Το τέλος της ζωής στην Ορθόδοξη χριστιανική παράδοση

Ο θάνατος στην ορθόδοξη παράδοση δεν νοείται ως μια φυσική κατάσταση που δημιούργησε ο Θεός, αλλά ως το τραγικό αποτέλεσμα της ελεύθερης επιλογής του ανθρώπου να απομακρυνθεί από την πηγή της ζωής. Η αποστασία αυτή οδήγησε πρώτα στον πνευματικό θάνατο, δηλαδή στη διακοπή της σχέσης με τον Δημιουργό, και ακολούθως στον σωματικό θάνατο, ο οποίος εκφράζεται ως ο βίαιος χωρισμός της ψυχής από το σώμα. 

Παρόλα αυτά, ο Θεός μετέτρεψε αυτή τη φθορά σε ευεργεσία και «οικονομία», προκειμένου το κακό να μην παραμείνει αθάνατο μέσα στην κτίση. Σύμφωνα με την εκκλησιαστική διδασκαλία, ο θάνατος έχει πλέον χάσει τον χαρακτήρα του οριστικού τέλους και έχει μεταμορφωθεί σε «κοίμηση», έναν προσωρινό ύπνο που περιμένει το ξύπνημα της κοινής ανάστασης. Αυτή η ριζική αλλαγή οφείλεται στη νίκη του Χριστού, ο οποίος με τη δική Του Ανάσταση πάτησε τον θάνατο και έγινε η «απαρχή των κεκοιμημένων», διανοίγοντας τον δρόμο για την αιώνια ζωή.

Η Εκκλησία στέκεται δίπλα στον άνθρωπο μέχρι την τελευταία του στιγμή μέσα από τις «ακολουθίες καθαγιασμού της ζωής», όπως η εξόδιος ακολουθία, η οποία ονομάζεται και «κηδεία» από τη λέξη «κήδος» που σημαίνει φροντίδα και ενδιαφέρον.

 Οι ύμνοι της κηδείας, πολλοί από τους οποίους αποδίδονται στον Άγιο Ιωάννη τον Δαμασκηνό, υπενθυμίζουν το παροδικό των εγκοσμίων και μεταφέρουν το ελπιδοφόρο μήνυμα ότι ο άνθρωπος εξακολουθεί να ζει με τη δύναμη του Χριστού. Η κοινωνία αγάπης μεταξύ ζώντων και τεθνεώτων παραμένει αδιάσπαστη, γεγονός που εκφράζεται βιωματικά μέσα από τα ιερά μνημόσυνα, όπου οι κεκοιμημένοι μνημονεύονται κατά τη Θεία Λειτουργία. Η παράδοση της ολόσωμης ταφής αναδεικνύει τον σεβασμό προς την ψυχοσωματική ενότητα του ανθρώπου, καθώς το σώμα θεωρείται ναός του Αγίου Πνεύματος που περιμένει την αφθαρτοποίηση.

Στο πεδίο της βιοηθικής, η Ορθόδοξη Εκκλησία διακηρύσσει ότι η ζωή είναι ύψιστο δώρο του Θεού και μόνο Εκείνος έχει το δικαίωμα να ορίζει την αρχή και το τέλος της. Για τον λόγο αυτό, απορρίπτει την ευθανασία ως «ύβριν» και την αυτοκτονία ως άρνηση της χριστιανικής ελπίδας, ενώ ταυτόχρονα αποδέχεται τον εγκεφαλικό θάνατο ως το αμετάκλητο βιολογικό τέλος.

 Η εσχατολογική προοπτική της πίστης στρέφεται προς τη Βασιλεία του Θεού, όπου ο κόσμος θα ανακαινιστεί και θα ελευθερωθεί οριστικά από τον πόνο και τη φθορά. Εκεί, ο Παράδεισος και η Κόλαση δεν νοούνται ως τόποι ανταμοιβής ή τιμωρίας, αλλά ως ο διαφορετικός τρόπος με τον οποίο ο κάθε άνθρωπος θα βιώσει την άπειρη αγάπη του Θεού, ανάλογα με το αν έμαθε να αγαπά κατά τη διάρκεια της επίγειας ζωής του.

Ο χριστιανός δεν προσδοκά απλώς την επιβίωση της ψυχής, αλλά την ανάσταση των νεκρών και τη συμμετοχή ολόκληρης της ύπαρξής του στην ατελεύτητη χαρά της θείας ζωής.

Η εξόδιος ακολουθία

Η εξόδιος ή νεκρώσιμη ακολουθία, που στην εκκλησιαστική παράδοση ονομάζεται εύστοχα και «κηδεία» (από το «κήδος», που σημαίνει φροντίδα και ενδιαφέρον), αποτελεί μια από τις σημαντικότερες ακολουθίες καθαγιασμού της ζωής. Μέσα από αυτήν, η Εκκλησία αγιάζει και νοηματοδοτεί την τελευταία στιγμή της επίγειας πορείας του ανθρώπου, αποδεικνύοντας την απεριόριστη αγάπη της για τα μέλη της, ακόμη και όταν αυτά εγκαταλείπουν τον παρόντα κόσμο. Η ακολουθία αυτή δεν αποτελεί μια απλή τελετή αποχαιρετισμού, αλλά τη συμπύκνωση της χριστιανικής διδασκαλίας για το νόημα του θανάτου και την ελπίδα της αιώνιας ζωής.

Σύμφωνα με την ορθόδοξη πίστη, ο θάνατος δεν είναι μια φυσική κατάσταση που δημιούργησε ο Θεός, αλλά αποτέλεσμα της αμαρτίας και της διακοπής της κοινωνίας των πρωτοπλάστων με την Πηγή της Ζωής. Ο άνθρωπος πλάστηκε για την αφθαρσία και την αθανασία, όμως η λανθασμένη χρήση της ελευθερίας του οδήγησε στον πνευματικό και ακολούθως στον σωματικό θάνατο, ο οποίος ορίζεται ως η βίαιη διάσπαση της αρμονικής σχέσης ψυχής και σώματος. Παρά την τραγικότητα του γεγονότος, ο θάνατος θεωρείται από την Αγία Γραφή ως θεία οικονομία και ευεργεσία, προκειμένου «να μη γίνει το κακό αθάνατο».

Μετά την Ανάσταση του Χριστού, ο οποίος «θανάτῳ θάνατον πατήσας» νίκησε τον μεγαλύτερο εχθρό του ανθρώπου, ο θάνατος μεταμορφώθηκε σε «κοίμηση». Η λέξη αυτή υπογραμμίζει τον παροδικό χαρακτήρα του γεγονότος, παρομοιάζοντάς το με έναν ύπνο από τον οποίο ο πιστός προσδοκά να «ξυπνήσει» κατά τη Δευτέρα Παρουσία. Γι’ αυτόν τον λόγο, οι χώροι ταφής ονομάζονται «κοιμητήρια» και όχι νεκροταφεία.

 Η εξόδιος ακολουθία είναι πλούσια σε υμνολογικό υλικό που στοχεύει στην παρηγοριά των πενθούντων και στην αποκάλυψη της αλήθειας για τη σωτηρία. Τα νεκρώσιμα τροπάρια, τα εγκώμια και οι ευχές μεταφέρουν το αναστάσιμο μήνυμα ότι ο άνθρωπος δεν χάνεται, αλλά μεταβαίνει στην πραγματική πατρίδα, τον Παράδεισο.

• Τα Ευλογητάρια: Μέσα από αυτά, ο άνθρωπος παρουσιάζεται ως «εικόνα της ανείπωτης δόξας» του Θεού, ο οποίος παρά τα σημάδια της αμαρτίας, παρακαλεί τον Δημιουργό του να τον καθαρίσει και να τον επαναφέρει στο «αρχαίο κάλλος» και το «καθ’ ομοίωσιν».
• Το Αποστολικό Ανάγνωσμα: Η περικοπή από την Α' Προς Θεσσαλονικείς επιστολή του Αποστόλου Παύλου προτρέπει τους πιστούς να μη λυπούνται «καθώς και οι λοιποί οι μη έχοντες ελπίδα», βεβαιώνοντας ότι ο Θεός θα αναστήσει όσους κοιμήθηκαν με πίστη στον Ιησού.
  Η Α' Επιστολή του Αποστόλου Παύλου προς Θεσσαλονικείς κατέχει κεντρική θέση στην εκκλησιαστική παράδοση, καθώς το απόσπασμα 4, 13-18 αποτελεί το επίσημο αποστολικό ανάγνωσμα της νεκρώσιμης ακολουθίας. Σκοπός της ανάγνωσής της κατά την κηδεία είναι να αποκαλυφθεί η αλήθεια για τη ζωή και τον θάνατο, προσφέροντας στους πιστούς την ελπίδα της σωτηρίας. Ο Παύλος προτρέπει τα μέλη της Εκκλησίας να μη λυπούνται «καθώς και οι λοιποί οι μη έχοντες ελπίδα», θεμελιώνοντας τη βεβαιότητα ότι ο Θεός θα αναστήσει όσους κοιμήθηκαν πιστεύοντας στον Ιησού, όπως ακριβώς αναστήθηκε και ο Ίδιος.
  Η επιστολή εισάγει και καθιερώνει τον όρο «κοίμηση» αντί για θάνατο, υποδηλώνοντας ότι το τέλος της επίγειας ζωής είναι παροδικό και μοιάζει με έναν ύπνο από τον οποίο ο άνθρωπος αναμένει να «ξυπνήσει» κατά τη Δευτέρα Παρουσία. Η σύνδεση αυτή νοηματοδοτεί χριστιανικά την απώλεια, μεταμορφώνοντας το άγχος και την απελπισία σε προσμονή της αιώνιας ζωής. Στο κείμενο περιγράφεται παραστατικά η στιγμή της Κρίσεως, όπου ο Κύριος θα κατέβει από τον ουρανό με παράγγελμα (κέλευσμα), φωνή αρχαγγέλου και σάλπιγγα Θεού.
  Σύμφωνα με τη διδασκαλία του Αποστόλου που ακούγεται στην ακολουθία, οι νεκροί που κοιμήθηκαν με πίστη στον Χριστό θα αναστηθούν πρώτοι και στη συνέχεια όσοι ζουν κατά την έλευση του Κυρίου θα «αρπαγούν» μαζί τους μέσα σε σύννεφα για να Τον συναντήσουν. Αυτή η ψυχοσωματική ενότητα του ανθρώπου και η προοπτική της ανάστασης των σωμάτων αποτελούν τις θεολογικές προϋποθέσεις για τη διαμόρφωση ολόκληρης της εξοδίου ακολουθίας. Τελικά, η χρήση της Α' Προς Θεσσαλονικείς στην κηδεία υπενθυμίζει ότι ο θάνατος είναι μια «μετάβαση» και ότι η κοινωνία πίστης και αγάπης μεταξύ ζώντων και κεκοιμημένων παραμένει αδιάρρηκτη εν Χριστώ
• Ο τελευταίος ασπασμός: Αποτελεί μια πράξη αγάπης και συγχώρεσης, καθώς η ενότητα της Εκκλησίας (στρατευομένης και θριαμβεύουσας) παραμένει αδιάρρηκτη παρά τον σωματικό χωρισμό.

