Στη φιλοσοφική δραστηριότητα δεν αρκεί να προβάλλει κανείς αυθαίρετους ισχυρισμούς, υποκειμενικές εκτιμήσεις ή να επικαλείται προσωπικές διαισθήσεις και ιδέες. Όποιος φιλοσοφεί οφείλει να οργανώνει τη σκέψη του με τρόπο που να συνδέει λογικά τις πεποιθήσεις του. Αυτή η συστηματική οργάνωση επιτυγχάνεται μέσω των επιχειρημάτων. Το επιχείρημα είναι ένα σύνολο προτάσεων οργανωμένο σε δύο δομικά μέρη:
- Προκείμενες: Οι αρχικές προτάσεις (δεδομένα ή υποθέσεις) που χρησιμεύουν ως αφετηρία για τη στήριξη του ισχυρισμού μας.
- Συμπέρασμα: Η τελική πρόταση την οποία επιδιώκουμε να αποδείξουμε και η οποία συνάγεται λογικά από τις προκείμενες.
Ανάλογα με την πορεία της συλλογιστικής διαδικασίας και τον βαθμό βεβαιότητας που παρέχουν, τα επιχειρήματα διακρίνονται σε δύο βασικές κατηγορίες:
- Παραγωγικά Επιχειρήματα (Παραγωγή): Στη διαδικασία της παραγωγής, η σκέψη μεταβαίνει συνήθως από το γενικό και καθολικό στο επιμέρους και ειδικό. Το κύριο γνωρίσματα του παραγωγικού επιχειρήματος είναι η λογική αναγκαιότητα: αν οι προκείμενες είναι αληθείς και η δομή έγκυρη, το συμπέρασμα προκύπτει αναγκαστικά ως αληθές.
Παράδειγμα: Όλοι οι άνθρωποι είναι θνητοί. Ο Σωκράτης είναι άνθρωπος. Άρα, ο Σωκράτης είναι θνητός. - Επαγωγικά Επιχειρήματα (Επαγωγή): Στην επαγωγή, η σκέψη μεταβαίνει από το επιμέρους και μερικό (μεμονωμένες παρατηρήσεις) στο γενικό και καθολικό (γενικό κανόνα). Το συμπέρασμα μιας επαγωγής δεν προκύπτει με λογική αναγκαιότητα, αλλά διαθέτει κάποιο βαθμό **πιθανότητας**, καθώς πάντα υπάρχει το ενδεχόμενο να βρεθεί στο μέλλον μια παρατήρηση που θα ανατρέψει τη γενίκευση.
Παράδειγμα: Ο σίδηρος διαστέλλεται όταν θερμαίνεται. Ο χαλκός διαστέλλεται όταν θερμαίνεται. Άρα, όλα τα μέταλλα διαστέλλονται όταν θερμαίνονται.
Για την αξιολόγηση ενός παραγωγικού επιχειρήματος, η Λογική διακρίνει τρεις θεμελιώδεις έννοιες:
- Αλήθεια: Αφορά αποκλειστικά το περιεχόμενο των μεμονωμένων προτάσεων (προκειμένων ή συμπεράσματος) και εξετάζει αν αυτό που δηλώνει η πρόταση ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα.
- Εγκυρότητα: Αφορά τη μορφή και τη λογική δομή του επιχειρήματος. Ένα επιχείρημα είναι έγκυρο όταν το συμπέρασμα συνάγεται με λογική αναγκαιότητα από τις προκείμενες, ανεξάρτητα από το αν οι προκείμενες είναι πράγματι αληθείς ή ψευδείς.
- Ορθότητα: Ένα επιχείρημα είναι ορθό όταν είναι ταυτόχρονα έγκυρο στη μορφή του και όλες οι προκείμενες του είναι αληθείς. Μόνο το ορθό επιχείρημα εγγυάται με απόλυτη βεβαιότητα την αλήθεια του συμπεράσματος.
