Ο Βουδισμός αποτελεί ένα από τα μεγαλύτερα θρησκευτικά συστήματα παγκοσμίως, με περίπου 500 έως 520 εκατομμύρια πιστούς σήμερα. Οι ίδιοι οι Βουδιστές ονομάζουν το σύστημά τους Μπούντα-βατσάνα (μήνυμα του Βούδα) ή Ντάρμα (διδασκαλία, απόλυτος νόμος, πρότυπο ζωής).
Ο Ιδρυτής: Σιντάρτα Γκαουτάμα (Βούδας)
Ο ιδρυτής του Βουδισμού ήταν ο Σιντάρτα Γκαουτάμα (περ. 560-480 π.Χ.), ο οποίος γεννήθηκε στο Λουμπίνι του σημερινού Νεπάλ μέσα σε μια βασιλική οικογένεια της κάστας των πολεμιστών (Κσατρίγια).
Η Κρίση και οι Τέσσερις Συναντήσεις: Παρά την πολυτελή ζωή του, ο Σιντάρτα συγκλονίστηκε όταν βγήκε από το παλάτι και συνάντησε διαδοχικά έναν γέροντα, έναν άρρωστο και έναν νεκρό, συνειδητοποιώντας ότι η ζωή κυβερνάται από τον πόνο και τη φθορά. Η τέταρτη συνάντηση με έναν γαλήνιο ασκητή τού έδειξε τον δρόμο της θρησκευτικής αναζήτησης.
Η Αναζήτηση και ο Φωτισμός: Σε ηλικία 29 ετών εγκατέλειψε την οικογένειά του και έζησε για χρόνια ως περιπλανώμενος ασκητής. Αφού απέρριψε τις ακραίες στερήσεις που παραλίγο να τον οδηγήσουν στον θάνατο, ανακάλυψε τη «Μέση Οδό». Στα 35 του χρόνια, ενώ διαλογιζόταν κάτω από ένα δέντρο (δέντρο μπόντι), κατέκτησε τη Φώτιση και ονομάστηκε Βούδας (Αφυπνισμένος ή Φωτισμένος).
Το Τέλος: Δίδαξε για 40 χρόνια και πέθανε σε ηλικία 80 ετών. Το σώμα του αποτεφρώθηκε και τα λείψανά του τοποθετήθηκαν σε στούπες.
Βασικές Διδασκαλίες
Ο Βουδισμός υιοθέτησε τις έννοιες της μετενσάρκωσης (σαμσάρα) και του κάρμα (ο νόμος της δράσης και αντίδρασης), αλλά αρνήθηκε την ύπαρξη μόνιμης ψυχής (ανάτμαν) και το σύστημα των καστών. Ο Βούδας απέφυγε να μιλήσει για τον Θεό, τηρώντας σιωπή.
Οι Τέσσερις Ευγενείς Αλήθειες:
Η ύπαρξη είναι πόνος: Η γέννηση, τα γηρατειά, η αρρώστια και ο θάνατος είναι οδύνη.
Η αιτία του πόνου είναι η επιθυμία: Η προσκόλληση σε φευγαλέα πράγματα λόγω άγνοιας.
Η διακοπή του πόνου (Νιρβάνα): Το «σβήσιμο» της επιθυμίας και η απελευθέρωση από τον κύκλο των αναγεννήσεων.
Το Οκταπλό Μονοπάτι: Η μέθοδος για την κατάπαυση του πόνου που περιλαμβάνει ηθικές αρχές (σωστή γνώση, λόγος, δράση, διαλογισμός κ.ά.).
Οι Κυριότεροι Κλάδοι
Τεραβάντα ή Χιναγιάνα (Μικρό Όχημα): Η αρχαιότερη μορφή. Δίνει έμφαση στον ιστορικό Βούδα και στον μοναχισμό. Οι πιστοί επιδιώκουν την ατομική λύτρωση.
Μαχαγιάνα (Μεγάλο Όχημα): Θεωρεί τον Βούδα ως μια υπερβατική, αιώνια πραγματικότητα. Ιδανικό του είναι ο Μποντισάτβα, ένα ον που, αν και φωτισμένο, καθυστερεί την είσοδό του στη Νιρβάνα από συμπόνια, για να βοηθήσει όλα τα όντα.
Βατζραγιάνα (Αδαμάντινο Όχημα): Μυστικιστικός κλάδος (Θιβέτ) με χρήση συμβόλων (μάνταλα) και τελετουργιών. Επικεφαλής είναι ο Δαλάι Λάμα, που θεωρείται μετενσάρκωση του Βούδα.
Λατρεία και Μοναχισμός
Σάνγκα: Η βουδιστική μοναχική κοινότητα, όπου επικρατεί πλήρης ισότητα. Οι μοναχοί (bhiksu = επαίτες) ζουν με απλότητα και ασκούνται στον διαλογισμό.
Λατρευτικές Πρακτικές: Οι πιστοί τιμούν τα αγάλματα του Βούδα, προσφέρουν άνθη και θυμίαμα, και επισκέπτονται ιερούς τόπους όπως το Μποντ Γκάγια και το Σαρνάθ.
Ιερά Κείμενα: Η συλλογή Τριπιτάκα (Τρία Κάλαθα), που περιλαμβάνει κανόνες πειθαρχίας, διδαχές και φιλοσοφικές αναλύσεις.
Η Φύση του Πόνου: Κεντρική διδασκαλία είναι ότι η ύπαρξη ταυτίζεται με τον πόνο, ο οποίος διαιωνίζεται μέσα από τις μετενσαρκώσεις. Τέσσερις Ευγενικές Αλήθειες: Αναλύουν την κυριαρχία του πόνου, την αιτία του (επιθυμία), τη διακοπή του και το μονοπάτι που οδηγεί στη λύτρωση.
Νιρβάνα: : Ένα πρόγραμμα ηθικής ζωής και διαλογισμού που οδηγεί στη γνώση της αληθινής φύσης των πραγμάτων.
Χιναγυάνα (Τεραβάντα):Ο αρχαιότερος κλάδος που δίνει έμφαση στην ατομική προσπάθεια και το μοναστικό ιδανικό.
Μαχαγυάνα: Η αναπτυγμένη μορφή του Βουδισμού που εισάγει την έννοια του Απολύτου και των άπειρων κόσμων.
Μποντισάτβα: Φωτισμένα όντα που καθυστερούν την είσοδό τους στη Νιρβάνα από συμπόνια, για να βοηθήσουν τους άλλους να σωθούν.
Κενότητα: Στον Μαχαγυάνα, τα όντα θεωρούνται «κενά» από δικό τους εαυτό, καθώς όλα υπάρχουν σε αλληλεξάρτηση.
Ουράνιοι Βούδες: Πίστη σε θείες μορφές, όπως ο Βούδας Αμίντα, που βοηθούν τους πιστούς να αναγεννηθούν σε «καθαρούς κόσμους».
Λατρευτικός Βουδισμός: Η όψη της λαϊκής ευσέβειας που επικεντρώνεται στην καθημερινή προσευχή και τη βοήθεια από τις θεότητες.
Χαρακτηριστικά δείγματα της βουδιστικής τέχνης σε όλες τις χώρες που επικράτησε ο Βουδισμός είναι οι στούπες. Πρόκειται για μεγαλοπρεπή και θολωτά μνημειακά κτίσματα, συνήθως με σχήμα κώδωνος, λωτού ή χρυσαλλίδας. Σε όλη την κεντρική και ανατολική Ασία δεσπόζουν σε ποικίλους ρυθμούς εντυπωσιακές και πολυώροφες παγόδες, καθώς και χαρακτηριστικοί βουδιστικοί ναοί και μοναστήρια.
Αναρίθμητα είναι τα αγάλματα του Βούδα και σε όλα τα μεγέθη: από τις μινιατούρες που κοσμούν δωμάτια έως τα τεράστια γλυπτά, που στήθηκαν σε περίοπτα μέρη ή λαξεύτηκαν σε βράχους και βουνά. Για τον σκοπό αυτό χρησιμοποιήθηκαν όλα σχεδόν τα υλικά: ξύλο, πηλός, μάρμαρο, πολύτιμοι λίθοι, ορείχαλκος. Επίσης, διαμορφώθηκαν διάφοροι τύποι απεικόνισης του Βούδα: με γαλήνιο χαμόγελο και μεγάλη κοιλιά υποδηλωτική της αφθονίας, σε στάση διαλογισμού, καθισμένου πάνω σε λωτό κ.ά.