Στην Ορθόδοξη Εκκλησία επικρατεί η ολόσωμη ταφή, ως έκφραση σεβασμού προς την ψυχοσωματική ενότητα του ανθρώπου· το σώμα, πλασμένο από τα στοιχεία της γης, επιστρέφει σε αυτήν περιμένοντας την κοινή ανάσταση. Η Εκκλησία καθιέρωσε επίσης τα Ιερά Μνημόσυνα ως τρόπο επικοινωνίας και έκφραση αγάπης μεταξύ ζώντων και κεκοιμημένων. Οι συμβολισμοί των ημερών (τρίτα, ένατα, τεσσαρακοστά) αναφέρονται στην τριήμερη Ανάσταση του Κυρίου, στα εννέα τάγματα των αγγέλων και στην Ανάληψη του Χριστού αντίστοιχα. Το υλικό στοιχείο των μνημοσύνων είναι τα κόλλυβα (σιτάρι), τα οποία συμβολίζουν τον σπόρο που θάβεται στη γη για να σαπίσει και να αναγεννηθεί, παραπέμποντας στη μελλοντική ανάσταση των σωμάτων.

 Η εξόδιος ακολουθία ολοκληρώνεται με τη βεβαιότητα ότι ο θάνατος είναι το «προτελευταίο» και όχι το τελευταίο γεγονός της ζωής. Για τον εκκλησιαστικό άνθρωπο, το τέλος της επίγειας ζωής σηματοδοτεί την αρχή μιας άλλης, ατελεύτητης αιωνιότητας στη Βασιλεία του Θεού. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της πίστης αποτελούν σύγχρονες μαρτυρίες, όπως στην κηδεία του Κυπριανού Παπαϊωάννου, όπου οι οικείοι φορούσαν λευκά ρούχα ως σύμβολο ελπίδας και νίκης επί της φθοράς.

Θανάτου ἑορτάζομεν νέκρωσιν...

α) Το φοβερό μυστήριο του θανάτου

Η συμμετοχή στο Πάθος και την Ανάσταση του Χριστού βοηθάει στην κατανόηση του μυστηρίου της ζωής και του θανάτου. Η ζωή είναι δώρο του Θεού, ο οποίος δημιούργησε τα πάντα (από το μηδέν) και μας έφερε από την ανυπαρξία στην ύπαρξη. Ο θάνατος είναι έξω από τη θέληση του Θεού, δεν είναι φυσική κατάσταση, αλλά αποτέλεσμα της πτώσης, της αμαρτίας. Ζωή αληθινή είναι η παρουσία, η «ενοίκηση» του Θεού στη καρδιά του ανθρώπου, το κέντρο της ύπαρξης. Η πτώση μάς χώρισε από το Θεό και αδρανοποίησε τη χάρη του μέσα μας. Αυτός ο χωρισμός που ονομάζεται πνευματικός θάνατος, προκάλεσε και το σωματικό μας θάνατο. Ο χριστιανός, όμως, πιστεύει ότι ο σωματικός θάνατος ως γεγονός αποτελεί οικονομία του Θεού και ευεργεσία του, για να μη γίνει αθάνατο το κακό, όπως βλέπουμε και στην ευχή που ακολουθεί. 


(Μικρό Ευχολόγιο, Ευχή εις ψυχορραγούντας) Κύριε ο Θεός μας, εσύ που με την ανείπωτη σοφία σου δημιούργησες τον άνθρωπο από το χώμα, και τον διαμόρφωσες με μορφή και ομορφιά και τον ωραιοποίησες, σαν πολύτιμο και ουράνιο κτήμα, για να δοξάζει και να μεγαλύνει τη δόξα και βασιλεία σου, με το να τον δημιουργήσεις Επειδή όμως παρέβη την εντολή του προστάγματος σου, και έλαβε την εικόνα (σου) και δεν τη διαφύλαξε, διά τούτο, για να μη γίνει το κακό αθάνατο, διέταξες φιλάνθρωπα, ως Θεός των πατέρων μας, με το θείο θέλημά σου, να διασπαστεί και να διαλυθεί αυτή η ένωση και ανάμιξη και ο αδιάσπαστος αυτός σύνδεσμος, που δημιούργησες, ώστε η μεν ψυχή να φύγει για εκεί, όπου έλαβε και την ύπαρξη, μέχρι την κοινή ανάσταση, το δε σώμα να διαλυθεί στα στοιχεία, που το απαρτίζουν...

β) To νόημα του θανάτου

Ο σωματικός θάνατος είναι διάσπαση της αρμονίας, διακοπή της συλλειτουργίας ψυχής και σώματος, πρόσκαιρος χωρισμός της ψυχής από το σώμα μέχρι τη Δευτέρα Παρουσία* του Κυρίου. Η ανθρώπινη σάρκα νεκρώνεται, φθείρεται και επιστρέφοντας στο χώμα διαλύεται. Η ψυχή, όμως, δε φθείρεται, ούτε διαλύεται, διότι ο Θεός τη δημιούργησε πνευματική. Περιμένει το «κέλευσμα» (παράγγελμα) του Χριστού κατά τη Δεύτερη Παρουσία του (Α' Θεσ. 4,16), για να ξαναενωθεί με το αναστημένο σώμα και να ζήσει αιώνια μαζί του, σε μίαν άλλη ζωή, που θα είναι, όμως, συνέχεια της ζωής μας στον κόσμο. Γι' αυτό έχει μεγάλη σημασία κάθε στιγμή της ζωής μας, γιατί από τον τρόπο που τη ζούμε κρίνεται η σωτηρία μας (Β' Κορ. 6, 7). 

(Νεκρώσιμη Ακολουθία)  Είναι, πράγματι, φοβερό το μυστήριο του θανάτου! Πώς χωρίζεται η ψυχή βίαια από το σώμα. από την αρμονία και τη συνύπαρξη, ο φυσικότατος σύνδεσμος, με τη θέληση του Θεού, διασπάται.


γ) Η ανθρώπινη «αθανασία»

Αθάνατος είναι μόνο ο «άκτιστος»* Τριαδικός Θεός (Α' Τιμ. 6.16). Ο άνθρωπος δεν είναι από την ίδια του τη φύση αθάνατος. Η αθανασία τού χαρίστηκε από το Θεό. Αν ο Θεός έπαιρνε πίσω αυτό το δώρο, ο άνθρωπος και όλος ο κόσμος θα επέστρεφαν στην ανυπαρξία. Αθανασία δεν είναι απλή επιβίωση ή συνέχεια της βιολογικής ζωής, αλλά η μετοχή στον «παράδεισο». Παράδεισος είναι η αιώνια κοινωνία με το Χριστό .Αυτή είναι η μεγαλύτερη δωρεά του Θεού στον άνθρωπο.


(Νεκρώσιμη Ακολουθία) 1. Ο θάνατος σου, Κύριε, προξένησε την αθανασία (μας) διότι, αν δεν είχες τεθεί στο μνήμα, δε θα είχε ανοιχθεί ο Παράδεισος...

2. Ο Χριστός να σε αναπαύσει στη χώρα των ζώντων και να σου ανοίξει τις πύλες του Παραδείσου, και να σε αναδείξει πολίτη της βασιλείας (του)...

Οι άγιοί μας, με τα ακέραια και άφθαρτα λείψανά τους (όπως, λ.χ., ο ʼΑγιος Σπυρίδων), βεβαιώνουν ήδη στη ζωή αυτή την αλήθεια της αιωνιότητας και τη νίκη του Χριστού πάνω στη φθορά και στο θάνατο. Βέβαια, ο σωματικός θάνατος παραμένει και μετά την Ανάσταση του Χριστού, αλλά τίποτε δεν μπορεί να μας χωρίσει από το Χριστό (Ρωμ. 8,35), που είναι η ζωή και η ανάστασή μας (Ιωάν. 11, 25). 

δ) Η μετάβαση από τον θάνατο στη ζωή

Ο θάνατος είναι ένα οδυνηρό γεγονός που δημιουργεί στον άνθρωπο πόνο και θλίψη. Η νίκη όμως του Χριστού κατά του θανάτου τού δίνει ελπίδα και τον ενδυναμώνει, ώστε να μην τον φοβάται, να μην τον βλέπει όπως «οἱ μή ἔχοντες ἐλπίδα» Γι' αυτό ο χριστιανός μπορεί να νικά κάθε μορφή θανάτου στη ζωή του (αποτυχίες, αρρώστιες, παθήματα). Στη γλώσσα της Εκκλησίας, ο θάνατος δεν έχει την έννοια του τέλους της ανθρώπινης ύπαρξης, της εκμηδένισης, αλλά της μετάβασης σε μια άλλη κατάσταση, που χαρακτηρίζεται ως κοίμηση γι' αυτό και τα νεκροταφεία ονομάζονται κοιμητήρια. Ο θάνατος λοιπόν βιώνεται χριστιανικά ως «μετάβαση» στην αληθινή ζωή. Ως ένας ύπνος που περιμένει το ξύπνημα στην ατελεύτητη αιωνιότητα. (Α' Κορ. 15, 35-52).


Είπε ο Κύριος... Εκείνος που δεν τιμά τον Υιόν, δεν τιμά τον Πατέρα που τον έστειλε. Αλήθεια, αλήθεια, σας λέγω ότι εκείνος που ακούει το λόγο μου και πιστεύει εις εκείνον που με έστειλε, έχει ζωή αιώνια και δε θα περάσει από κρίση, αλλά έχει περάσει από το θάνατο στη ζωή...


ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΣΥΖΗΤΗΣΗ

1. Ποιος είναι ο πραγματικός θάνατος κατά την ορθόδοξη αντίληψη;
2. Τι σημαίνει, κατά τη χριστιανική διδασκαλία, «αθανασία»;
3. Με ποιο πνευματικό εξοπλισμό μπορεί ο χριστιανός να αντιμετωπίσει το φόβο του θανάτου;
4. Πώς κατανοείς τον ακόλουθο μοναστηριακό λόγο: «Αν πεθάνεις πριν πεθάνεις, δεν θα πεθάνεις, όταν πεθάνεις»!

1.7 Το τέλος της ζωής στην Ορθόδοξη χριστιανική παράδοση (Σύνοψη)

Προέλευση του Θανάτου: Ο θάνατος δεν είναι δημιούργημα του Θεού, αλλά τραγική συνέπεια της απομάκρυνσης του ανθρώπου από την Πηγή της Ζωής.

Κατάργηση του Θανάτου: Με την Ανάστασή Του, ο Χριστός πάτησε τον θάνατο και κατήργησε την εξουσία του πάνω στην ανθρώπινη φύση.

Άβυσσος Αναστάσεως: Απέναντι στον τρόμο του θανάτου που τυραννά τον άνθρωπο, η Εκκλησία ανοίγει μια διέξοδο ελπίδας και αιώνιας ζωής.

Σεβασμός στο Σώμα: Η ολόσωμη ταφή εκφράζει τον σεβασμό προς τον όλο άνθρωπο (σώμα και ψυχή), ο οποίος είναι προορισμένος για την ανάσταση.

Θάνατος ως Κοίμηση: Στη χριστιανική γλώσσα, ο θάνατος ονομάζεται «κοίμηση», καθώς θεωρείται ένας προσωρινός ύπνος και ένα πέρασμα στην άλλη ζωή.

Η Κάθοδος στον Άδη: Ο Χριστός κατέβηκε στον Άδη για να ελευθερώσει τους νεκρούς και να τους επαναφέρει στην κοινωνία με τον Θεό.

Προσδοκία Ανάστασης: Η πίστη στην ανάσταση των νεκρών είναι η «αυταπόδεικτη εσωτερική γνώση» ότι ο άνθρωπος κλήθηκε για την αιωνιότητα.

Το Αρχαίο Κάλλος: Παρά τα στίγματα των λαθών, ο άνθρωπος παραμένει «εικόνα της αρρήτου δόξης» του Θεού, αναζητώντας την αρχική του ωραιότητα.

Σωτηρία του Κόσμου: Ο Χριστιανισμός δεν στοχεύει στη σωτηρία «από» τον κόσμο, αλλά στη σωτηρία «του» κόσμου και την ανακαίνιση ολόκληρης της κτίσης.

Βασιλεία του Θεού: Ο θάνατος παύει να είναι σύνορο όταν βιώνεται μέσα στην προοπτική της Βασιλείας του Θεού, όπου δεν υπάρχει πόνος ούτε στεναγμός.

Ο θάνατος στις θρησκείες

Χριστιανισμός

Ο θάνατος θεωρείται ο «έσχατος εχθρός» που καταργείται οριστικά μέσω της Ανάστασης του Χριστού. Δεν επιδιώκεται η σωτηρία από τον κόσμο, αλλά η σωτηρία του κόσμου και η ανακαίνιση της ανθρώπινης φύσης.

Ιουδαϊσμός

Ο θάνατος ορίζεται ως η τραγική συνέπεια της απομάκρυνσης από τον Θεό (την πηγή της ζωής). Υπάρχει η προσδοκία της παγκόσμιας σωτηρίας των δικαίων και της ανάστασης των νεκρών από τον Μεσσία.


Ισλάμ

Ο θάνατος είναι το πέρασμα στην Τελική Κρίση. Η μεταθανάτια τύχη περιγράφεται ζωντανά ως ανταμοιβή στον Παράδεισο (με απολαύσεις) ή τιμωρία στην Κόλαση (με βασανιστήρια) ανάλογα με τις πράξεις του πιστού.

Ινδουισμός

Ο θάνατος είναι μια επαναλαμβανόμενη κατάσταση στον κύκλο των μετενσαρκώσεων (Σαμσάρα). Στόχος είναι η απελευθέρωση (Μόξα) από αυτόν τον οδυνηρό κύκλο μέσω της ένωσης του θείου στοιχείου (Άτμαν) με το Απόλυτο.

Βουδισμός

Ο θάνατος αποτελεί μορφή πόνου (Ντούκα). Η σωτηρία έγκειται στη Νιρβάνα, τη διακοπή δηλαδή της επιθυμίας και της άγνοιας που τροφοδοτούν το κάρμα, ώστε να σταματήσει ο κύκλος των αναγεννήσεων.

Αρχαία Ελληνική

Ενώ η επίσημη θρησκεία έβλεπε τους νεκρούς ως «σκιές» στον Άδη, ο μυστικισμός (Ορφισμός) δίδασκε ότι η ψυχή είναι θείο στοιχείο εγκλωβισμένο στο σώμα (σήμα) και πρέπει να απελευθερωθεί.

Αφρικανικά

Κυριαρχεί η πεποίθηση ότι «οι νεκροί δεν είναι νεκροί». Συνεχίζουν να υπάρχουν μέσα στη φύση (νερό, δέντρα, βράχους) και συμμετέχουν ενεργά στη ζωή της οικογένειας ως προγονικά πνεύματα.

«Ἄνθρωπος, αἰώνια ἀσυμφιλίωτος μὲ τὸν θάνατο»

Ο θάνατος είναι το μόνο βέβαιο γεγονός της ζωής μας και όμως το μόνο που δεν αποδεχόμαστε ποτέ. Από τη στιγμή που συνειδητοποιούμε τον εαυτό μας, ξέρουμε ότι μια μέρα θα φύγουμε από αυτόν τον κόσμο, κι όμως η ψυχή μας αντιστέκεται, το είναι μας εξεγείρεται, η καρδιά μας αρνείται να το χωρέσει. Ο άνθρωπος μένει αιώνια ασυμφιλίωτος με τον θάνατο, γιατί βαθιά μέσα του γνωρίζει ότι δεν πλάστηκε γι’ αυτόν.

Αν ο θάνατος ήταν φυσικός, τότε θα τον δεχόμασταν χωρίς πόνο. Θα ήταν μια απλή συνέχεια της ζωής, ένα αυτονόητο τέλος. Μα δεν είναι έτσι. Κάθε φορά που ακούμε για τον θάνατο, κάτι μέσα μας ραγίζει. Αποστρεφόμαστε να μιλάμε γι’ αυτόν, τον κρύβουμε στα περιθώρια της ύπαρξης, τον αποσιωπούμε από την καθημερινότητα. Κι όμως, όταν έρθει και χτυπήσει την πόρτα μας, όταν μας στερήσει έναν αγαπημένο, τότε καταλαβαίνουμε τη φοβερή του τραγικότητα. Γιατί δεν μπορούμε να αποδεχτούμε ότι το μοναδικό, ανεπανάληπτο πρόσωπο που αγαπήσαμε, αυτό το συγκεκριμένο βλέμμα, αυτό το χαμόγελο, αυτή η φωνή, δεν θα υπάρξουν ποτέ ξανά. Η καρδιά μας αντιδρά, η ύπαρξή μας επαναστατεί. Κι αυτή η επανάσταση είναι μαρτυρία: ούτε εμείς, ούτε η κτίση ολόκληρη πλαστήκαμε για τον θάνατο.

Ο θάνατος είναι τραύμα, είναι πληγή, είναι ρήξη. Ο Χριστός διαμαρτύρεται γι’ αυτόν και δεν τον αποδέχεται ως μορφή ένωσης με τον Θεό και την αιωνιότητα.

«Από τη διήγηση του θανάτου του Ιησού στο σταυρό επιβεβαιώνεται αυτή η αντίληψη για το απαράδεκτο του θανάτου και δίνεται και η βαθύτερη εξήγηση του. Η κραυγή «Θεέ μου Θεέ μου ίνα τι με εγκατέλειπες» (Ματ. 27,46) αποτελεί την πιο βαθιά εξήγηση της έννοιας του θανάτου στη βίβλο. Είναι το χάσμα, ο χωρισμός μεταξύ θεού και ανθρώπου. Έτσι ένιωσε και βίωσε το θάνατο o Χριστός δεν τον έβλεπε σαν ένωση με το θεό ή με την αιωνιότητα, αλλά σαν χωρισμό.»[1]


Κι όμως, όταν έρθει και χτυπήσει την πόρτα μας, όταν μας στερήσει έναν αγαπημένο, τότε καταλαβαίνουμε τη φοβερή του τραγικότητα. Γιατί δεν μπορούμε να αποδεχτούμε ότι το μοναδικό, ανεπανάληπτο πρόσωπο που αγαπήσαμε, αυτό το συγκεκριμένο βλέμμα, αυτό το χαμόγελο, αυτή η φωνή, δεν θα υπάρξουν ποτέ ξανά. Η καρδιά μας αντιδρά, η ύπαρξή μας επαναστατεί. Κι αυτή η επανάσταση είναι μαρτυρία: ούτε εμείς, ούτε η κτίση ολόκληρη πλαστήκαμε για τον θάνατο.

