμαι για το βάθος των εννοιών και αναζητώ την αληθινή γνώση χάριν της ίδιας της κατανόησης και όχι για κάποιο άμεσο πρακτικό όφελος.
3. Τι επιδιώκουν οι φιλόσοφοι με τα παράδοξα ερωτήματά τους; Αναφέρετε παραδείγματα.
Με τα παράδοξα ερωτήματά τους οι φιλόσοφοι επιδιώκουν να ανατρέψουν τη νοητική μας αδράνεια, να κλονίσουν τις αυτονόητες παραδοχές μας, να αποκαλύψουν τα όρια της λογικής και της γλώσσας μας, και να μας οδηγήσουν στη διερεύνηση των δυνατοτήτων της ανθρώπινης σκέψης.
Χαρακτηριστικά παραδείγματα παράδοξων ερωτημάτων είναι τα εξής: Πώς μπορούμε να είμαστε βέβαιοι ότι ο κόσμος γύρω μας δεν είναι απλώς ένα όνειρο; Πώς είμαστε σίγουροι ότι ο ήλιος θα ανατείλει αύριο με τον ίδιο τρόπο που ανέτειλε χθες; Γιατί να υπάρχει ο κόσμος και τα όντα αντί για το τίποτα;
4. Τι σημαίνει η διαπίστωση ότι «η φιλοσοφική σκέψη δεν έχει τη γραμμική εξέλιξη που έχουν οι επιστήμες»;
Στις επιστήμες παρατηρείται γραμμική και συσσωρευτική εξέλιξη, όπου οι νεότερες θεωρίες αντικαθιστούν τις παλαιότερες και ακριβέστερες, καθιστώντας τις προηγούμενες ξεπερασμένες (για παράδειγμα, στη φυσική δεν χρειάζεται να χρησιμοποιούμε τη φυσική του Αριστοτέλη για να κάνουμε σύγχρονη έρευνα).
Αντίθετα, η φιλοσοφική σκέψη δεν αχρηστεύει το παρελθόν της. Επιστρέφει διαρκώς σε «ανοικτά» και θεμελιώδη ερωτήματα που δεν επιδέχονται οριστικές ή εργαστηριακές απαντήσεις. Για τον λόγο αυτό, ο στοχασμός αρχαίων και νεότερων φιλοσόφων, όπως του Πλάτωνα, του Αριστοτέλη ή του Καντ, παραμένει διαρκώς επίκαιρος και ζωντανός.
5. Σε ποιον από τους στόχους της φιλοσοφικής δραστηριότητας αναφέρεται το κείμενο 1 της σελίδας 17 (Αριστοτέλης, Μετά τα Φυσικά); Αιτιολογήστε την απάντησή σας.
Το κείμενο 1 της σελίδας 17 από τα Μετά τα Φυσικά του Αριστοτέλη αναφέρεται κυρίως στον στόχο της «διαμόρφωσης μιας συνολικής θεώρησης του κόσμου και της θέσης του ανθρώπου μέσα σε αυτόν», καθώς και στην «αιτιοποίηση βασικών πεποιθήσεων».
Ο Αριστοτέλης εξηγεί ότι οι άνθρωποι άρχισαν να φιλοσοφούν από απορία και θαυμασμό απέναντι στα παράδοξα φαινόμενα, προκειμένου να ξεφύγουν από την άγνοια. Επισημαίνει ότι ο σκοπός τους ήταν να κατανοήσουν θεωρητικά τη μορφή και τη γένεση των πάντων χάριν της ίδιας της γνώσης και όχι για κάποια πρακτική χρήση, επιζητώντας μια συνολική εικόνα της πραγματικότητας.
6. Σε ποιον από τους στόχους της φιλοσοφικής δραστηριότητας αναφέρεται το κείμενο 2 της σελίδας 17 (Thomas Nagel); Αιτιολογήστε την απάντησή σας.
Το κείμενο 2 της σελίδας 17 του Thomas Nagel αναφέρεται στον στόχο της «διασάφησης γενικών και αφηρημένων εννοιών».
Ο συγγραφέας εξηγεί ότι ενώ ένας ιστορικός, ένας μαθηματικός ή ένας φυσικός εξετάζουν συγκεκριμένα γεγονότα ή φαινόμενα, ο φιλόσοφος ελέγχει και αναλύει τις ίδιες τις θεμελιώδεις έννοιες που χρησιμοποιούμε καθημερινά χωρίς να τις σκεφτόμαστε, όπως τι είναι χρόνος, τι είναι αριθμός, τι είναι νόημα ή γιατί μια πράξη είναι καλή ή κακή. Επομένως, το κείμενο εστιάζει στην προσπάθεια της φιλοσοφίας να αποσαφηνίσει τις έννοιες και να αποφύγει τις εννοιολογικές συγχύσεις.