Από χώρα σε χώρα και κυρίως από σχολή σε σχολή, εμφανίζονται πολλές ιδιοτυπίες στη λατρευτική ζωή του Βουδισμού. Η αντιπροσωπευτικότερη μορφή της βουδιστικής θρησκευτικότητας είναι ο διαλογισμός και ο αυτοβυθισμός, μια μέθοδος που ο Βουδισμός κληρονόμησε από την ινδική παράδοση και την ανέπτυξε ιδιαίτερα. Υπάρχουν βουδιστικές τελετουργίες στις οποίες οι συμμετέχοντες, καθώς διαλογίζονται, χρησιμοποιούν μάνταλα και μάντρας, τυποποιημένες δηλαδή ιερές φράσεις που συμπυκνώνουν μια αλήθεια. Για να γίνει σωστά ο διαλογισμός, απαιτείται η υπακοή σε έναν πεπειραμένο διδάσκαλο, γκουρού ή λάμα, που έχει παραλάβει αυτήν τη γνώση από άλλους γκουρού.
Η ευσέβεια και η λατρεία των Βουδιστών στρέφεται σε τρία κυρίως πράγματα: τα ιερά λείψανα,το ιερό δέντρο «μπόντι» και το άγαλμα του Βούδα.Και τα τρία δεσπόζουν σε κάθε βουδιστικό μοναστήρι.
Η δοξολογική αναφορά του ονόματος του Βούδα αποτελεί την αφετηρία κάθε λατρευτικής εκδήλωσης. Ως έκφραση ευσέβειας προσφέρονται λουλούδια, φώτα (καντήλια, κεριά), τροφές, ποτά και άλλα χρήσιμα πράγματα για τους μοναχούς. Βασικό στοιχείο της βουδιστικής ευσέβειας είναι η απαγγελία ιερών κειμένων και η προσεκτική ακρόαση κηρυγμάτων.
Γιορτές – προσκυνήματα
Οι περισσότερες μέρες που συμπίπτουν με πανσέληνο έχουν ορισθεί ως βουδιστικές γιορτές και είναι αφιερωμένες στην ανάμνηση ενός γεγονότος της ζωής του Βούδα ή της ιστορίας του Βουδισμού. Π.χ. η γιορτή Βεσάκα είναι αφιερωμένη στην ανάμνηση της γέννησης και του φωτισμού του Βούδα. Προσφιλείς στους Βουδιστές είναι επίσης οι αποδημίες σε ιερούς τόπους, οι οποίες θεωρούνται ότι προσφέρουν πολλά ευεργετήματα στους προσκυνητές. Κατά την παράδοση, ο ίδιος ο Βούδας όρισε ως προσκυνήματα για τους πιστούς του τη γενέτειρά του, το Λουμπίνι του Νεπάλ, το ήρεμο πάρκο των ελαφιών κοντά στο Μπενάρες όπου κήρυξε πρώτη φορά κ.ά. Εκτός από τα προσκυνήματα στην Ινδία, στις διάφορες χώρες όπου επικρατεί ο Βουδισμός τα φημισμένα βουδιστικά μοναστήρια προσελκύουν χιλιάδες πιστούς.
Ο Βουδισμός εμφανίστηκε γύρω στο δεύτερο μισό του 6ου π.Χ. αιώνα στη βόρεια Ινδία, στην περιοχή του σημερινού Νεπάλ. Αποτελείται από ένα σύνολο θρησκευτικών πεποιθήσεων, φιλοσοφικών αρχών, εθίμων, θεσμών και ηθικών κανόνων, που αποδίδονται στον Βούδα και σχετίζονται με τη σωτηρία του ανθρώπου. Οι ίδιοι οι Βουδιστές ονομάζουν το σύστημα που ακολουθούν Μπούντα-βατσάνα, δηλαδή μήνυμα του Βούδα και κυρίως Ντάρμα, δηλαδή διδασκαλία, απόλυτο νόμο, πρότυπο ζωής. Πηγή της βουδιστικής διδασκαλίας θεωρείται ο Σιντάρτα Γκαουτάμα, που επονομάστηκε Βούδας, δηλαδή φωτισμένος. Είναι η μοναδική θρησκεία της οποίας ο ιδρυτής δεν παρουσιάστηκε ούτε ως προφήτης ενός Θεού ούτε ως απόστολος, και εκτός από αυτό απέφυγε ρητά να μιλήσει για τον Θεό. Ούτε βεβαίωσε ούτε αρνήθηκε την ύπαρξή του∙ απλώς σιώπησε. Ο Βούδας υιοθέτησε τα βασικά πιστεύω της ινδικής θρησκείας της εποχής του: τη μετενσάρκωση και τον νόμο του κάρμα που προσδιορίζει την εξέλιξη κάθε όντος προς το καλύτερο ή το χειρότερο. Αρνήθηκε όμως την ύπαρξη της ψυχής και τις κάστες. Κεντρικός σκοπός του κηρύγματός του είναι η απολύτρωση του ανθρώπου από τον κόσμο της φθοράς και του πόνου που συνεχώς ανακυκλώνεται. Το κύρος του σωτήρα που προσέλαβε και η διδασκαλία του για τη σωτηρία του ανθρώπου, από πολύ νωρίς μεταμόρφωσαν την προσωπικότητα του Βούδα σε θεία ύπαρξη. Μετά τον θάνατο του Βούδα, ο Βουδισμός άρχισε να εξαπλώνεται με γρήγορους ρυθμούς σε όλη την Ασία.
Η ζωή του Σιντάρτα Γκαουτάμα Ο Σιντάρτα Γκαουτάμα, γεννήθηκε στα μέσα του 6ου αιώνα π.Χ. στο Λουμπίνι του Νεπάλ. Πατέρας του ήταν ο βασιλιάς Σουντοντάνα και μητέρα του η βασίλισσα Μάγια. Το όνομα Σιντάρτα, σημαίνει εκείνος που πετυχαίνει τον στόχο του. Στη διάρκεια της γιορτής των γενεθλίων του, ένας ερημίτης επισκέφτηκε το παλάτι και προφήτευσε πως το παιδί όταν μεγάλωνε θα γινόταν είτε μεγάλος ηγεμόνας είτε άγιος. Πέντε ημέρες αργότερα, την ημέρα της ονοματοδοσίας, ο Βασιλιάς Σουντοντάνα κάλεσε οχτώ βραχμάνους για να αποκαλύψουν το μέλλον του γιου του. Όλοι επανέλαβαν την προφητεία του ερημίτη αλλά ο νεότερος βραχμάνος ήταν ο μόνος που προέβλεψε ότι ο νεογέννητος πρίγκιπας θα γινόταν ο Βούδας. Ο πρίγκιπας Σιντάρτα, μεγάλωσε μέσα σε όλες τις πολυτέλειες για τις οποίες φρόντιζε ο πατέρας του, με την προσδοκία ότι μια μέρα ο γιος του θα τον διαδεχτεί. Στην ηλικία των 16 ετών μάλιστα, τον πάντρεψε με τη Γιασοντάρα, η οποία του χάρισε ένα γιο. Μέχρι την ηλικία των 29, τα πάντα κυλούσαν ήρεμα και ο βασιλιάς Σουντοντάνα ήταν προσεκτικός ώστε ο γιος του να μη γνωρίσει τη δυστυχία. Παρόλα αυτά όμως, ο Σιντάρτα δεν ένιωθε ικανοποιημένος από τη ζωή του.