Κι εδώ φαίνεται η βαθιά διαφορά του Χριστού από τον Σωκράτη. Ο Σωκράτης δέχθηκε την αναγγελία του θανάτου με γαλήνη, σχεδόν με χαρά, θεωρώντας τον φυσικό πέρασμα της ψυχής στο φυσικό της χώρο και τόπο. Ο Χριστός όμως, στη Γεθσημανή, αγωνιά, φοβάται, λυπάται, ιδρώνει «ὡσεὶ θρόμβους αἵματος». Δεν δέχεται τον θάνατο ως φίλο ή λύτρωση, αλλά τον βλέπει ως εχθρό. Για τον Χριστό ο θάνατος είναι κάτι ξένο προς την αρχική δημιουργία και το σχέδιο του Θεού. Δεν είναι δρόμος του Θεού, αλλά η τραγική παραμόρφωση της ζωής. Γι’ αυτό κι ο Απόστολος Παύλος θα τον ονομάσει ξεκάθαρα εχθρό του ανθρώπου: «ἔσχατος ἐχθρὸς καταργεῖται ὁ θάνατος» (Α΄ Κορ. 15,26). Η στάση αυτή δείχνει ότι η χριστιανική πίστη δεν εξιδανικεύει τον θάνατο αλλά τον θεωρεί εχθρό που όμως νικήθηκε από την Ανάσταση. Η πληγή αυτή του θανάτου δεν θεραπεύεται με ηθικολογίες, με εύκολες απαντήσεις ή ωραία λογύδρια. Όποιος ισχυρίζεται ότι έχει έτοιμες απαντήσεις για το μυστήριο του θανάτου ενοχοποιώντας τα ανθρώπινα δάκρυα, το πένθος ή τον πόνο, είναι επικίνδυνος, γιατί σίγουρα δεν έχει γευθεί την εμπειρία του Ζωντανού Θεού. Ο πόνος του θανάτου δεν «ξεπερνιέται» μέσα από νοητικές κατανοήσεις η ψυχικές ψευδοπαρηγοριές. Ο θάνατος είναι απειλή του μηδενός, ρήξη με το φως και τη ζωή. Δεν είναι απλά ένα θέμα ψυχολογικής διαχείρισης αλλά μια υπαρξιακή και οντολογική κραυγή που ζητάει νόημα και διέξοδο φωτός.

Γι’ αυτό και στην ορθόδοξη θεολογία δεν σωζόμαστε από μια σπουδαία ιδέα αλλά από ένα πρόσωπο. Ένα πρόσωπο που δεν μας λέει κάτι αλλά κάνει κάτι για εμάς. Θυσιάζεται, μας αγαπάει, κι αυτή η απόλυτη μοναδική και δημιουργική Του αγάπη μας σώζει από τον Θάνατο. Από το θάνατο σωζόμαστε γιατί κάποιος μας αγάπησε.

Ο Χριστός δεν εξαφανίζει τον θάνατο, αλλά τον μεταμορφώνει. Δεν τον ξεπερνάει αλλά τον μεταβάλει. Τον μεταποιεί από προορισμό σε πέρασμα ζωής για τον άνθρωπο.

Ο θάνατος δεν παύει να είναι πληγή αλλά ο Χριστός τον μετατρέπει σε πηγή ζωής. Όπως σημειώνει ο Χρήστος Γιανναράς: «Η Ανάσταση είναι χαρά και γιορτή, πανήγυρις πανηγύρεων, επειδή είναι ελπίδα, όχι βεβαιότητα. Και η ελπίδα μεταγγίζει γνώση που ελευθερώνει».[2] Δεν πρόκειται για ψυχολογική παρηγοριά, είναι η βεβαίωση ότι ο θάνατος μεταμορφώθηκε σε πέρασμα, ότι το μηδέν δεν έχει τον τελευταίο λόγο. Η Ανάσταση ανοίγει προοπτική αιώνιας ζωής, φανερώνει ότι το φως δεν δύει και ότι το πρόσωπο δεν εκμηδενίζεται. Η εμπειρία του θανάτου παραμένει τραυματική, ο πόνος δεν εξαφανίζεται. Αλλά μέσα στο σώμα της Εκκλησίας ο θρήνος μετατρέπεται σε προσμονή, το μνήμα γίνεται πύλη, ο θάνατος μεταμορφώνεται σε ανάσταση. Η Ανάσταση του Χριστού είναι το άνοιγμα του ορίζοντα εκεί όπου η απουσία γίνεται παρουσία, εκεί όπου η απελπισία γεννά ελπίδα.


Γι’ αυτό και στην ορθόδοξη θεολογία δεν σωζόμαστε από μια σπουδαία ιδέα αλλά από ένα πρόσωπο. Ένα πρόσωπο που δεν μας λέει κάτι αλλά κάνει κάτι για εμάς. Θυσιάζεται, μας αγαπάει, κι αυτή η απόλυτη μοναδική και δημιουργική Του αγάπη μας σώζει από τον Θάνατο. Από το θάνατο σωζόμαστε γιατί κάποιος μας αγάπησε.

Η εποχή μας φοβάται τον θάνατο και ταυτόχρονα τον εξορίζει από τη συνείδηση. Σπάνια πια συζητούμε γι’ αυτόν, τον κρύβουμε σε νοσοκομεία, τον αποσιωπούμε από το καθημερινό λεξιλόγιο. Και την ίδια στιγμή ξοδεύουμε αμέτρητη ενέργεια για να κατασκευάσουμε εικόνες που υπόσχονται μια φευγαλέα «αθανασία». Το προφίλ μας στο διαδίκτυο, οι φωτογραφίες, τα ψηφιακά αρχεία λειτουργούν σαν απόπειρες να ξορκίσουμε τον θάνατο. Μα αυτό που διατηρείται είναι μόνο το είδωλο, όχι το πρόσωπο. Και όσο περισσότερο ζούμε μέσα από μάσκες, τόσο περισσότερο πεθαίνουμε ως πρόσωπα.

Ο άνθρωπος δεν αντέχει να πεθαίνει χωρίς νόημα. Και εδώ βρίσκεται η μεγάλη ελπίδα του Ευαγγελίου: ο Χριστός, με τον Σταυρό και την Ανάστασή Του, αποκάλυψε ότι ο θάνατος δεν είναι το τέλος, αλλά το πέρασμα. Είναι η πύλη προς μια ζωή όπου το πρόσωπο δεν σβήνει, αλλά αναδεικνύεται στην πληρότητά του. Η σχέση με τον Θεό, θεμελιωμένη στην αγάπη, είναι η μόνη πραγματική απάντηση στον φόβο του θανάτου. Όποιος αγαπά αληθινά τον Θεό και τον άνθρωπο, την κτίση και την ζωή, δεν πεθαίνει ποτέ ως πρόσωπο, ακόμη κι όταν το σώμα του φθείρεται, η μνήμη αυτής της σχέσης παραμένει, και αυτή η μνήμη δεν είναι ψυχολογική ανάμνηση αλλά αιώνια παρουσία μέσα στον Φως του προσώπου Του Θεού. Γι’ αυτό ο χριστιανός δεν αρνείται τον πόνο, δεν εξιδανικεύει τον θάνατο, δεν τον παρουσιάζει σαν «φυσικό».


Η σχέση με τον Θεό, θεμελιωμένη στην αγάπη, είναι η μόνη πραγματική απάντηση στον φόβο του θανάτου. Όποιος αγαπά αληθινά τον Θεό και τον άνθρωπο, την κτίση και την ζωή, δεν πεθαίνει ποτέ ως πρόσωπο, ακόμη κι όταν το σώμα του φθείρεται, η μνήμη αυτής της σχέσης παραμένει, και αυτή η μνήμη δεν είναι ψυχολογική ανάμνηση αλλά αιώνια παρουσία μέσα στον Φως του προσώπου Του Θεού.

Τον κοιτά κατάματα, θρηνεί, δακρύζει, όπως ο Χριστός δάκρυσε στον τάφο του Λαζάρου. Αλλά μέσα στα δάκρυα ακούει και την υπόσχεση: «ὁ πιστεύων εἰς ἐμέ, καν ἀποθάνῃ, ζήσεται» (Ἰω. 11,25). Και αυτή η υπόσχεση μεταμορφώνει τον θάνατο σε πέρασμα, σε αναμονή της αιώνιας σχέσης και κοινωνίας. Ο άνθρωπος θα παραμένει αιώνια ασυμφιλίωτος με τον θάνατο, διότι δεν πλάστηκε γι’ αυτόν αλλά για τον Θεό. Δεν δημιουργήθηκαν τα μάτια μας για να κλείσουν, ούτε οι καρδιές μας για να σβήσουν, ούτε η αγάπη για να αφανιστεί.

Πλαστήκαμε για την αιώνια κοινωνία της αγάπης με τον Θεό, και μόνον εκεί βρίσκει η ύπαρξή μας την αληθινή της ανάπαυση και πληρότητα.

[1] Μητροπολίτου Περγάμου Ιωάννη Ζηζιούλα «Ελευθερία και ύπαρξη» σελ .111 εκδόσεις Δόμος

[2] Χρ. Γιανναράς, «Ανάσταση: πανήγυρις πανηγύρεων», voria.gr.

Ο πρωτοπρεσβύτερος Χαράλαμπος Λίβυος Παπαδόπουλος είναι θεολόγος - συγγραφέας και εφημέριος στην ενορία της Αγίας Ειρήνης Πύργου Μονοφατσίου της Ι. Μητροπόλεως Γορτύνης και Αρκαδίας στην Κρήτη.

Πηγή

Έρωτας ή Θάνατος

Οι ορισμοί, τα είδη και σχέση του θανάτου με τον Έρωτα, από τον πανεπιστημιακό δάσκαλο φιλοσοφίας κ. Μάριο Μπέγζο. Ο Μάριος Περικλή Μπέγζος (Αθήνα 27.11.1951) είναι πανεπιστημιακός δάσκαλος φιλοσοφίας (Αθήνα/ΕΚΠΑ, 1975-2019, & Marburg, 1991-1997). Με ανθρωπιστικές σπουδές (θεολογία, φιλοσοφία, νομική) σε Αθήνα, Γενεύη και Τυβίγκη (1969-1981) ειδικεύτηκε στην συγκριτική φιλοσοφία της θρησκείας, κυκλοφόρησε τριάντα βιβλία, γραμμένα ελληνικά, γερμανικά & αγγλικά, μεταφρασμένα σε δέκα γλώσσες (κινεζικά, ρωσικά, ισπανικά, πολωνικά, αλβανικά κλπ) και βραβευμένα επανειλημμένως (1999 & 2007). Αντιπρόεδρος της «Διεθνούς Θρησκειολογικής Ακαδημίας» Βρυξελλών (Academie Internationale des Sciences Religieuses, Bruxelles 1999-), διευθυντής «Θρησκειολογικής Σειράς» (40 τίτλοι, 1994-2011) και «Θρησκειολογικού Λεξικού» (2000) στα «Ελληνικά Γράμματα», διδάσκει στην επιμόρφωση (Κολλέγιο Αθηνών 1996-2012, Στοά Βιβλίου κλπ) και στην Εξ Αποστάσεως Δια Βίου Εκπαίδευση (ΕΑΠ 1999-2001 & e-learning/ΕΚΠΑ 2015-). Διετέλεσε δυο φορές εκλεγμένος (2011 & 2014) Κοσμήτορας της Θεολογικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών (2011-2015), διευθυντής του συνεδριακού & επιμορφωτικού ιδρύματος της Εκκλησίας της Ελλάδος «Διορθόδοξο Κέντρο» (Ι. Μονή Πεντέλης 2009-2011) και ιδρυτικός διευθυντής διασχολικών μεταπτυχιακών προγραμμάτων σπουδών στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο (ΕΑΠ 1998-2001) και στο διαπανεπιστημιακό «Φύλο & Θρησκεία» (Θεολογική Σχολή Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών & Τμήμα Κοινωνιολογίας Παντείου Πανεπιστημίου Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών 2003-2008) καθώς επίσης Κοσμήτορας της Ελληνικής Ναϊτικής Ακαδημίας (2012 – 2021).