7. Σε ποιον από τους στόχους της φιλοσοφικής δραστηριότητας ανήκει το κείμενο 3 της σελίδας 17 (Αριστοτέλης, Ηθικά Νικομάχεια); Αιτιολογήστε την απάντησή σας.
Το κείμενο 3 της σελίδας 17 από τα Ηθικά Νικομάχεια του Αριστοτέλη ανήκει στον στόχο της «καθοδήγησης της πράξης και της οργάνωσης του τρόπου ζωής μας» (η φιλοσοφία ως τέχνη του βίου).
Ο Αριστοτέλης τονίζει ότι ο σκοπός της ηθικής φιλοσοφίας δεν είναι η απλή θεωρητική γνώση (δηλαδή δεν φιλοσοφούμε μόνο για να μάθουμε τι είναι η αρετή), αλλά για να γίνουμε οι ίδιοι ενάρετοι άνθρωποι στην πράξη. Εφόσον η ηθική έρευνα εστιάζει στο πώς πρέπει να ενεργούμε, εντάσσεται άμεσα στον πρακτικό στόχο της φιλοσοφίας να καθοδηγεί τις αποφάσεις και τις πράξεις μας.
8. Να σχολιάσετε την άποψη, σύμφωνα με την οποία «η λέξη φιλοσοφία σημαίνει κάτι που στέκει πάνω ή κάτω από τις επιστήμες, αλλά όχι δίπλα σε αυτές».
Η άποψη αυτή (παράφραση της σκέψης του Ludwig Wittgenstein) τονίζει ότι η φιλοσοφία δεν αποτελεί άλλη μία επιμέρους επιστήμη δίπλα στις υπόλοιπες, αλλά κινείται σε διαφορετικό επίπεδο.
Στέκει «κάτω» (πριν) από τις επιστήμες, επειδή τις βοηθά να θεμελιώσουν τις πρώτες αρχές τους, να αποσαφηνίσουν τις βασικές τους έννοιες και να οργανώσουν τις μεθόδους τους.
Στέκει «πάνω» (μετά) από τις επιστήμες, επειδή συνθέτει, αξιολογεί και ερμηνεύει τα πορίσματα των επιστημονικών ερευνών, εξετάζοντας τη συνολική σημασία τους για τον άνθρωπο και την υπαρξιακή του πορεία.
9. Η φιλοσοφία έχει μόνο θεωρητικό χαρακτήρα; Αιτιολογήστε την απάντησή σας.
Όχι, η φιλοσοφία δεν έχει μόνο θεωρητικό χαρακτήρα. Παρά το γεγονός ότι ξεκινά από τη θεωρητική απορία και τη διανοητική αναζήτηση, διαθέτει έναν ισχυρό και ουσιαστικό πρακτικό προσανατολισμό.
Από την εποχή του Σωκράτη και του Αριστοτέλη, η φιλοσοφία νοείται ως «τέχνη του βίου». Επιζητεί να διαμορφώσει ηθικές αρχές, αξίες και κανόνες που καθοδηγούν τις καθημερινές πράξεις του ατόμου, προσανατολίζουν τις επιλογές του σε κρίσιμα διλήμματα και συμβάλλουν στη δίκαιη οργάνωση της κοινωνίας και των θεσμών.
10. Ποιοι είναι οι βασικοί στόχοι της φιλοσοφικής δραστηριότητας και ποιους βασικούς κλάδους περιλαμβάνει η φιλοσοφία;
Οι τέσσερις βασικοί στόχοι της φιλοσοφικής δραστηριότητας είναι: η διασάφηση γενικών και αφηρημένων εννοιών, η αιτιοποίηση βασικών πεποιθήσεων, η διαμόρφωση μιας συνολικής και συνεκτικής θεώρησης του κόσμου, και η καθοδήγηση της πράξης και οργάνωση του τρόπου ζωής μας.
Οι κυριότεροι κλάδοι στους οποίους χωρίζεται η φιλοσοφία για την επίτευξη αυτών των στόχων είναι: η γνωσιολογία (που εξετάζει τη δυνατότητα και τις πηγές της γνώσης), η μεταφυσική ή οντολογία (που ερευνά τη βαθύτερη υφή της πραγματικότητας) και η πρακτική φιλοσοφία ή αξιολογία (που περιλαμβάνει την ηθική, την πολιτική φιλοσοφία και την αισθητική). Παράλληλα, κομβικό ρόλο διαδραματίζει η λογική ως το θεμελιώδες όργανο ορθής νόησης.