Η αλήθεια του συμπεράσματος δεν συνεπάγεται αυτόματα την εγκυρότητα της συλλογιστικής δομής:
- Έγκυρο και Ορθό Επιχείρημα:
Όλοι οι άνθρωποι είναι θνητοί. (Αληθής)
Ο Σωκράτης είναι άνθρωπος. (Αληθής)
Άρα, ο Σωκράτης είναι θνητός. (Έγκυρο & Αληθές = Ορθό) - Άκυρο Επιχείρημα (με αληθείς προκείμενες και αληθές συμπέρασμα):
Μερικοί άνθρωποι είναι φιλόσοφοι. (Αληθής)
Ο Σωκράτης είναι άνθρωπος. (Αληθής)
Άρα, ο Σωκράτης είναι φιλόσοφος.
Ανάλυση: Αν και το συμπέρασμα τυχαίνει να είναι αληθές, το επιχείρημα είναι άκυρο, διότι το συμπέρασμα δεν συνάγεται αναγκαία από τις προκείμενες (ο Σωκράτης θα μπορούσε να ανήκει στους ανθρώπους που δεν είναι φιλόσοφοι). - Άκυρο Επιχείρημα (με αληθείς προκείμενες και ψευδές συμπέρασμα):
Μερικοί άνθρωποι είναι φιλόσοφοι. (Αληθής)
Ο Θεμιστοκλής είναι άνθρωπος. (Αληθής)
Άρα, ο Θεμιστοκλής είναι φιλόσοφος. (Ψευδές & Άκυρο, λόγω της ίδιας ελαττωματικής δομής)
Στη καθημερινή επικοινωνία, στη δημοσιογραφία και στον πολιτικό λόγο συναντάμε συχνά παραπλανητικά επιχειρήματα που φαίνονται αληθοφανή αλλά εμπεριέχουν λογικά σφάλματα. Αυτά ονομάζονται **σοφίσματα** ή **λογικές πλάνες**. Σπουδαιότερες κατηγορίες είναι:
- Επιχείρημα ad hominem (επιχείρημα εναντίον του προσώπου): Η προσπάθεια απόρριψης μιας θέσης με την επίθεση στα ελαττώματα, τη συμπεριφορά ή τις ιδιότητες του προσώπου που την εκφράζει, αντί για τον έλεγχο των επιχειρημάτων του.
- Προσφυγή στην αυθεντία: Η επίκληση της γνώμης ενός διάσημου ή ισχυρού προσώπου για τη θεμελίωση ενός ισχυρισμού, χωρίς το πρόσωπο αυτό να διαθέτει σχετική επιστημονική ειδίκευση.
- Επιχείρημα ad populum (προσφυγή στην πλειοψηφία): Η υποστήριξη μιας άποψης με το επιχείρημα ότι την αποδέχεται η συντριπτική πλειοψηφία του κόσμου.
- Λήψη του ζητουμένου: Η χρήση ως προκείμενης αυτού ακριβώς του ισχυρισμού που υποτίθεται ότι πρέπει να αποδειχθεί (κυκλική απόδειξη).
- Εσπευσμένη γενίκευση: Η εξαγωγή ενός καθολικού συμπεράσματος από ένα ελάχιστο ή μη αντιπροσωπευτικό δείγμα περιπτώσεων.
Ο **Αριστοτέλης** θεωρείται ο θεμελιωτής της επιστήμης της Λογικής. Στα έργα του που απαρτίζουν το Όργανον (και ιδίως στα Αναλυτικά Πρότερα και Περί σοφιστικών ελέγχων), ταξινόμησε τις μορφές των προτάσεων και τους έγκυρους συλλογισμούς, χρησιμοποιώντας για πρώτη φορά μεταβλητές (γράμματα) ώστε να εξετάζει την καθαρή λογική δομή ανεξάρτητα από το περιεχόμενο.
Βασικό κίνητρο για τη συγκρότηση της αριστοτελικής λογικής υπήρξε η αντιμετώπιση των **Σοφιστών**. Οι Σοφιστές δίδασκαν τη ρητορική τέχνη της πειθούς στις δημοκρατικές αθηναϊκές συνελεύσεις και στα δικαστήρια, υποστηρίζοντας συχνά αντίθετες θέσεις με τη χρήση αληθοφανών αλλά μη έγκυρων επιχειρημάτων (σοφισμάτων).