Μια μέρα, πήρε το άλογό του και αποφάσισε να γνωρίσει τους υπηκόους του. Ο πατέρας του είχε φροντίσει να απομακρυνθούν όλοι οι δυστυχισμένοι, γερασμένοι και άρρωστοι άνθρωποι, ώστε να μην τους συναντήσει ο γιός του. Ωστόσο, ο πρίγκιπας Σιντάρτα συνάντησε έναν γέρο, έναν άρρωστο και έναν νεκρό στην πυρά. Η τριπλή αυτή συνάντηση τον συγκλόνισε κατάβαθα∙ του δίδαξε τη ματαιότητα της ζωής και τον έκανε να συναισθανθεί ότι τη ζωή δεν την κυβερνά η επιθυμία και η χαρά, αλλά ο πόνος και ο θάνατος. Ό,τι μέχρι τώρα απολάμβανε, του φάνηκε δίχως νόημα. Βαθιά θλιμμένος από την ανθρώπινη δυστυχία, αποφάσισε πως έπρεπε να βρει έναν τρόπο να σώσει τους ανθρώπους από τον πόνο. Λίγο αργότερα, η εμπειρία της συνάντησης με έναν ασκητή, του έδειξε ότι υπάρχει δρόμος για σωτηρία και ότι τα βαθιά ερωτήματα της ύπαρξης σχετικά με τη ζωή και τον θάνατο, μόνο η θρησκευτική ζωή μπορεί να τα λύσει. Υπό την επήρεια των συνταρακτικών του εμπειριών πήρε τη μεγάλη απόφαση. Σε ηλικία 29 ετών εγκατέλειψε το παλάτι, τη γυναίκα του και το νεογέννητο παιδί του και έφυγε για την έρημο αναζητώντας την αλήθεια της σωτηρίας. Για επτά ολόκληρα χρόνια έγινε περιπλανώμενος ασκητής. Αργότερα ο Βούδας διηγήθηκε ως εξής τη μεγάλη του απόφαση:
Έτσι λοιπόν […] Ενώ ήμουν στην ακμή της ευτυχισμένης νεότητας, στο πρώτο άνθος της ζωής, αντίθετα προς την επιθυμία των γονέων μου, που θρηνούσαν και έχυναν δάκρυα, έκοψα τα μαλλιά και τα γένια μου, ντύθηκα κίτρινα ενδύματα και έφυγα από την εστία στον ανέστιο βίο.
Ακολούθησαν και άλλα χρόνια σκληρής άσκησης. Πολλοί ήταν αυτοί που θαύμαζαν τις προσπάθειές του και έγιναν μαθητές του. Οι σκληρές στερήσεις κόντεψαν να οδηγήσουν τον Σιντάρτα στον θάνατο. Τότε συνειδητοποίησε πως οι ακρότητες δεν προσφέρουν καμία πρόοδο στην πνευματική ζωή και καμία απάντηση στην αναζήτηση της αλήθειας. Έτσι, ανακάλυψε τη Μέση Οδό, έναν ισορροπημένο τρόπο ζωής, μακριά από τις ασκητικές υπερβολές. Στην ηλικία των 35, κατέκτησε τη Φώτιση. Με τη Φώτιση, κατανόησε το νόμο που διέπει τις σχέσεις των πραγμάτων μεταξύ τους, απέκτησε πλήρη επίγνωση της αιτίας της δυστυχίας, και συνειδητοποίησε τα βήματα που είναι απαραίτητα για να εξαλειφθεί. Όσα ανακάλυψε τα αποκάλεσε Τέσσερις Ευγενικές Αλήθειες. Ο άνθρωπος που κατανοεί αυτές τις αλήθειες μπορεί να απελευθερωθεί από τη δυστυχία. Περιγράφοντας ο ίδιος αργότερα την εμπειρία του στους μαθητές του λέει: «Αληθινά, εγώ βρήκα τη διδασκαλία την ανεξιχνίαστη, την οποία είναι δύσκολο να τη δεις και να την εννοήσεις, την καθαρή, την έξοχη, η οποία δεν αποκτάται με τον λογικό νου, τη λεπτή, η οποία μόνο από τον σοφό κατανοείται». Από τότε και μετά οι οπαδοί του έπαψαν να τον αποκαλούν με το κανονικό του όνομα και άρχισαν να αναφέρονται σε αυτόν ως τον Βούδα, τον Αφυπνισμένο ή Φωτισμένο. Για σαράντα περίπου χρόνια ο Βούδας διέσχιζε με τους μαθητές του ολόκληρη την περιοχή της μέσης λεκάνης του Γάγγη και έφτασε ως τις υπώρειες των Ιμαλαΐων κηρύττοντας ανεξαιρέτως σε φτωχούς και πλούσιους, σε δικαίους και αδίκους, σε σοφούς και αγράμματους και σε ανθρώπους από όλες τις κάστες. Χωρίς να στραφεί εναντίον των καστών, με τη στάση του ουσιαστικά τις κατήργησε. Ένα μεγάλο πλήθος από μαθητές τον ακολουθούσαν. Εξασφάλιζαν την τροφή τους με την επαιτεία και σε αντάλλαγμα πρόσφεραν τη διδασκαλία τους.
Ίδρυσε μοναστήρια κοντά σε πόλεις, μέσα σε ιδιωτικά δάση που του τα είχαν παραχωρήσει πλούσιοι οπαδοί και φίλοι του. Στην κοινότητα των μοναχών επικρατούσε πλήρης ισότητα. Η μόνη διαβάθμιση ήταν η αρχαιότητα προσχώρησης των μοναχών στην κοινότητα. Σύντομα ο Βούδας ίδρυσε και τάξη γυναικών μοναχών. Στην ηλικία των 80, αισθάνθηκε τον επερχόμενο θάνατό του και θέλησε να επιστρέψει στην ιδιαίτερη πατρίδα του. Στο δρόμο της επιστροφής αρρώστησε και σταμάτησε εξαντλημένος στα περίχωρα μιας πόλης. Στον απαρηγόρητο μαθητή που τον φρόντιζε είπε: «Αρκετά Άναντα, δεν πρέπει να θλίβεσαι και να θρηνείς! Δεν έχω ήδη επανειλημμένως κηρύξει ότι κάθε λύπη και κάθε χαρά μεταβάλλεται και χωρίζεται από μας και σ’ άλλα μετατρέπεται; Πώς θα μπορούσε να περιμένει κανείς, ώστε αυτό που γεννιέται, που δημιουργείται, που είναι συνδεδεμένο με αιτίες και προορισμένο για τον θάνατο να μην πεθάνει; Αυτό είναι πράγμα αδύνατο». Τις τελευταίες στιγμές της ζωής του, ο Βούδας ρώτησε τους θλιμμένους μοναχούς του αν είχαν κάποια ερώτηση ή την ανάγκη να τους διασαφηνίσει κάποιο σημείο της διδασκαλίας διώχνοντας κάθε αμφιβολία. Απάντησαν πως δεν είχαν καμία. Τα τελευταία λόγια του Βούδα ήταν: «Όλα τα σύνθετα πράγματα χάνονται. Αγωνιστείτε επιμελώς για την απελευθέρωσή σας». Στη συνέχεια, ειρηνικά έκλεισε τα μάτια του. Το σώμα του αποτεφρώθηκε και τα εναπομείναντα λείψανά του τοποθετήθηκαν σε στούπες που ανοικοδομήθηκαν προς τιμήν του.
Η Τριπιτάκα (Tripitaka), που σημαίνει «Τρία Καλάθια», είναι το ιερό κείμενο του Βουδισμού, μια συλλογή από τις διδασκαλίες του Βούδα, χωρισμένη σε τρία κύρια μέρη: το Vinaya Pitaka (Καλάθι της Πειθαρχίας), το Sutta Pitaka (Καλάθι των Διδασκαλιών/Διαλόγων), και το Abhidharma Pitaka (Καλάθι της Ανώτερης Δογματολογίας/Φιλοσοφίας). Αποτελεί τον θεμελιώδη κανόνα του Βουδισμού, που περιέχει τους κανόνες μοναστικής πρακτικής, τις ομιλίες του Βούδα, καθώς και την ψυχολογική και φιλοσοφική ανάλυση των διδασκαλιών του.
Τα τρία καλάθια αναλυτικά: Vinaya Pitaka (Καλάθι της Πειθαρχίας): Περιέχει τους κανόνες και τους κανονισμούς για τη ζωή των μοναχών και των μοναχών (Sangha), διασφαλίζοντας την πειθαρχία και την αρμονία.
Sutta Pitaka (Καλάθι των Διδασκαλιών): Η μεγαλύτερη ενότητα, που περιλαμβάνει τις ομιλίες, τα παραμύθια και τους διαλόγους του Βούδα και των μαθητών του, καλύπτοντας την ηθική, τον διαλογισμό και τη σοφία.
