Βασικοί στόχοι της φιλοσοφικής δραστηριότητας

Μάθημα: Αρχές Φιλοσοφίας Κεφάλαιο: Ξεκινώντας από την απορία Θεματική Ενότητα: Βασικοί στόχοι της φιλοσοφικής δραστηριότητας

Η φιλοσοφική δραστηριότητα ορίζεται ως μια δυναμική «σκέψη πάνω στην ίδια τη σκέψη». Δεν συνίσταται στην αποστήθιση έτοιμων απαντήσεων, αλλά αποτελεί μια ανοικτή πνευματική πορεία αναζήτησης. Στο παρόν φύλλο εργασίας θα διερευνήσουμε βήμα προς βήμα τους βασικούς στόχους που κατευθύνουν τη φιλοσοφική σκέψη.

Διασάφηση γενικών και αφηρημένων εννοιών

«Το κύριο μέλημα της φιλοσοφίας είναι να ελέγξει και να κατανοήσει πολύ κοινές έννοιες, που όλοι μας τις χρησιμοποιούμε καθημερινά χωρίς να τις σκεφτόμαστε. Ένας ιστορικός μπορεί να ζητήσει να μάθει τι συνέβη κάποτε στο παρελθόν, αλλά ένας φιλόσοφος θα ρωτήσει: τι είναι χρόνος; Ένας μαθηματικός μπορεί να ερευνά τις πιθανές σχέσεις μεταξύ των αριθμών, αλλά ένας φιλόσοφος θα αναρωτηθεί: τι είναι αριθμός; [...] Ο καθένας μπορεί να αναρωτιέται αν είναι κακό να τρυπώνεις στο σινεμά χωρίς εισιτήριο, αλλά ένας φιλόσοφος θα ρωτήσει: γιατί μια πράξη είναι καλή ή κακή;» — Τόμας Νέιγκελ (Θεμελιώδη φιλοσοφικά προβλήματα)

Ερωτήσεις

• Επιλέξτε μία από τις παρακάτω γενικές και αφηρημένες έννοιες που συναντούμε στην καθημερινή ζωή: ελευθερία, χρόνος, δικαιοσύνη, νόμος. Διατυπώστε έναν δικό σας ορισμό για την έννοια αυτή και εξηγήστε γιατί, ενώ χρησιμοποιούμε καθημερινά τη λέξη αυτή, το ακριβές νόημά της αποδεικνύεται συγκεχυμένο όταν μας ζητηθεί να την ορίσουμε.
• Εξετάστε πώς αλλάζει η σημασία μιας έννοιας όταν τη χρησιμοποιούμε στην καθημερινή κουβέντα σε σύγκριση με το πώς τη χρησιμοποιεί η επιστημονική έρευνα. Ποιο είναι το όφελος της φιλοσοφικής προσπάθειας να απομονωθούν τα κοινά και σταθερά στοιχεία των σημασιών αυτών των λέξεων;

Σύνοψη Η φιλοσοφία ξεκινά με τη διασάφηση των γενικών εννοιών, διότι χωρίς σαφή σύλληψη των όρων που χρησιμοποιούμε είναι αδύνατον να προχωρήσουμε στη συστηματική διερεύνηση οποιουδήποτε φιλοσοφικού προβλήματος.

Αιτιολόγηση βασικών πεποιθήσεων

«Αν κάποιος μας έλεγε ότι τώρα που διαβάζουμε αυτό το βιβλίο μπορεί στην πραγματικότητα να ονειρευόμαστε, ή αν αμφισβητούσε το αν είμαστε βέβαιοι ότι ο ήλιος θα ανατείλει αύριο όπως ανέτειλε χθες, θα νομίζαμε ότι ανησυχεί υπερβολικά για κάτι που έχουμε συνηθίσει να δεχόμαστε ως δεδομένο.» — Ρενέ Ντεκάρτ (Στοχασμοί περί της πρώτης φιλοσοφίας)

Ερωτήσεις

• Καταγράψτε πεποιθήσεις τις οποίες θεωρείτε απολύτως αυτονόητες στην καθημερινή σας ζωή. Θέστε τις πεποιθήσεις αυτές υπό κριτικό έλεγχο: ποια αποδεικτικά στοιχεία ή επιχειρήματα έχετε για να υποστηρίξετε την αλήθεια τους;
• Γιατί η φιλοσοφική στάση μας καλεί να μην αποδεχόμαστε παθητικά καμία προϋπόθεση χωρίς αιτιολόγηση; Τι κερδίζουμε ως σκεπτόμενοι άνθρωποι όταν προσπαθούμε να ανιχνεύσουμε τα όρια των λογικών μας ικανοτήτων;

Σύνοψη Η αιτιολόγηση των βασικών πεποιθήσεων συνιστά την κριτική λειτουργία της φιλοσοφίας, η οποία μετατρέπει τις αθεμελίωτες γνώμες σε λογικά υποστηριγμένες θέσεις.