— Αριστοτέλης, Περί σοφιστικών ελέγχων (183b34-184b8)
— Rudolf Carnap, Η παλιά και η νέα λογική
Ερώτηση 1: Να εξετάσετε αν οι παρακάτω συλλογισμοί είναι έγκυροι ή άκυροι, αν οι προκείμενες είναι αληθείς και αν το επιχείρημα είναι ορθό:
α) «Όλοι οι επιστήμονες είναι μορφωμένοι. Ο Γιάννης είναι μορφωμένος. Άρα, ο Γιάννης είναι επιστήμονας.»
β) «Κανένα τετράποδο δεν είναι πτηνό. Η γάτα είναι τετράποδο. Άρα, η γάτα δεν είναι πτηνό.»
α) Ο συλλογισμός είναι μη έγκυρος (άκυρος). Παρότι οι προκείμενες και το συμπέρασμα μπορεί στην πραγματικότητα να είναι αληθείς προτάσεις, η λογική δομή πάσχει: το ότι ο Γιάννης ανήκει στο ευρύτερο σύνολο των μορφωμένων δεν σημαίνει αναγκαία ότι ανήκει και στο υποσύνολο των επιστημόνων. Εφόσον δεν είναι έγκυρος, το επιχείρημα δεν είναι ορθό.
β) Ο συλλογισμός είναι έγκυρος, καθώς το συμπέρασμα προκύπτει με αναγκαιότητα από τις προκείμενες. Εφόσον και οι δύο προκείμενες είναι πραγματικά αληθείς, το επιχείρημα είναι και ορθό.
Ερώτηση 2: Ποια λογική πλάνη (σόφισμα) διαπράττεται σε καθέναν από τους παρακάτω ισχυρισμούς;
α) «Ο τάδε πολιτικός υποστηρίζει μια μεταρρύθμιση στην παιδεία, αλλά μην τον ακούτε, γιατί στην ιδιωτική του ζωή είναι ανήθικος.»
β) «Αυτό το συμπλήρωμα διατροφής είναι αποτελεσματικό, αφού το συνιστά ένας διάσημος ηθοποιός.»
γ) «Πρέπει να αποδεχτούμε αυτή την άποψη, γιατί έτσι πιστεύει η πλειοψηφία των πολιτών.»
α) Επιχείρημα ad hominem: Αντί να ελεγχθεί η λογική αξία της πρότασης για την παιδεία, επιτίθεται στην προσωπικότητα και την ιδιωτική ζωή του ομιλητή.
β) Προσφυγή στην αυθεντία: Επικαλείται τη γνώμη ενός δημοφιλούς προσώπου (ηθοποιού) που όμως δεν διαθέτει την απαιτούμενη επιστημονική/ιατρική κατάρτιση.
γ) Επιχείρημα ad populum: Ταυτίζει την αλήθεια με τη δημοφιλία, θεωρώντας ότι μια άποψη είναι σωστή επειδή την αποδέχονται οι πολλοί.
Δραστηριότητα Κριτικής Σκέψης: Συγκριτική ανάλυση Παραγωγής και Επαγωγής
Ενδεικτική Απάντηση / Σχολιασμός: 1) Η **παραγωγή** προσφέρει απόλυτη λογική βεβαιότητα (αν οι προκείμενες είναι αληθείς, το συμπέρασμα είναι αδιάσειστο). Το όριό της έγκειται στο ότι δεν προσθέτει νέες εμπειρικές πληροφορίες για τον κόσμο, αλλά απλώς αποσαφηνίζει όσα εμπεριέχονταν ήδη στις προκείμενες.
2) Η **επαγωγή** επιτρέπει τη διεύρυνση της γνώσης και τη διατύπωση γενικών επιστημονικών νόμων μέσα από παρατηρήσεις. Το όριό της είναι ότι το συμπέρασμα παραμένει πάντοτε πιθανολογικό, καθώς δεν αποκλείεται μια μελλοντική παρατήρηση να ανατρέψει τη γενίκευση.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου
Αφήστε το σχόλιό σας