Abhidharma Pitaka (Καλάθι της Ανώτερης Δογματολογίας): Παρουσιάζει μια συστηματική, αναλυτική και φιλοσοφική ερμηνεία των διδασκαλιών του Βούδα, εστιάζοντας στην ψυχολογία και τη μεταφυσική.
Αυτή η τριμερής δομή αποτελεί τον βασικό οδηγό για τους Βουδιστές σε όλο τον κόσμο, με την Παλικανική εκδοχή να είναι η πιο γνωστή.
Ο Βουδδισμός αποτελείται από ένα πλήθος παραδόσεων που αναπτύχθηκαν κατά τη διάρκεια της μακρόχρονης πορείας του. Οι παραδόσεις
αυτές διαιρούνται συνήθως σε δύο μεγάλους κλάδους: το Βουδδισμό
Χιναγυάνα και το Βουδδισμό Μαχαγυάνα. Σ’ αυτούς ως ιδιαίτερος
κλάδος μπορεί να προστεθεί ο Βουδδισμός του Θιβέτ και της Μογγολίας. Εδώ, μετά από μια σύντομη αναφορά στον ιδρυτή του Βουδδισμού,
θα παρουσιάσουμε το Χιναγυάνα και το Μαχαγυάνα.
α) Σιντάρτα Γκαουτάμα: ο Βούδδας
Ο Σιντάρτα Γκαουτάμα (πιθανή χρονολογία 560-480 π.Χ.) υπήρξε ο
ιδρυτής του Βουδδισμού. Βέβαιες ιστορικά πληροφορίες για τη ζωή του
δεν υπάρχουν. Σύμφωνα με κάποια αποσπασματικά στοιχεία που διασώζει ο Κανόνας Πάλι (πρόκειται για συλλογή κειμένων στη γλώσσα
Πάλι, ένα είδος δημοτικής της σανσκριτικής,* που καταγράφηκε στο
τέλος του 1ου αι. π.Χ.), ο Σιντάρτα, ήταν γιος του ηγεμόνα του κρατιδίου της φυλής των Σάκυα, η οποία κατοικούσε κοντά στα σημερινά
σύνορα της Ινδίας με το Νεπάλ.
Νωρίς βίωσε μια κρίση σχετικά με
την αξία της ζωής, η οποία με αρχή τη γέννηση καταλήγει στη φθορά,
την αρρώστια, τα γηρατειά και το θάνατο και η οποία με τις μετενσαρκώσεις διαιωνίζεται σε διάφορες μορφές ύπαρξης που έχουν την ίδια
κατάληξη. Αυτή η κρίση τον οδήγησε να εγκαταλείψει την πριγκιπική ζωή και να αναζητήσει έναν τρόπο απελευθέρωσης από τον αιώνια
ανανεούμενο κύκλο της ύπαρξης (σαμσάρα).
Μετά από ένα στάδιο αναζητήσεων, στη διάρκεια μιας ολονύκτιας περισυλλογής κάτω από ένα
δέντρο στην περιοχή Μπούντα-γκάγια, είχε μια πνευματική εμπειρία
που ο ίδιος θεώρησε ως φωτισμό. Έτσι έγινε Βούδδας (=φωτισμένος).
Αυτός ο φωτισμός θεωρείται ως ένα είδος γνώσης, για το περιεχόμενο
της οποίας οι διάφορες βουδδιστικές σχολές δίνουν ποικίλες απαντήσεις.
Σ’ αυτόν το βιογραφικό πυρήνα προστέθηκαν στη διάρκεια του χρόνου πολλά στοιχεία που δεν υπάρχουν στον Κανόνα Πάλι, ιδίως σχετικά με τη ζωή του Σιντάρτα πριν εγκαταλείψει τα εγκόσμια (όπως ότι
ζούσε σε τέσσερα παλάτια, ένα για κάθε εποχή, ότι στην ηλικία των 29 ετών για πρώτη φορά είδε έναν άρρωστο, ένα γέρο και ένα νεκρό
και αναρωτήθηκε γιατί να υπάρχουν αυτές οι καταστάσεις κτλ.). Έτσι,
δημιουργήθηκαν διάφορες ολοκληρωμένες βιογραφίες του. Αυτή που
είναι ευρέως γνωστή στη Δύση είναι μια από αυτές.
β) Χιναγυάνα Βουδδισμός
Ο Χιναγυάνα επικρατεί στη Σρι Λάνκα, Μπούρμα, Καμπότζη, Λάος
και Ταϋλάνδη, καθώς και σε τμήματα του Βιετνάμ, του Μπανγκλαντές
και της Ινδίας. Έχει περίπου 100.000.000 πιστούς. Οι διδασκαλίες του
περιέχονται στο κυριότερο κείμενό του, που είναι ο Κανόνας Πάλι.
Α) Η διδασκαλία. Ο Βουδδισμός γενικά διατήρησε κάποιες διδασκαλίες παρόμοιες με εκείνες του Ινδουϊσμού. Έτσι, η ιδέα ότι η ύπαρξη ταυτίζεται με τον πόνο ισχύει και εδώ, καθώς και ότι αυτή, μέσα από
τις μετενσαρκώσεις, αναπαράγεται συνεχώς. Έτσι ο πόνος διαιωνίζεται.
Ο Χιναγυάνα διατείνεται ότι η διδασκαλία του ταυτίζεται με εκείνη
που ανάπτυξε ο ίδιος ο Βούδδας. Όμως, ο Κανόνας Πάλι καταγράφηκε
πολύ αργά, γι’ αυτό η αρχική διδασκαλία μόνο κατά προσέγγιση μπορεί
να ανασυντεθεί. Πάντως, ο Κανόνας Πάλι περιέχει μια από τις αρχαιότερες συστηματοποιήσεις της. Αυτή είναι η γνωστή ως σχήμα των «τεσσάρων ευγενικών αληθειών».
Οι «τέσσερις ευγενικές αλήθειες» είναι:
1) Η ύπαρξη είναι πόνος. Όλα τα όντα, μεταξύ των οποίων και ο άνθρωπος, συναντούν τον πόνο σε διάφορα επίπεδα: τη γέννηση, τη φθορά, την αρρώστια, το θάνατο. Να έχεις εκείνο που δε θέλεις ή να μην
έχεις εκείνο που θέλεις, είναι πόνος. Όλες οι καταστάσεις, ακόμη και οι
ευχάριστες, υπόκεινται σε μεταβολή και αργά ή γρήγορα μετατρέπονται
αναπόφευκτα σε κάποια από αυτές τις οδυνηρές καταλήξεις. Αλλά σ’
ένα βαθύτερο επίπεδο ο πόνος παράγεται από τον τρόπο με τον οποίο
υπάρχουν τα πάντα. Γι’ αυτό η πρώτη αλήθεια διατυπώνεται με την
πρόταση «η ύπαρξη είναι πόνος».
Με ποιο τρόπο υπάρχουν τα πάντα;
α. τα πάντα δίνουν την εντύπωση ότι διαρκούν, ενώ στην πραγματικότητα μεταβάλλονται συνεχώς. Δεν αποτελούν «όντα» αλλά μάλλον
φευγαλέες διαδικασίες.
β. τα πάντα δίνουν την εντύπωση ότι είναι συμπαγή, αλλά στην πραγματικότητα δεν είναι παρά σύνθετα από διάφορα στοιχεία. Αν από ένα
σπίτι αφαιρέσουμε τη στέγη, τους τοίχους, το πάτωμα κτλ., κανένα
«σπίτι» χωρίς αυτά τα στοιχεία δε θα μείνει, γιατί το σπίτι είναι απλώς
μια σύνθεση. Έτσι, τα πάντα υπάρχουν σαν όνειρα ή σαν σύννεφα που
σε κάθε στιγμή ανασυντίθενται και μεταβάλλονται. Γιατί όμως ο διπλός αυτός χαρακτήρας της ύπαρξης προκαλεί πόνο; Διότι έρχεται σε
σύγκρουση με την επιθυμία.