Διαμόρφωση συνολικής θεώρησης του κόσμου και του ανθρώπου

«Η φυσική διδάσκει ότι τα συμπαγή αντικείμενα αποτελούνται από αόρατα σωματίδια και κενό, η βιολογία ότι είμαστε φτιαγμένοι από κύτταρα, η ψυχολογία ότι τα κίνητρά μας καθορίζονται από υποσυνείδητες επιθυμίες, η θρησκεία εμπνέει την πίστη σε μια ανώτατη δύναμη, ενώ η τέχνη μάς επιτρέπει να βλέπουμε τον κόσμο με τη δημιουργική φαντασία.» — Φερνάντο Σαμπατέρ (Οι ερωτήσεις της ζωής)

Ερωτήσεις

• Πώς οι πληροφορίες που μας δίνουν οι ειδικές επιστήμες, η τέχνη και η θρησκεία μπορούν να φανούν αποσπασματικές ή ακόμη και να συγκρούονται μεταξύ τους; Πώς προσπαθεί η φιλοσοφία να συνδέσει αυτές τις διαφορετικές όψεις σε ένα συνεκτικό θεωρητικό πλαίσιο;
• Με ποιον τρόπο η προσπάθεια διαμόρφωσης μιας συνολικής θεώρησης βοηθά τον άνθρωπο να φωτίσει τη θέση του μέσα στο σύμπαν και το νόημα της ύπαρξής του; Πώς συμβάλλει η φιλοσοφική θεώρηση στην εσωτερική αυτονομία και συγκρότηση του ατόμου;

Σύνοψη Ο στόχος αυτός εκφράζει το συνθετικό ιδεώδες της φιλοσοφίας: να προσφέρει μια σφαιρική εποπτεία της γνώσης και της ανθρώπινης ύπαρξης.

Καθοδήγηση της πράξης και οργάνωση του τρόπου ζωής

Μελέτη Πηγών

«Όταν η ύπαρξή μας ακολουθεί μια ρουτίνα χωρίς ποτέ να εξετάζονται τα κίνητρα πάνω στα οποία βασίζεται, είναι σαν να οδηγούμε ένα αυτοκίνητο που δεν έχει πάει ποτέ για σέρβις. Αν δεν αμφισβητείτε σοβαρά την ορθότητα των αντιλήψεων στις οποίες βασίζεται η ζωή σας, κάνετε τη ζωή σας φτωχότερη.» — Νάιτζελ Γουόρμπαρτον (Φιλοσοφία: Τα βασικά ζητήματα)

«Η παρούσα φιλοσοφική μας ενασχόληση δεν έχει ως στόχο τη θεωρητική γνώση (δε γίνεται για να μάθουμε τι είναι η αρετή, αλλά για να γίνουμε ενάρετοι - αλλιώς δε θα είχε κανένα νόημα).» — Αριστοτέλης (Ηθικά Νικομάχεια)

Ερωτήσεις

• Εξηγήστε τι σημαίνει ο χαρακτηρισμός της φιλοσοφίας ως «τέχνης του βίου». Γιατί η θεωρητική ανάλυση των εννοιών και ο έλεγχος των πεποιθήσεων παραμένουν ημιτελή αν δεν μεταφράζονται σε πρακτική στάση ζωής και ηθική συμπεριφορά;
• Αναλογιστείτε μια καθημερινή απόφαση ή ένα δίλημμα (π.χ. τη στάση μας απέναντι στους συνανθρώπους μας, την τήρηση των κανόνων ή την προστασία του περιβάλλοντος). Πώς οι φιλοσοφικές αξίες και αρχές μπορούν να μας καθοδηγήσουν ώστε να πράττουμε ορθά και να οργανώνουμε τη ζωή μας με νόημα;

Σύνοψη Η φιλοσοφία δεν είναι αφηρημένη θεωρία, αλλά πρακτικός οδηγός που νοηματοδοτεί τις επιλογές μας και διαμορφώνει τον χαρακτήρα μας.