Οι θρησκείες μπροστά στο πρόβλημα του θανάτου

α) Ο θάνατος. Το βασικό ανθρώπινο πρόβλημα; 

Ο θάνατος, φαίνεται ότι αποτελεί το βασικό ανθρώπινο πρόβλημα, λόγω του γεγονότος ότι αυτός είναι η πηγή πολλών και κρίσιμων προβλημάτων. Η θεμελιώδης ανάγκη της διατροφής, της εργασίας, της προφύλαξης από καθετί που μπορεί να θέσει σε κίνδυνο την υγεία και τη σωματική ακεραιότητα έχει ως γενεσιουργό της αιτία την ύπαρξη του θανάτου. Η απώλεια μεγάλου βαθμού της ελευθερίας που θα μπορούσε να απολαμβάνει ο άνθρωπος, ο περιορισμός των ενεργειών εκείνων του ανθρώπου, που έχουν προοπτική στο απώτερο μέλλον, η αίσθηση μερικών ότι η ζωή δεν έχει κανένα σκοπό, ο φόβος του αγνώστου, και άλλα πολλά, οφείλονται στην ύπαρξη του θανάτου. Για τις θρησκείες όμως βασικότερο και από το πρόβλημα του θανάτου, όπως θα δούμε παρακάτω, είναι το πρόβλημα του κακού, από την ύπαρξη του οποίου προέρχεται και ο θάνατος.

 β) Η τοποθέτηση των θρησκειών απέναντι στο πρόβλημα του θανάτου 

Στην πλειονότητά τους, οι θρησκείες, είδαν το θάνατο αρνητικά. Αυτό φαίνεται π.χ. από το γεγονός ότι στην αρχική κατάσταση του κόσμου, όπως αυτή παρουσιάζεται στους διάφορους κοσμογονικούς μύθους, δε συμπεριλαμβάνεται ο θάνατος. Αυτός έρχεται πάντα μετά. Φαίνεται ακόμη π.χ. από το γεγονός ότι καμιά θρησκεία, ξεκινώντας από την αρχαιότερη γνωστή, της παλαιολιθικής εποχής, δε δέχεται το θάνατο σαν μια τελική κατάσταση. Τον βλέπουν συνήθως σαν μια μεταβατική κατάσταση μεταξύ αυτής και μιας άλλης ζωής ή μιας επανόδου σ’ αυτήν τη ζωή. Η πολύμορφη πίστη στην αθανασία κάποιου στοιχείου της ύπαρξης του ανθρώπου, όπως π.χ. της ψυχής, αποτελεί μια από τις πρώτες γνωστές πεποιθήσεις του ανθρώπινου είδους. Ακόμη και θρησκείες που φαίνεται ότι αξιολογούν το θάνατο θετικά, θεωρώντας τον π.χ. ως το μέσον εισόδου σε μια καλύτερη ζωή, στην πραγματικότητα τον αξιολογούν θετικά ακριβώς ως τέτοιο μέσον και όχι καθ’ εαυτόν. Σε θρησκείες όπως ο Ινδουϊσμός, όπου ο θάνατος είναι μια κατάσταση που επανέρχεται συνεχώς μεταξύ δύο αναγεννήσεων σε διάφορές μορφές ύπαρξης, είναι και πάλι μια από τις σκιερότερες πλευρές της γενικά αρνητικής εικόνας της ύπαρξης. Από τα παραπάνω συνάγεται ότι η άρνηση του θανάτου και η κατάφαση της ζωής αποτελεί την επικρατούσα στάση των θρησκειών απέναντι στο θάνατο. Συνεπώς η υπέρβαση του θανάτου με διάφορους τρόπους υπήρξε ένας από τους κυριότερους σκοπούς τους. Οι τρόποι αυτοί είναι βασικά δύο: η πίστη στην αθανασία της ψυχής ή κάποιου άλλου στοιχείου του ανθρώπου και η πίστη στην ανάσταση συνόλου του ανθρώπου, σώματος και ψυχής. Στις θρησκείες που απαντά ο δεύτερος τρόπος, όπως στον Ιουδαϊσμό σε κάποιες από τις εκδοχές του, π.χ. εκείνης των Φαρισαίων, στο Ζωροαστρισμό από κάποιο σημείο της ιστορίας του και μετά και τέλος στο Χριστιανισμό, η ανάσταση των νεκρών πραγματοποιείται από το Θεό στο τέλος της ιστορίας. Στο Χριστιανισμό η ανάσταση έχει ήδη πραγματοποιηθεί στο πρόσωπο του Χριστού. Ο αναστημένος Χριστός αποτελεί την αρχή της νέας, μέλλουσας πραγματικότητας, τον πρώτο που αναστήθηκε μόνιμα από τους νεκρούς ως «απαρχή των κεκοιμημένων» (Α΄ Κορ. 15, 20). Η ανάσταση του Χριστού είναι ταυτόχρονα το πρώτο «δείγμα» της μέλλουσας κατάργησης του θανάτου ως φαινομένου, αφού «θάνατος αὐτοῦ οὐκέτι κυριεύει». (Ρωμ. 6, 9). Η κατάργηση αυτή αποτελεί και την αρχή της πραγματοποίησης της επιθυμίας για μια ζωή που δε θα απειλείται από το θάνατο, όπως αυτή εκφράστηκε πανανθρώπινα κυρίως μέσα από τις θρησκείες. Βέβαια, όπως είδαμε, η επιθυμία αυτή δεν πραγματοποιείται με την ίδια μορφή σε όλες. Έτσι η κατάργηση του θανάτου χαρακτηρίζει τις θρησκείες που πιστεύουν στην ανάσταση. Σ’ εκείνες όμως που πιστεύουν στην αθανασία της ψυχής ή στην ένωση με το Θεό του θείου στοιχείου που υπάρχει στον άνθρωπο, έχουμε υπέρβαση και όχι κατάργηση του θανάτου. 

γ) Οι νεκροί και οι θρησκείες. Ταφή. Καύση των νεκρών

Ιδιαίτερη μεταχείριση των νεκρών παρατηρείται ήδη από την εποχή του ανθρώπου του Πεκίνου (περ. 500.000 π.Χ.). Από την εποχή του ανθρώπου του Νεάντερταλ με κλιμακούμενη συχνότητα αλλά και σαφήνεια, ότι αυτή η μεταχείριση σημαίνει πίστη σε μια μετά θάνατον επιβίωση του νεκρού, οι νεκροί θάβονται και μάλιστα όλο και με περισσότερη φροντίδα, όπως π.χ. συνοδευόμενοι με διάφορα αντικείμενα, στολιζόμενοι με κοσμήματα, κτερίσματα κτλ. Ιστορικά ο τρόπος απόθεσης των νεκρών με ταφή προηγείται του τρόπου απόθεσης με καύση, η οποία εμφανίζεται αργότερα. Η καύση υπήρξε ένα από τα μέσα με τα οποία εκφράστηκε ο φόβος για πιθανή παραμονή του νεκρού, ιδιαίτερα εκείνου που δεν πέθανε με καλό θάνατο, ως κακού πνεύματος μεταξύ των ζωντανών. Εξασφάλιζε την πλήρη απόσπαση της ψυχής από το σώμα. Άλλες σημασίες της ήταν η μετάβαση της ψυχής μέσα από την καύση στον κόσμο των θεών (π.χ. η περίπτωση του Ηρακλή) κ.ά. Στην Ορθόδοξη Εκκλησία έχει επικρατήσει η ολόσωμη ταφή των νεκρών, γιατί αυτό εκφράζει το σεβασμό προς τον όλο άνθρωπο (σώμα και ψυχή). Το σώμα έχει δημιουργηθεί από τα στοιχεία της γης και είναι προορισμένο να επιστρέψει στη γη, από όπου ελήφθη. Αυτή η αντίληψη έγινε παραδοσιακή πρακτική της Εκκλησίας, χωρίς να αποτελεί δεσμευτική δογματική αλήθεια.

 δ) Οι θρησκείες, ο θάνατος και το κακό 

Αν οι θρησκείες βλέπουν το θάνατο αρνητικά και τη ζωή θετικά, ακόμη βαθύτερα βλέπουν το θάνατο ως αποτέλεσμα του κακού και τη ζωή ως αποτέλεσμα του καλού. Σε όλους τους κοσμογονικούς μύθους ο θάνατος εισέρχεται στον κόσμο μετά την είσοδο του κακού στον κόσμο. Αυτό επιφέρει την καταστροφή της αρχικής καλής κατάστασης και το θάνατο ως το χειρότερο αποτέλεσμά του. Οι θρησκείες δείχνουν με διάφορους τρόπους ότι το βασικό κακό είναι η τοποθέτηση κάποιου άλλου μεγέθους ως θεού στη θέση εκείνου που καθεμιά από αυτές θεωρεί ως Θεό, ο οποίος εκπροσωπεί το αγαθό.