2) Αιτία του πόνου είναι η επιθυμία. Η επιθυμία έχει ως αντικείμενο πράγματα, καταστάσεις, όντα κτλ. που ο άνθρωπος τα θεωρεί ως πραγματικά. Π.χ. ένα ψεύτικο νόμισμα που βλέπει κάποιος στο δρόμο
είναι επιθυμητό μόνο όσο θεωρείται αληθινό. Παύει να είναι τέτοιο
μόλις αποκαλυφθεί ότι είναι ψεύτικο. Τα πάντα γίνονται αντικείμενα
της επιθυμίας με βάση την ιδέα ότι υπάρχουν πραγματικά, που σ’ αυτήν
τη φάση του Βουδδισμού, σημαίνει μόνιμα και συμπαγή. Όμως, μόνο
φαινομενικά υπάρχουν έτσι. Η αληθινή ύπαρξή τους είναι φευγαλέα και
σύνθετη. Συνεπώς, η επιθυμία στηρίζεται πάνω σε μια αυταπάτη.
Η επιθυμία λοιπόν δημιουργείται από άγνοια. Εάν κάποιος γνωρίσει
τον αληθινό τρόπο ύπαρξης των πραγμάτων, θα πάψει να τα επιθυμεί.
Παύοντας να επιθυμεί θα πάψει να πράττει με τρόπο που παράγει κάρμα. Παύοντας να παράγει κάρμα θα πάψει να αναγεννάται. Η ανακάλυψη αυτής της αλυσίδας αποτελεί το κύριο μέρος του φωτισμού του
Βούδδα κατά τον Κανόνα Πάλι.
3) Η κατάπαυση του πόνου. Αυτή ονομάζεται «νιρβάνα» που σημαίνει
«σβήσιμο». Αναφέρεται στην κατάσβεση της άγνοιας, της επιθυμίας και
της απέχθειας, που δεν είναι παρά η άλλη όψη της επιθυμίας, κυρίως
όμως σ’ εκείνο που η κατάσβεση αυτή οδηγεί, δηλαδή στην κατάπαυση της αναπαραγωγής της ύπαρξης. Τα τελευταία λόγια του Σιντάρτα
ήταν: «δε θα ξαναγεννηθώ πια».
4) Το μονοπάτι που οδηγεί στην κατάπαυση του πόνου. Αυτό αποτελείται από οκτώ στάδια που μοιάζουν με την Ινδουϊστική γιόγκα γι’ αυτό
λέγεται «οκταπλό μονοπάτι». Τα πρώτα αφορούν στην αποφυγή βλάβης κάθε ζωντανού πλάσματος, στην απάρνηση της ιδιοκτησίας κτλ.
Τα τελευταία αφορούν στο διαλογισμό. Στο Χιναγυάνα ο διαλογισμός
συνίσταται στην προσπάθεια γνώσης των πραγμάτων όπως αυτά στην
πραγματικότητα είναι, δηλαδή σύνθετα και μεταβαλλόμενα.
Β) Το ιδανικό του Χιναγυάνα. Σύμφωνα με τα παραπάνω το ιδανικό
αυτό είναι ν’ αποκτήσει ο άνθρωπος αντίληψη της αληθινής πραγματικότητας, ώστε τελικά να απελευθερωθεί από την εξ ορισμού οδυνηρή
ύπαρξη. Ο άνθρωπος αυτός δεν μπορεί στο Χιναγυάνα παρά να είναι
μοναχός. Οι λαϊκοί μπορούν μόνο να κάνουν πράγματα που παράγουν
καλό κάρμα και να ελπίζουν, όπως στον Ινδουϊσμό, σε μια καλύτερη
αναγέννηση. Τα πράγματα αυτά είναι: η «ντάνα», δηλαδή το να δίνεις·
οι ιερές αποδημίες· η τήρηση κάποιων από τους κανόνες του «οκταπλού μονοπατιού» για κάποιο διάστημα κτλ. Γενικά όμως, στο Βουδδισμό
την κυρίως βουδιστική κοινότητα αποτελούν εκείνοι που ζουν με τέτοιον τρόπο, ώστε να μπορούν να τηρήσουν όλα όσα πρέπει, δηλαδή
οι μοναχοί. Επειδή όμως την πλειονότητα των πιστών του αποτελούν
οι λαϊκοί, η δεσπόζουσα ποσοτικά μορφή του είναι εκείνη των λαϊκών.
γ) Μαχαγυάνα Βουδδισμός
Ο Μαχαγυάνα επικρατεί στην Κίνα, το Θιβέτ, τη Μογγολία, την
Ιαπωνία, την Κορέα, το Βιετνάμ. Επειδή η κατάσταση σχετικά με τις
θρησκείες στην κομμουνιστική Κίνα είναι ασαφής και οι περισσότεροι
πιστοί του σ’ όλες αυτές τις χώρες τον ασκούν σε συνδυασμό με άλλες
θρησκείες, υπάρχει δυσχέρεια να εκτιμηθεί ο αριθμός των πιστών του.
Κυριότερα κείμενα του Μαχαγυάνα είναι ο Κινεζικός και ο Θιβετιανός Κανόνας.
Αυτοί περιέχουν: α) μεταφράσεις κειμένων παρόμοιων
με εκείνα του Κανόνα Πάλι και
β) διάφορα μαχαγυανικά έργα, όπως
κείμενα δασκάλων αυτού του κλάδου κ.ά.
Ο Μαχαγυάνα είναι η αναπτυγμένη μορφή ενός κινήματος, που από
νωρίς διαφοροποιήθηκε από το Χιναγυάνα, με τον οποίο είχε κοινή
αφετηρία, αναπτύσσοντας ιδιαίτερες διδασκαλίες σχετικά με δύο κυρίως θέματα:
1) Την αληθινή φύση της πραγματικότητας. Ενώ για το Χιναγυάνα
τα όντα δεν είναι πραγματικά επειδή είναι μεταβλητά και σύνθετα, για
το Μαχαγυάνα δεν είναι πραγματικά, επειδή δεν υπάρχουν καθ’ εαυτά. Αυτό συμβαίνει επειδή στερούνται δικό τους εαυτό. Κι αυτό με τη
σειρά του συμβαίνει επειδή το καθετί είναι ό,τι είναι μόνο σε αλληλεξάρτηση από τα άλλα όντα. Έτσι, τα όντα είναι «κενά» από δικό τους
εαυτό. Η κατάσταση αυτή ύπαρξης ονομάζεται κενότητα και ισοδυναμεί με την αληθινή πραγματικότητα. Επειδή κάθε επιθυμία προϋποθέτει την ιδέα του χωριστού όντος, η κενότητα βοηθάει το βουδδιστή
να απαλλαγεί από αυτήν την ιδέα και επομένως και από την επιθυμία.
Έτσι, λοιπόν, στο Μαχαγυάνα για να απελευθερωθεί κάποιος από την
οδυνηρή, ψεύτικη ύπαρξη, πρέπει να φωτιστεί σχετικά με τον αληθινό
τρόπο ύπαρξης των «όντων», που είναι η κενότητα.
2) Την κοσμολογία. Αν στο Χιναγυάνα ο όρος «Βούδδας» σημαίνει
κάποιον που, όπως ο Γκαουτάμα, κατόρθωσε να φωτιστεί, στο Μαχαγυάνα ο ίδιος όρος σημαίνει κυρίως μια υπερβατική πραγματικότητα,
ένα απόλυτο, όμοιο με το Ινδουϊστικό Μπράχμαν. Από το βασικό αυτό
Βούδδα, όπως από το Μπράχμαν, απορρέει ένα διαστρωματωμένο σύμπαν που αποτελείται από χιλιάδες κόσμους. Από τον ίδιο εκπορεύονται εμφανίσεις του σ’ αυτούς τους κόσμους που ονομάζονται επίσης
Βούδδες. Οι Βούδδες αυτοί διδάσκουν τη βουδδιστική αλήθεια σ’ αυτούς τους κόσμους. Ένας τέτοιος Βούδδας υπήρξε, σύμφωνα με το Μαχαγυάνα, ο Σιντάρτα Γκαουτάμα.
Μποντισάτβα: Το ιδανικό του Μαχαγυάνα. Στο Μαχαγυάνα αναπτύχθηκε η ιδέα ότι εκτός από το φωτισμό, για να σωθεί κάποιος πρέπει
να κατέχεται από συμπόνια προς όλα τα όντα και να θέλει να τα βοηθήσει να σωθούν. Έτσι, στο Μαχαγυάνα το ιδανικό είναι να ακολουθήσει
κάποιος το μονοπάτι που οδηγεί σ’ αυτούς τους δύο σκοπούς. Εκείνος
που το κάνει αυτό ονομάζεται μποντισάτβα (μπόντι= φωτισμός, σάτβα= ον σε πορεία προς το φωτισμό). Ο μποντισάτβα μετά από άπειρες
ζωές φτάνει κάποτε στο σημείο να μπει στη Νιρβάνα, που στο Μαχαγυάνα Βουδδισμό σημαίνει να ενωθεί με το απόλυτο. Όμως, αυτός καθυστερεί την ένωση αυτή και παραμένει σε κάποιον ουράνιο κόσμο, με
σκοπό να σώσει όλα τα όντα. Τέτοιοι μποντισάτβα ονομάζονται επίσης
Βούδδες, συμπληρώνοντας έτσι την τριπλή σημασία αυτού του όρου
στο Μαχαγυάνα.
Ένας πολύ γνωστός τέτοιος Βούδδας είναι ο Αμιντά, που λατρεύεται
από εκατομμύρια πιστών στις βουδδιστικές χώρες. Ο Αμιντά, όπως και
οι άλλοι τέτοιοι Βούδδες, εμφανίζεται με διάφορες μορφές στους διάφορους κόσμους, προκειμένου να βοηθήσει τα όντα να σωθούν. Πολύ
γνωστή και πλατιά λατρευόμενη τέτοια μορφή του είναι η Κουάν-γιν
(ιαπ. Κάννον). Με κέντρο τους Βούδδες και τους μποντισάτβες δημιουργήθηκε ένας λατρευτικός Βουδδισμός, που αποτελεί την όψη της λαϊκής
ευσέβειας του Μαχαγυάνα. Το μεγάλο πλήθος των πιστών του επιδιώκει
να αναγεννηθεί στον κόσμο κάποιου από τους παραπάνω Βούδδες. Αυτός είναι ο λόγος που σε χώρες όπως η Κίνα, η Κορέα, η Ιαπωνία κ.α.,
ο Βουδδισμός της πλειονότητας είναι θρησκεία που υπηρετεί κυρίως τη
μεταθανάτια ζωή. Για την πλειονότητα αυτή, όπως στο Χιναγυάνα, η
Νιρβάνα μόνο μακροπρόθεσμα τίθεται ως σκοπός
ΚΕΙΜΕΝΑ
1. Ανάλυση της Πρώτης Ευγενικής Αλήθειας
Τώρα, αδελφοί, αυτή είναι η Ευγενική Αλήθεια για τον Πόνο:
Η γέννηση είναι πόνος, η φθορά είναι πόνος, η αρρώστια είναι πόνος, ο θάνατος είναι πόνος. Το ίδιο είναι η θλίψη και το πένθος, η
συμφορά, ο θρήνος, η απελπισία. Το να συνυπάρχουμε με πράγματα
που μας δυσαρεστούν, το να είμαστε χωρισμένοι από πράγματα που
μας ευχαριστούν – αυτό είναι επίσης πόνος. Το να μην αποκτάμε ό,τι
θέλουμε – αυτό επίσης είναι πόνος. Με ένα λόγο, αυτό το σώμα, αυτή
η μάζα που αποτελείται από πέντε στοιχεία και που βασίζεται στην
απληστία, είναι πόνος.
(Σαμιούττα Νικάγια, v. 421).
2. Η αιτία των αναγεννήσεων
Τότε ο Εξυψωμένος έτσι μίλησε στους αδελφούς:
Επειδή δεν καταλάβαμε τις Τέσσερις Ευγενικές Αλήθειες, επειδή δεν
διεισδύσαμε σ’ αυτές, αδελφοί, τρέξαμε και περιπλανηθήκαμε σ’ αυτό
το μακρύ, μακρύ ταξίδι (των αναγεννήσεων), τόσο εσείς όσο κι εγώ.
Ποιες είναι αυτές οι τέσσερις;
Η Ευγενική Αλήθεια του Πόνου· η Ευγενική Αλήθεια της Παραγωγής
του Πόνου· η Ευγενική Αλήθεια της Κατάπαυσης του Πόνου· η Ευγενική Αλήθεια του Δρόμου που οδηγεί στην Κατάπαυση του Πόνου.
Αλλά, αδελφοί, όταν καταλάβουμε αυτές τις Τέσσερις Ευγενικές
Αλήθειες και διεισδύσουμε σ’ αυτές, τότε ξεριζώνεται η επιθυμία για
ύπαρξη, κόβεται η κλωστή που οδηγεί στην αναγέννηση, τότε δεν
υπάρχει πια συνέχιση της ύπαρξης.
(Ντίγκα Νικάγια, ii. 90).
3. Αποπροσκόλληση από τα πράγματα
Ο γιος του Μαλούνκυα ήταν γέρος, και ανυπομονούσε να μάθει τη
διδασκαλία του Βούδδα με συντομία. Πήγε λοιπόν στο Δάσκαλο, κι
εκείνος τον ρώτησε:
– Αισθάνεσαι καμιά επιθυμία, γιέ του Μαλούνκυα, για πράγματα τα
οποία ποτέ δεν είδες, δε βλέπεις και δε θέλεις να δεις στο μέλλον;
Σχηματικό διάγραμμα του σύμπαντος (μαντάλα). Από τον κεντρικό Βούδδα, απορρέει
ο κόσμος κατά στρώματα και άπειροι Βούδδες-εμφανίσεις του. (Ιαπωνία, 10ος αι. μ.Χ.). – Όχι, Κύριε.
– Αισθάνεσαι καμιά επιθυμία για πράγματα που ποτέ δεν άκουσες,
δεν ακούς και δε θέλεις ν’ ακούσεις;
– Όχι, Κύριε.
– Λοιπόν, έτσι όπως ακριβώς δεν έχεις καμιά επιθυμία για πράγματα
που δεν είναι στις σκέψεις ή στις αισθήσεις σου, να μην έχεις καμιά
επιθυμία για τα πράγματα που είναι στις αισθήσεις και στις σκέψεις
σου. Αυτό είναι το μονοπάτι που οδηγεί στο τέλος του πόνου.
(Σαμιούττα Νικάγια).
4. Ο κόσμος του Αμιντά Βούδδα
Το κοσμικό σύστημα του ευλογημένου Αμιντά, που ονομάζεται
Χώρα της Μακαριότητας, είναι πλούσιο, ειρηνικό, με όλα τα καλά,
όμορφο και γεμάτο με θεούς και ανθρώπους. Ακόμα.... σ’ εκείνο τον
κόσμο δεν υπάρχουν ούτε κολάσεις, ούτε αναγέννηση με μορφή ζώου...
ούτε κανενός άλλου είδους αναγέννηση σε δυσμενείς συνθήκες. Πολύτιμοι λίθοι, σαν αυτούς της Χώρας της Μακαριότητας δεν υπάρχουν σε
τούτο τον κόσμο... αυτή η Χώρα της Μακαριότητας εκπέμπει διάφορες
ευωδιές· είναι πλούσια σε διάφορα λουλούδια και καρπούς, στολισμένη με πολύτιμα δέντρα και σμήνη διάφορων γλυκόηχων πουλιών.
(Sukhâvati vyûha Sutra).
Χριστιανισμός και Θρησκεύματα. Δ. Λ. ΔΡΙΤΣΑ - Δ. Ν. ΜΟΣΧΟΥ - ΣΤΥΛ. Λ ... Χριστιανισμός και Θρησκεύματα. ISBN 978-960-06-2344-4. Κωδικός Βιβλίου: 0-22-0070.
Συλλογή έντεκα εικόνων με θέμα τον Βούδα και την απόδοση της μορφής του στην τέχνη. Στόχοι του μαθησιακού αντικειμένου είναι να έρθουν οι μαθητές σε επαφή με την εικονογραφία του ιδρυτή του Βουδισμού, καθώς και να εξασκηθούν στην παρατήρηση εποπτικού υλικού. Απώτερος στόχος είναι να προβούν οι μαθητές σε δημιουργικές συγκρίσεις μεταξύ των εικόνων.