Το μέγεθος αυτό μπορεί να είναι ένα πράγμα ή μια κατάσταση, ένα ον ή μια ιδέα. Η αντικατάσταση αυτή έχει ως αποτέλεσμα τη σύνδεση του ανθρώπου με κάτι που θεωρείται μη αληθινό. Η σύνδεση αυτή πάντα μεταβάλλει αρνητικά τον άνθρωπο και ταυτόχρονα τον αποκόπτει από ό,τι κάθε θρησκεία αποδέχεται ως αληθινό Θεό. Γι’ αυτό στις θρησκείες, εκτός από εκείνες που έχουν στη βάση τους τον ισοθεϊσμό, την προσπάθεια δηλαδή να γίνει ο άνθρωπος θεός με τις δικές του δυνάμεις (όπως π.χ. η μαγεία), εκείνο που προέχει είναι η ποικιλόμορφη επικοινωνία με το Θεό ή με ό,τι καθεμιά από αυτές θεωρεί ως τέτοιο. Ο τρόπος με τον οποίο υπερνικάται το κακό και ο θάνατος διακρίνει τις θρησκείες. Σε κάποιες, αυτό γίνεται μέσα από την υπέρβαση του κόσμου. Σε άλλες, η υπερνίκηση αυτή γίνεται μέσα από τη διάσωση του κόσμου. Οι πρώτες χαρακτηρίζονται συνήθως από αρνητική διάθεση προς τον κόσμο. Τυπικό δείγμα των πρώτων είναι ανατολικές θρησκείες, όπως ο Ινδουϊσμός. Τυπικό δείγμα των δεύτερων είναι ο Χριστιανισμός. Στο Χριστό συνυπάρχει η ολοκλήρωση της σχέσης ανθρώπου και Θεού με την κατάργηση του θανάτου. Το ίδιο αναμένεται να επεκταθεί στο τέλος της ιστορίας σε όλο το νέο κόσμο του Θεού.

ΚΕΙΜΕΝΑ 1. Η αποστροφή του θανάτου Κάλλιο στη γης να ξενοδούλευα ξωμάχος, ρογιασμένος σε αφέντη πούχασε τον κλήρο του κι είναι το βιος του λίγο, παρά ολωνών εδώ των άψυχων νεκρών ο ρήγας νάμαι, (Ομήρου Οδύσσεια, λ 489-491).

 2. Η προέλευση του θανάτου σύμφωνα με κάποιους ινδιάνικους μύθους Ένας μεγάλος μάγος θέλησε να κάνει τους Ινδιάνους Σιπάγια αθάνατους. Τους συνέστησε να χαιρετήσουν φιλικά έναν ξένο, που θα ερχόταν να τους επισκεφθεί. Οι Ινδιάνοι, δυστυχώς γι’ αυτούς, απόστρεψαν το πρόσωπό τους από έναν άνθρωπο, που κουβαλούσε ένα καλάθι γεμάτο σάπιες σάρκες, που τον νόμισαν για τον Θάνατο, αλλά υποδέχτηκαν με ευμένεια τον Θάνατο, που είχε την εμφάνιση ενός ευχάριστου νεαρού... Σε πολλές φυλές του Αμαζονίου υπάρχει μια παράδοση, κατά την οποία οι άνθρωποι θα μπορούσαν διαδοχικά να πεθαίνουν και να ανασταίνονται, αν είχαν υπακούσει σε μια διαταγή που τους δόθηκε ή αν είχαν καταλάβει καλύτερα ένα μήνυμα που ο εκπολιτιστής ήρωας ή άλλο πρόσωπο τους είχε διαβιβάσει. Έτσι ο πατέρας του εκπολιτιστή ήρωα, στους Κασινάουα, είχε συστήσει να τον ακούσουν προσεκτικά, όταν ανεβαίνοντας στον ουρανό θα φώναζε: «Αλλάξτε! αλλάξτε!». Ο γιος του, δυστυχώς, άκουσε: «Τελειώνετε! τελειώνετε!» και το λάθος αυτό υπήρξε η αιτία, που οι άνθρωποι δεν μπορούν ν’ ανανεώσουν το σώμα τους, όπως κάνουν τα φίδια και οι σαύρες. (Παγκόσμιος μυθολογία, Πάπυρος, τ. 5, σ. 142). 

3. Η προέλευση του θανάτου σύμφωνα με κάποιους αφρικανικούς μύθους Οι Λόλο... του δυτικού Κονγκό διηγούνται ότι ο θεός πρόσφερε στους πρώτους ανθρώπους δυο δέματα, το ένα από αυτά είχε μαργαριτάρια, μαχαίρια και κοσμήματα και το άλλο την αθανασία. Οι γυναίκες, όμως, φιλάρεσκες, ρίχτηκαν αμέσως στο πρώτο δέμα και το δώρο της αθανασίας χάθηκε... Στους Μπακόγκο, ο Νζάμπε δημιούργησε έναν άνδρα και μια γυναίκα, που έκαναν ένα παιδί. «Μπορεί να πεθάνει, τους είπε ο θεός, αλλά μην το θάψετε, να περιμένετε την επιστροφή μου». Οι γονείς όμως δεν πίστεψαν στην θεϊκή υπόσχεση και έθαψαν το πτώμα του γιου τους στη γη. Ο Θεός τους τιμώρησε για την ανυπακοή τους, καθιστώντας το θάνατο κληρονομικό για το ανθρώπινο γένος. (Παγκόσμιος μυθολογία, Πάπυρος, τ. 5, σ. 207-8)

Χριστιανισμός και Θρησκεύματα. Δ. Λ. ΔΡΙΤΣΑ - Δ. Ν. ΜΟΣΧΟΥ - ΣΤΥΛ. Λ ... Χριστιανισμός και Θρησκεύματα. ISBN 978-960-06-2344-4. Κωδικός Βιβλίου: 0-22-0070.

«Δεν πέθανε αλλά κοιμάται» (Η νεκρώσιμη ακολουθία)

Ο θάνατος ως αποτέλεσμα της αμαρτίας  

Ο Θεός δημιούργησε τον άνθρωπο έτσι, ώστε να μπορεί να ζει αιώνια, να μετέχει στη ζωή της αφθαρσίας, της αθανασίας και της μακαριότητας, όντας μακριά από τη φυσική φθορά. Τον δημιούργησε, όμως, δεκτικό και για τη θνητότητα, αφήνοντας στον ίδιο την επιλογή. Ο άνθρωπος επέλεξε το δεύτερο, κάνοντας χρήση της απόλυτης ελευθερίας, με την οποία τον προίκισε ο Θεός. Γι’ αυτό και η απομάκρυνσή του από Εκείνον, με την αμαρτία, οδήγησε στην παρουσία του θανάτου στη ζωή του, αποτελώντας εφεξής, τον σιωπηλό σύντροφό του, προ καλώντας του άγχος και απελπισία. Επομένως, ο θάνατος, δεν μπορεί να θεωρηθεί τιμωρία και ενέργεια του Θεού, αλλά συνέπεια της διακοπής κοινωνίας των πρωτοπλάστων μαζί Του.

 Αυτή η απομάκρυνση του ανθρώπου από τον Θεό οδήγησε τελικά στην παρουσία του πνευματικού θανάτου. Από τον πνευματικό θάνατο προήλθε ο σωματικός θάνατος, δηλαδή η διάσπαση της αρμονίας μεταξύ ψυχής και σώματος μέχρι τη Δευτέρα Παρουσία του Κυρίου. Σύμφωνα δε με την Αγία Γραφή, ο θάνατος θεωρείται ως οικονομία του Θεού και ευεργεσία, για να μη γίνει το κακό αθάνατο. 

  Η νεκρώσιμη ακολουθία Η νεκρώσιμη ακολουθία ανήκει στις λεγόμενες «ακολουθίες καθαγιασμού της ζωής», με τις οποίες η Εκκλησία αγιάζει και νοηματοδοτεί χριστιανικά τις σημαντικές στιγμές της επίγειας ζωής του ανθρώπου. Η νεκρώσιμη ή εξόδιος ακολουθία συνηθίζεται να ονομάζεται, όχι άστο χα, και «κηδεία»· η λέξη παράγεται από τη λέξη «κήδος», ομόρριζη του ρήματος «κήδομαι», δηλαδή φροντίδα ή ενδιαφέρον για κάποιον. Συνεπώς, με τη νεκρώσιμη ακολουθία εννοού με όλες εκείνες τις ενέργειες, με τις οποίες η Εκκλησία φροντίζει τους νεκρούς της και απο δεικνύει την απεριόριστη αγάπη της για τα μέλη της, ακόμα και όταν αυτά εγκαταλείπουν την παρούσα ζωή. Η Εξόδιος Ακολουθία, με το πλούσιο υμνολογικό περιεχόμενό της, αποτελεί τη συμπύκνωση της χριστιανικής διδασκαλίας περί του νοήματος του θανάτου και της αιώνιας ζωής. Ο κάθε ύμνος της νεκρώσιμης ακολουθίας εμπεριέχει τα δικά του μηνύματα και τη δική του διδασκαλία.

  i. Η ελπίδα στους ύμνους της νεκρώσιμης ακολουθίας. 

Η νεκρώσιμη ακολουθία εκφράζει την ελπίδα για την προσδοκία της μελλοντικής ανάστασης των κεκοιμημένων. Τα νεκρώσιμα τροπάρια, οι ύμνοι, τα κοντάκια και οι ευχές μεταφέρουν την περί θανάτου και αναστάσεως θεολογική-δογματική διδασκαλία της Εκκλησίας και διδάσκουν στους πιστούς τη σωστή στάση απέναντι στο φοβερό μυστήριο του θανάτου. Σκοπός της νεκρώσιμης ακολουθίας δεν είναι να βοηθήσει τα μέλη της Εκκλησίας να συμφιλιωθούν με τον θάνατο, αλλά κυρίως να αποκαλυφθεί η αλήθεια για τη ζωή και τον θάνατο, ώστε με την αλήθεια αυτή να μπορέσουν οι άνθρωποι να οδηγηθούν στην ελπίδα της σωτηρίας. Ο ποιητής της νεκρώσιμης ακολουθίας μεταφέρει το αναστάσιμο και ελπιδοφόρο μήνυμα, πως ο κεκοιμημένος, περνώντας μέσα από τον θάνατο, αποτελεί πολίτη της πραγματικής πατρίδας που είναι ο Παράδεισος. Μάλιστα, η νεκρώσιμη ακολουθία τονίζει πως ο θάνατος είναι παροδικό και όχι μόνιμο στοιχείο στη ζωή μας, γι’ αυτό και θεωρεί τους αδερφούς μας που έχουν φύγει όχι νεκρούς, αλλά κεκοιμημένους, υπό την έννοια ότι έχουν πέσει σε ύπνο και θα ξυπνήσουν κατά τη Δευτέρα Παρουσία. Με τη βοήθεια των τροπαρίων της, τα μέλη της Εκκλησίας παρηγορούνται εμπρός στο φοβερό μυστήριο του θανάτου, με την αναστάσιμη προοπτική που στηρίζεται στον θρίαμβο του αναστημένου Χριστού πάνω στον θάνατο. Στο περιεχόμενό τους αναδεικνύεται πανηγυρικά ότι ο άνθρωπος δεν χάνεται, αλλά εξακολουθεί να ζει με τη δύναμη του Χριστού, προσδοκώντας την ανάσταση των νεκρών και τη ζωή του μέλλοντος αιώνος. Τόσο οι ευχές, όσο και τα τροπάρια που ακούγονται κατά την τέλεση της νεκρώσιμης ακολουθίας, θεολογούν γύρω από το μεγάλο μυστήριο του θανάτου και το θαύμα της αναστάσεως, μεταφέροντας ακριβώς αυτή την ελπίδα της σωτηρίας.

  ii. Τα Ιερά μνημόσυνα.  