Πιο συγκεκριμένα, μέσα από τις εικόνες παρουσιάζονται αγάλματα του Βούδα από διάφορες περιοχές του κόσμου. Ακόμη, δίνονται σύντομες πληροφορίες για τη ζωή, τη διδασκαλία του και τις βουδιστικές γιορτές, με σκοπό τον εμπλουτισμό των γνώσεων των μαθητών. Για κάθε εικόνα, μάλιστα, δίνεται και σχετικός υπερσύνδεσμος.
Όλοι οι ανατολικοι λαοι και κυρίως ο βουδισμός αναγνωρίζουν ότι ΟΛΑ στην ζωή ειναι ΠΟΝΟΣ. Όλη η ζωη ειναι πόνος. Και η αιτία του πόνου είναι η προσκόλληση, η δίψα για αγαθά, και τελικά η προσκόλληση στην ιδέα ότι πρέπει να υπάρχω. Ο άνθρωπος μένει γαντζωμένος στην ύπαρξη. Και αυτό γιατί ΝΟΜΙΖΟΥΜΕ (λανθασμένα) ότι υπάρχει κάτι το σταθερό, κάτι το αμετάβλητο. Για τον βουδισμό δεν υπάρχει τέτοιο πράγμα. ΟΛΑ μεταβάλλονται, σαν τη ροή ενός ποταμού. Γι' αυτό και η ιδέα της ατομικής άπαρξης, όπως μεταφέρεται από τον δυτικό τρόπο σκέψης, απορρίπτεται από τον βουδισμό. Εδώ βέβαια μπορούμε να πούμε, από μια πλευρα, ο Βούδας έχει δίκιο. Η ατομικότητα, το ότι εγώ υπάρχω, και το ξέρω ότι είμαι εγώ, διότι δεν είμαι ΕΣΥ, δεν είμαι ΑΥΤΟ, για τον χριστιανισμό ο τρόπος αυτός του υπάρχειν είναι η ίδια η κόλαση. Αυτό είναι και το προπατορικό αμάρτημα, το ότι γεννιόμαστε σε ένα σύμπαν που είναι γεμάτο συντρίμμια, που είναι διασπασμένο. Βέβαια ο Bούδας, ο μεγάλος αυτός φιλόσοφος, έφτασε σε αυτό το σπουδαίο συμπέρασμα για την ύπαρξη αλλά δεν μπορούσε να πάει παραπέρα. Λοιπόν, αυτό που προτείνει είναι να πάψω να προσκολλώμαι σε οτιδήποτε, ούτε στην ίδια την ύπαρξη, διότι το ΕΓΩ είναι η ρίζα της ύπαρξης. Όποιος το πετύχει ελευθερώνεται από τον νόμο της φθοράς και μπαίνει στην νιρβάνα, δηλ. στην σωτηρία. Για τον βουδισμό λοιπόν υπάρχει η σωτηρία αλλά ΔΕΝ ΒΡΙΣΚΕΙΣ ΤΟΝ ΣΩΖΟΜΕΝΟ, υπάρχει πόνος αλλά δεν βρίσκεις αυτόν που πονάει, δηλ. δεν υπάρχει το πρόσωπο, δεν πρέπει να υπάρχει. Εμείς λέμε, πολύ σωστά, το πρόσωπο (μάλλον το άτομο) έτσι όπως είναι δεν πρέπει να υπάρχει. Αλλά όπως στον Βούδα ήρθε η αποκάλυψη, και όπως στο ΖΕΝ έρχεται η έλλαμψη, έτσι και ο Θεός επενέβη και μας έδειξε μια άλλη λύση.
Όχι το να σβήσω αλλά το να υπάρχω με διαφορετικό τρόπο. ΟΠΩΣ ΥΠΑΡΧΕΙ ΑΥΤΟΣ. Πώς υπάρχει ο Θεός; Ως ΤΡΙΑΣ, ως κοινωνία τριών προσώπων. Όχι ως 3 διαφορετικές ατομικότητες, όχι ως τρεις φιλοι, αλλά ως τρία πρόσωπα (μόνο αριθμούμενα) που συνυπάρχουν και αλληλοπεριχωρούνται ["Ν": δηλ. το καθένα βρίσκεται "μέσα" στα άλλα δύο]. Δηλ. αν ένας από τους 3 εκλείψει, πάει, δεν υπάρχει Θεός. Ενώ εγώ υπάρχω, είτε με συμπαθείτε είτε με αντιπαθείτε, διότι αντλω την ύπαρξή μου από την βιολογική μου λειτουργία.
Ο άνθρωπος λοιπόν καλείται να ζήσει ένα νέο τρόπο ζωής. Να υπάρχει ΕΠΕΙΔΗ ΣΥΝΥΠΑΡΧΕΙ. Αλλά πώς να γίνει αυτό; Ο ένας της Τριάδος γίνεται άνθρωπος, και έτσι γίνεται το κέντρο ΟΛΗΣ της κτίσεως. Αν θέλω, μπορώ και εγώ να ενωθώ μαζί του, δηλαδή να αποκτήσω μια νέα υπόσταση, ένα ΑΛΛΟ τρόπο ύπαρξης, θεωρώντας ως ζωή την σχέση μου με ΑΥΤΟΝ. Τότε δεν είναι ο πατέρας και η μάνα μου, δηλ. η βιολογική μου αρχή, η ύπαρξή μου, αλλά ο τρόπος που μπορώ να διαλέξω, δηλ. να έχω πατέρα μου τον ΠΑΤΕΡΑ ΤΟΥ ΥΙΟΥ, να λέω ότι ζωή είναι αυτή η σχέση και μόνο αυτή. Και αυτό μπορώ να το πετύχω ενούμενος με τον Χριστό, τον υιό του Θεού, που χωρίς να πάψει να είναι ό,τι ήταν, γίνεται και άνθρωπος. Αλλά δεν μπορώ να το κάνω μόνος μου αυτό. Ο ΑΛΛΟΣ της Τριάδος, ο ΠΑΡΑΚΛΗΤΟΣ, το ΑΓΙΟ ΠΝΕΥΜΑ, με ενώνει με τον Χριστό, και ταυτόχρονα με τους άλλους. Διότι το πνεύμα ενεργεί όχι ατομικά αλλά εν τη Εκκλησία. Δηλαδή, ας δώσουμε ένα (κακό) παράδειγμα, αν το σώμα σας είναι ο Χριστός, τότε εγώ είμαι το ένα δάχτυλο, εσείς το άλλο, ο γείτονας το άλλο κ.τ.λ. Αυτό είναι η ζωή. Η συνύπαρξη. Και όποιος ζει αυτή την σχέση, δεν γεύεται τον θάνατο, η σχέση αυτή δεν σταματά ποτέ. Μπορεί να έρθει (και θα έρθει), ο βιολογικός θάνατος του σώματος, όμως η σχέση αυτή, η ένωση αυτή συνεχίζεται για πάντα, διότι όπως είπαμε ζωή είναι ο Χριστός, όχι η αυτόνομη βιολογική λειτουργία.
(Όποιος θέλει να δει περισσότερα, ας διαβάσει το υπέροχο κείμενο του σεβ. Περγάμου Ιωάννου Ζηζιούλα, Από το προσωπείον εις το πρόσωπον).
Αυτός ο χριστιανισμός δεν έγινε ποτέ γνωστός στην Ασία. Οι μη ορθόδοξοι κηρύττουν τον ιστορικό Ιησού που ήρθε να σώσει από την αμαρτία και αγνοούν τελείως τα παραπάνω. Και εμείς, έχω γράψει πόσο αρνηθήκαμε να κηρύξουμε. Όταν τα λέω αυτά σε βουδιστές ανοίγει η καρδιά τους. Μου λένε πολύ ωραία αυτά, πες μας και άλλα. Και υπάρχουν πολλά. Π.χ. στο θέμα της ύπαρξης, που είναι καίριο. Για τον βουδιστή δεν υπάρχει ο σωζόμενος. Το ερώτημα τότε "εγώ ποιος είμαι; πώς π.χ. οι πράξεις μου επηρεάζουν την επόμενη ζωή μου; τι σχέση έχω εγώ με …εμένα στην επόμενη μετεμψύχωσή μου;" δεν απαντάται ευθέως με ένα λογικό δυτικό τρόπο. Τα περί υπάρξεως ερωτήματα ο Βούδας τα θεωρεί άστοχα, non proper, και τα αντιπαρέρχεται με σιωπή. Το περίφημο παράδειγμά του: ένας που τον τραυμάτισε το βέλος και υποφέρει, ρωτάει τι ειδους είναι το βέλος, ποιος το έριξε κ.τ.λ., ενώ δεν θα έπρεπε να ρωτάει τέτοια πράγματα, αλλά να φροντίσει να θεραπευθεί. Βέβαια υπάρχει, όπως διαπιστώνει ο βουδισμός, μια συνεχής μεταβολή. Π.χ. το σώμα σας ήταν τελείως διαφορετικό όταν ήσαστε μωρό, τώρα και όταν γεράσετε (εύχομαι να γίνετε πολύ πολύ γέροι, να ζήσετε πολλά χρόνια) όλα τα κύτταρα έχουν ανανεωθεί. Τι σας κάνει να νομίζετε ότι είστε εσείς; Είναι το ερώτημα της συνέχειας της υπόστασης εν χρόνω (personal identity over time, αν μεταφράζω σωστά), καίριο ερώτημα των προσωκρατικών που είπαν ότι δεν υπάρχει αυτή η συνέχεια, διότι δεν υπάρχει στην πραγματικότητα κίνηση και χρόνος, ενώ αντίθετα ο Ηράκλειτος, θεωρώντας ότι όλα είναι μεταβολη, αρνείται αυτήν την ύπαρξη. Ο Πλάτωνας αντίθετα βρίσκει μια ιδιοφυή λύση. Αυτό που με κάνει να λέω ότι εγώ υπάρχω ενώ το σώμα μου αλλάζει συνεχώς είναι η ψυχή, που είναι αθάνατη, έπεσε από τον κόσμο των ιδεών και συνεπώς ενώνει τα διάφορα στιγμιότυπα, θα λέγαμε, δηλ. τις μεταβολές του σώματός μου, και έτσι είμαι ΕΓΩ. Ο βουδισμός αρνιέται, και ΣΩΣΤΑ, αυτήν την λύση.
Βέβαια το ερώτημα είναι ιδιαίτερα επίκαιρο σήμερα με την πρόοδο της κβαντμηχανικής. Ο καθηγητής Derek Parfit (Reasons and Persons) εξετάζει το ερώτημα από τα φιλμ επιστημονικής φαντασίας, από την τηλεμεταφορά (teleportation), που θεωρητικά γίνεται σε στοιχειώδη σωμάτια προς το παρόν. Δηλ. να μπείτε σε μια μηχανή και σε χρόνο 0 να βρεθείτε αλλού. Αλλά ποιος μας λέει ότι εκεί στο αλλού είστε εσείς; Προσπαθώ να δώσω την χριστιανική απάντηση, που νομίζω είναι ότι υπάρχουμε όχι αφ' εαυτών, ούτε επειδή έχουμε αθάνατη ψυχή (διότι τίποτα δεν είναι αθάνατο, μόνο ο Θεός είναι απολύτως και αφ' εαυτού αθάνατος), αλλά διότι ο Θεος μας αγαπά, και μόνο από ελεύθερη και ανιδιοτελή αγάπη, από μια αγάπη που ΔΕΝ κάνει διακρίσεις μας κρατά στην ύπαρξη, είτε είμαστε καλοί είτε όχι, ακόμα και τον διάβολο, μας δίνει ΚΑΤΙ ΠΡΟΣ ΤΟ ΠΑΡΟΝ ένα ίχνος, που αυτό είναι η ψυχή και που δεν πεθαίνει, διότι δεν αφήνει ο Θεός να πεθάνει και ούτε θα αφήσει ποτέ. Αυτή λοιπόν είναι η ΠΡΟΣΩΡΙΝΗ, η ελάχιστή μας personal identity (δυστυχώς ξέχασα να γράφω ελληνικά…).
Και που πάλι ταιριάζει με την κινέζικη φιλοσοφία. Διοτι εγώ, εσείς, και κάθε κτίσμα[=δημιούργημα του Θεού], δεν είμαστε μέρη του Θεού, αλλά εν τούτοις το κέντρο της ύπαρξής μας είναι η ΣΚΕΨΗ του Θεού, Ο ΛΟΓΟΣ ΤΩΝ ΟΝΤΩΝ, αυτό που οι Κινέζοι αποκαλούν ΤΑΟ (ντάο είναι η σωστή προφορά) χωρίς να το ξέρουν. Είναι η θεολογία του αγίου Μαξίμου του Ομολογητού[έργα του εδώ]. Και όχι μόνο βέβαια. Διότι ναι μεν ο Θεός δημιούργησε τον κόσμο ΕΝ ΧΡΟΝΩ, αλλά ήθελε, σκέφτηκε ελεύθερα και από αγάπη να χαρίσει την ύπαρξη και την συνειδητότητα σε διάφορους βαθμούς σε κάτι εκτός αυτού [δηλ. εκτός από τον εαυτό Του]. Και το πραγματοποίησε. [Για τη σύγκριση Τάο και ορθόδοξου χριστιανισμού δες το βιβλίο του π. Δαμασκηνού Κρίστενσεν Χριστός το αιώνιο Τάο (σύντομη παρουσίαση εδώ)].
Είναι λοιπόν η πραγματοποιημένη σκέψη, η αγάπη του Θεού, το κέντρο της ύπαρξης του σύμπαντος και κάθε όντος ξεχωριστά. Πρέπει να πούμε στους Κινέζους ότι σωστά το εμπνεύστηκαν ο Λάο Τσε, ο Τσουάν Τσε κ.τ.λ… αλλά δεν μπορούσαν να πουν παραπάνω, γιατί δεν είχε φανερωθεί. Ούτε εμείς μπορούσαμε άλλωστε, αλλά επειδή ο Υιός και Λόγος του Θεού αποκαλύφτηκε,έγινε άνθρωπος, μπορούμε τελικά να μιλάμε γι' αυτό, επειδή Αυτός μας μίλησε.
Μίλησα για ΠΡΟΣΩΡΙΝΗ συνειδητότητα, προσωπική ύπαρξη. Γιατί; Διότι η τελική ΔΕΝ ήρθε ακόμα. Είμαστε ένα γίγνεσθαι, και ο Θεός "δεν μπορεί" και δεν θέλει να μας εξαναγκάσει. Αλλά η προσωπική ταυτότητα, personal identity, είναι ένα ΔΩΡΟ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ. Ένα δώρο του Θεού, ΜΟΝΑΔΙΚΟ και ανάλογα με την προσωπικότητα που χτίσαμε. Στην Αποκάλυψη 2, 17 και 3, 12, ο Χριστός θα δώσει καινούργιο ΟΝΟΜΑ που θα είναι η τελική μας personal identity, προσωπική ταυτότητα, συνειδητότητα, και θα έχει σχέση με τον ίδιο τον Χριστό, αφού θα είμαστε μέλη του. Και μαζί με μας ενώνεται εν Χριστώ όλη η κτίση, για να είναι τα πάντα εν πάσιν Χριστός [φράση του απ. Παύλου από την επιστολή προς Κολοσσαείς, 3, 11].
Η ανήλικη «ζωντανή θεά» λατρεύεται από πολλούς ινδουιστές και βουδιστές του Νεπάλ ως η ενσάρκωση της πανίσχυρης θεότητας Κάλι
Η ανήλικη «ζωντανή θεά», κρυμμένη πίσω από βαρύ μακιγιάζ, κάθεται αναπαυτικά στον ξύλινο θρόνο της κοιτάζοντας ανέκφραστα τους πιστούς να εναποθέτουν με σεβασμό λουλούδια και χρήματα στα πόδια της, γυρεύοντας εναγωνίως ένα βλέμμα της. Κάθε ματιά και κάθε κίνηση της 10χρονης Kumari, Samita Bajracharya, που λατρεύεται από πολλούς ινδουιστές και βουδιστές του Νεπάλ ως η ενσάρκωση της πανίσχυρης θεότητας Κάλι, ερμηνεύεται ως σημάδι τύχης ή κακοτυχίας. Η Kumari, παρθένα στη γλώσσα του Νεπάλ, είναι καταδικασμένη να