Η ελπίδα της σωτηρίας των χριστιανών δεν χάνεται μετά τον θάνατο. Η Εκκλησία καθιέρωσε ευθύς εξ αρχής ειδικές προσευχές για την ανάπαυση των ψυχών των κεκοιμημένων πατέρων και αδελφών μας. Αυτό αποτελεί συνέπεια της πίστης και διδασκαλίας της, ότι οι αποθανόντες πιστοί ζουν και μετά θάνατον εν Χριστώ και ότι η κοινωνία πίστης και αγάπης μεταξύ ζώντων και τεθνεώτων δεν παύει να υφίσταται. Έτσι, η προσευχή και το μνημόσυνο είναι ο μόνος τρόπος επικοινωνίας μαζί με τα προσφιλή μας πρόσωπα που εξεδήμησαν από τον παρόντα κόσμο. Τα ιερά μνημόσυνα είναι οι ακολουθίες που τελεί η Εκκλησία μας για την ανάπαυση των κεκοιμημένων. Η ακολουθία του μνημοσύνου δεν τελείται μόνη της, αλλά πάντοτε μαζί με τη Θεία Λειτουργία. Γι’ αυτό και η ονομασία της ακολουθίας (μνημόσυνο) δεν αναφέρεται στη μνήμη του κεκοιμημένου, αλλά στη μνημόνευση του κεκοιμημένου στην Θεία Λειτουργία, δη λαδή στις μερίδες που ο ιερέας τοποθετεί στο Άγιο Δισκάριο κατά την προετοιμασία των Τιμίων Δώρων στην Αγία Πρόθεση. Η Εκκλησία έχει καθιερώσει να γίνονται μνημόσυνα σε δύο επετείους. Η πρώτη στις 40 ημέρες και η δεύτερη στην συμπλήρωση ενός έτους από την εκδημία του κεκοιμημένου. Στην περίπτωση που οι οικείοι του επιθυμούν την τέλεση μνημοσύνου και σε άλλες επετείους (τρίμηνα, εξάμηνα, εννιάμηνα, δίχρονα, τρί χρονα κ.τλ.), αυτό δεν εμποδίζεται από το τυπικό της Εκκλησίας. Η ημέρα της εβδομάδας, που η Εκκλησία έχει αφιερώσει στην μνήμη των κεκοιμημένων, είναι το Σάββα το, με κορυφαία τα δύο Ψυχοσάββατα, των Απόκρεω και της Πεντηκοστής. Η τέλεση του μνημοσύνου την Κυριακή έχει επικρατήσει τις τελευταίες δεκαετίες, λόγω της διευκόλυνσης που παρέχεται στους συγγενείς και οικείους του κεκοιμημένου να παρίστανται σε αυτό, αλλά δεν θα πρέπει να αγνοούμε ότι ο πένθιμος χαρακτήρας του, αντίκειται στον ανα στάσιμο χαρακτήρα της Κυριακής. Άλλωστε, αυτή η αντίθεση αποτέλεσε σημείο αναφοράς για το «κίνημα των κολλυβάδων». Η τέλεση των ιερών μνημόσυνων στηρίζεται πάνω σε μια σειρά συμβολισμών. Έτσι, τα «τρίτα» γίνονται την τρίτη μέρα από την ταφή του προσφιλούς προσώπου μας και γίνονται σε ανάμνηση της τριήμερης ανάστασης του Κυρίου και της Αγίας Τριάδας, τα «ένατα» μας υπενθυμίζουν τα εννέα τάγματα των αγίων Αγγέλων, στα οποία έχει προσμετρηθεί ως άυλο, πλέον, πνεύμα και ο κεκοιμημένος προσφιλής μας, ενώ τα «τεσσαρακοστά» μας θυμίζουν την Ανάληψη του Χριστού.

  Η ανάσταση ως απάντηση στο πρόβλημα του θανάτου 

Ο πιστός βιώνει κατά την ώρα της νεκρώσιμης ακολουθίας την υπέρβαση του θανάτου στο πρόσωπο του αναστάντος Ιησού, που είναι «η ανάστασις, η ζωή και η ανάπαυσις» των ανθρώπων. Η νίκη του Χριστού εναντίον του θανάτου, όπως παρουσιάζεται μέσα από τη νεκρώσιμη ακολουθία γίνεται αμέσως και νίκη της ανθρώπινης φύσεως, εξαιτίας της Σαρκώσεως του Λόγου. Έτσι, ενώ ο κόσμος αντιμετωπίζει τον θάνατο με αισθήματα απελπισίας και φόβου, η Εκκλησία μεταδίδει την ελπιδοφόρα βεβαιότητα ότι ο Χριστός με την Ανάστασή Του διέλυσε το βασίλειο του Άδη και πέθανε «ἵνα διὰ τοῦ θανάτου καταργήσῃ τὸν τὸ κράτος ἔχοντα τοῦ θανάτου, τοῦτ᾿ ἔστι τὸν διάβολον» (Εβρ. 2,14). Η νίκη του Χριστού κατά του θανάτου δίνει την ευκαιρία στον άνθρωπο, ώστε να τον αντιμετωπίζει με ελπίδα και όχι ως «οι λοιποί, οι μη έχοντες ελπίδαν» (Α΄Θεσ. 4,14). Ο θάνατος, μετά την Ανάσταση του Χριστού, θεωρείται ως η διάβαση από την παρούσα ζωή στη μέλλουσα. Γι’ αυτό και ονομάζεται «κοίμηση» και τα νεκροταφεία «κοιμητήρια». Με άλλα λόγια, ο θάνατος του ανθρώπου αποτελεί «ύπνο», από τον οποίο, αναμένει να ξυπνήσει κατά την ώρα της μέλλουσας Κρίσεως: «μυστήριον ὑμῖν λέγω· πάντες οὐ κοιμηθησόμεθα, πάντες δὲ ἀλλαγησόμεθα» (Α΄ Κορ. 15, 52). 

«Η εκκλησιαστική κήδευση από πολύ παλιά αντιμετωπίστηκε ως γεγονός μυστηρια κό, κάτι που μαρτυρεί την ενότητα ζώντων και τεθνεώτων, στρατευομένης και θριαμβεύουσας Εκκλησίας. Η πίστη δε στην ψυχοσωματική ενότητα του ανθρώπου, η ελπίδα στην εκ νεκρών ανάσταση κατά το πρότυπο του Κυρίου μας, και το χρέος της Εκκλησίας να παρηγορεί και ενισχύει τους πιστούς της έναντι του φόβου και του κράτους του θανάτου, συνιστούν τις θεολογικές προϋποθέσεις για τη διαμόρφωση και ανάπτυξη της εκτενούς και πολύμορφης νεκρωσίμου ακολουθίας. Η κατοχύρωση της εκκλησιαστικής κήδευσης δεν γίνεται από σχετικές διατάξεις των πηγών, αλλά από την ίδια την παράδοση και τους ιστοριογράφους της Εκκλησίας. Οι ρίζες, βεβαίως, της λειτουργικής νεκρωσίμου προσευχής βρίσκονται σ᾽ αυτήν την Παλαιά Διαθήκη, όπου ο σεβασμός έναντι των κεκοιμημένων είναι μεγάλος και δεν είναι άγνωστη η πίστη στην ανάσταση των νεκρών. 

Π. Σκαλτσή, «Θεολογικές προϋποθέσεις της εκκλησιαστικής κήδευσης», στο βιβλίο του ιδίου Λειτουργικές μελέτες ΙΙ, Θεσ/νίκη, Πουρναράς, 2006, σ. 634.  

 1η Δραστηριότητα 

 Καταιγισμός ιδεών με τη λέξη «Κηδεία». 

 2η Δραστηριότητα 

 Γράφουμε σε ένα μικρό χαρτί την άποψή μας για το ζήτημα του θανάτου και το αναρτούμε σε ένα σκοινί, με μανταλάκια. Αφού ολοκληρώσουν όλοι την εργασία και αναρτήσουν τις απόψεις τους, τις διαβάζουμε και τις συζητούμε. 

 3η Δραστηριότητα 

 Έρευνα: Ταφικά ήθη και έθιμα της Ελλάδας. 

 4η Δραστηριότητα 

  Μελέτη περίπτωσης: Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός, ο συγγραφέας των νεκρώσιμων ιδιόμελων.

 5η Δραστηριότητα 

 Σε ποιούς τομείς της ανθρώπινης ζωής αναφέρονται τα παρακάτω ευλογητάρια και ιδιόμελα; Τι ζητούμε από τον Χριστό; 

 Όλα τα ανθρώπινα πράγματα είναι παροδικά και δεν υπάρχουν μετά τον θάνατο, ούτε τα πλούτη παραμένουν, ούτε ἡ δόξα μας συνοδεύει. Διότι όταν έρχεται ο θάνατος όλα αυτά θα εξαφανιστούν.

 Πού είναι πια οι ιδέες για τα πρόσκαιρα; Πού είναι ο χρυσός και ο άργυρος; Πού είναι των υπηρετών το πλήθος και ο θόρυβος; Όλα σκόνη, όλα τέφρα, όλα σκιά.

 …είμαι το χαμένο πρόβατο, ξανακάλεσέ με και σώσε με Σωτήρα μου. 

αφού παρέβηκα την εντολή Σου, με γύρισες πάλι στη γη από την οποία προέρ χομαι, επανάφερε με στο καθ’ ομοίωση για να ξαναβρώ την παλιά ομορφιά μου. 

 Είμαι εικόνα της ανείπωτης δόξας Σου αν και φέρω σημάδια της αμαρτίας. Λυπή σου το πλάσμα Σου Δέσποτα και καθάρισέ το με την ευσπλαχνία Σου. Δώσε μου την πατρίδα που ποθώ, κάνοντάς με ξανά πολίτη του Παραδείσου. 

Ανάπαυσε ο Θεός τον δούλο Σου και τοποθέτησέ τον στον Παράδεισο όπου βρίσκονται χοροί των Αγίων και οι δίκαιοι θα λάμψουν ως φωστήρες. Ανάπαυσε τον δούλο σου που κοιμήθηκε, παραβλέποντας όλα του τα αμαρτήματα.

 6η Δραστηριότητα 

 Χωρίζουμε το ακόλουθο κείμενο της προφητείας του Ιεζεκιήλ, με βάση την προοδευτική επαναφορά των σωμάτων στη ζωή, όπως αυτή αποτυπώνεται σε αυτό. Τι μας εντυπωσιάζει περισσότερο; Ποιο μήνυμα μας δίνει για τη ζωή μετά τον θάνατο; 

  «Ο Κύριος έθεσε το χέρι του επάνω μου και δια του Πνεύματός του με έβγαλε και με έθεσεν ωσάν εν μέσω μιας πεδιάδος. Αυτή δε η πεδιάς ήτο γεμάτη από ανθρώπινα οστά. Ο Κύριος με περιέφερεν ολόγυρα από τα οστά αυτά και ιδού, είδα ότι αυτά ήσαν πάρα πολλά εις όλην εκείνην την πεδιάδα, ξηρά δε πολύ. Ο Κύριος είπε προς εμέ· “υιέ ανθρώπου, είναι δυνατόν να αποκτήσουν ζωήν τα οστά αυτά;” Και εγώ είπα· “Κύριε Κύριε, συ γνωρίζεις τι μπορεί να συμβεί με αυτά”. Ο Κύριος μου είπε· “προφήτευσε διά τα οστά αυτά και ειπέ τα εξής· Τα οστά τα ξηρά ακού σατε τον λόγον του Κυρίου. Αυτά λέγει ο Κύριος εις αυτά τα ξηρά οστά· ιδού, εγώ φέρω εις σας πνεύμα ζωής, θα δώσω εις σας νεύρα, θα σας καλύψω με σάρ κας, θα απλώσω επάνω εις σας δέρμα και θα δώσω το Πνεύμα μου εις σας. Θα αποκτήσετε ζωήν και θα ζήσετε. Έτσι δε, θα μάθετε, ότι εγώ είμαι ο Κύριος”. Εγώ επροφήτευσα σύμφωνα με την εντολήν του Κυρίου. Όταν εγώ επροφήτευσα ιδού, έγινε σεισμός, ο οποίος έφερε τα οστά το καθένα εις την φυσικήν του θέσιν και το ενηρμόνισε προς τα αλλά οστά, ώστε να αποτελεσθούν ολόκληροι σκελετοί. Και με κατάπληξίν μου είδον και ιδού, ότι εφύτρωσαν επάνω εις αυτά νεύρα και σάρκες. Επάνω δε εις τας σάρκας και τα νεύρα, ηπλώθη δέρμα, αλλά πνοή ζωής δεν υπήρχεν ακόμη εις αυτά τα σώματα. Ο Κύριος είπε τότε προς εμέ· “προφήτευ σον προς το Πνεύμα· υιέ ανθρώπου, προφήτευσε και ειπέ στο ζωογόνον Πνεύμα· αυτά λέγει ο Κύριος· από τους τέσσαρας ανέμους, από όλα τα σημεία του ορίζο ντος, συ Πνεύμα, πανταχού παρόν, έλα εδώ και εμφύσησε εις τα νεκρά αυτά σώματα, δια να λάβουν ζωήν και ζήσουν”. Επροφήτευσα, όπως ο Κύριος με διέταξε, και εισήλθε πράγματι εις αυτά το Πνεύμα της ζωής και έζησαν και εστάθησαν όρθια επάνω στους πόδας των, λαός πάρα πολύς. Ο Κύριος ωμίλησε πάλιν προς εμέ και είπεν· “υιέ ανθρώπου, αυτά τα οστά υποδηλώνουν τον ισραηλιτικόν λαόν, διότι οι Ισραηλίται λέγουν, ο καθένας δια τον εαυτόν του και δι’ ολόκληρον τον λαόν, ότι τα οστά μας έγιναν κατάξηρα, εχάθη πλέον κάθε ελπίς δι’ ημάς· έχομεν οριστικώς χαθή. Δια τούτο προφήτευσε και είπε προς αυτούς· αυτά λέγει ο Κύριος· Ιδού εγώ θα ανοίξω τους τάφους σας και θα σας βγάλω μέσα από τα μνήματά σας και θα σας επαναφέρω εις την χώραν του Ισραήλ. Και τότε θα μάθετε, ότι εγώ είμαι ο Κύριος, όταν θα ανοίξω τους τάφους σας και θα βγάλω τον λαόν μου μέσα από τα μνήματά του. Θα σας δώσω το ζωοποιόν μου Πνεύμα, θα αναστηθήτε και θα αποκτήσετε ζωήν. Θα σας εγκαταστήσω εις την χώραν σας και θα μάθετε, ότι εγώ είμαι ο Κύριος. Εγώ ωμίλησα και θα πραγματοποιήσω αυτά που είπα, λέγει ο Κύριος”». 7η Δραστηριότητα Προφητεία Ιεζεκιήλ, 34,1-14.

 7η Δραστηριότητα

«Αδέρφια μου, δεν θέλω να αγνοείτε το θέμα σχετικά με αυτούς που κοιμήθηκαν, για να μη λυπάστε, όπως λυπούνται οι άλλοι που δεν έχουν ελπίδα. Διότι εάν πιστεύουμε ότι ο Ιησούς πέθανε και αναστήθηκε, έτσι και ο Θεός δια του Ιησού θα φέρει μαζί του εκείνους που κοιμήθηκαν. Διότι, με βάση τα λόγια του Κυρίου, σας λέμε τα εξής: ότι εμείς, οι ζωντανοί, που θα παραμείνουμε μέχρι τη δεύτερη έλευση του Κυρίου, δεν θα προηγηθούμε έναντι εκείνων που έχουν κοιμηθεί. Εκείνη την ημέρα (της δεύτερης έλευσης) ο Κύριος θα κατέβει από τον ουρανό με παράγγελμα, με φωνή αρχαγγέλου και με σάλπιγγα Θεού· τότε, οι νεκροί που κοιμήθηκαν μέσα στην πίστη του Χριστού, θα αναστηθούν πρώτοι. Έπειτα, όλοι εμείς που θα είμαστε ζωντανοί, θα αρπαγούμε (μαζί με τους κεκοιμημένους) μέσα σε σύννεφα για να συναντήσουμε τον Κύριο και, έτσι, θα ζήσουμε για πάντα ενωμένοι μαζί του». Απόστολος Παύλος, 

Επιστολή Α´ Προς Θεσσαλονικείς 4, 13-18 (αποστολικό ανάγνωσμα της νεκρώσιμης ακολουθίας).

8η Δραστηριότητα 

 Έρευνα: Οι απαραίτητες προετοιμασίες για μια κηδεία. Πρόσωπα, αντικείμενα, ενέργειες, υλικά που απαιτούνται πριν, κατά και μετά την εξόδιο ακολουθία. 

 9η Δραστηριότητα 

 Ερευνούμε τον τρόπο παρασκευής των κολλύβων. Παίρνουμε πληροφορίες και από τον ιστότοπο: https://www.monastiriaka.gr/monastiriaki-syntagi-gia-kolyva-n-99680.html και τα παρασκευάζουμε. Σε συνεννόηση με τον ιερέα της ενορίας μας, τα πηγαίνουμε στην Εκκλησία για να «διαβαστούν». 

10η Δραστηριότητα 

 Σε συνεργασία με τον καθηγητή των Φιλολογικών μαθημάτων, ερευνούμε και παρουσιάζουμε στην τάξη τα ταφικά έθιμα που αναφέρονται στην Ιλιάδα του Ομήρου. Έχουν σχέση με τα σημερινά; Ποια ήταν η άποψη των αρχαίων Ελλήνων για τον θάνατο, την ταφή, τον Άδη; 

Πηγή: Γεώργιος Φίλιας, Δημήτριος Χοϊλούς, Κωνσταντίνος Πρέντος, Λειτουργική Ζωή της Εκκλησίας Β´ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΟΥ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ, σελ: 95-102

Η Συνείδηση της εκκλησιαστικής μας ταυτότητας

Πηγή

«Κράτα το νου σου στον Άδη και μην απελπίζεσαι». Αυτή η φράση του Αγίου Σιλουανού είναι η αφετηρία για μια βαθιά πνευματική προσέγγιση, όπου η ευγνωμοσύνη και η ταπεινότητα αποτελούν θεμέλια της χριστιανικής ζωής. Κάθε πρωί, η ανθρώπινη καρδιά καλείται να ξεκινά από την αίσθηση του Άδη, όχι ως φόβου αλλά ως υπενθύμισης της αιωνιότητας, αντλώντας ελπίδα και χαρά από την αναγνώριση της θείας παρουσίας.

Η καθημερινότητα αποκτά μια ευχαριστιακή διάσταση, όταν ο άνθρωπος κατανοεί τη φύση του ως κτιστού όντος. Η κτιστότητα δεν είναι αδυναμία, αλλά ένα παράθυρο για να αντικρίσει κανείς τη δόξα του Δημιουργού. Η σχέση με τον Θεό γίνεται πηγή φωτός, και η προοπτική του Άδη μετατρέπεται από απειλή σε μέσο πνευματικής ανάτασης, προσφέροντας τη δυνατότητα για αληθινή ελπίδα και χαρά.

Μέσα από απλές αλλά ουσιώδεις πράξεις, όπως η ευγνωμοσύνη για κάθε νέα μέρα, ο άνθρωπος ανακαλύπτει μια βαθιά σύνδεση με τη θεία χάρη. Η ζωή αντιμετωπίζεται ως πολύτιμο δώρο, γεμάτο νόημα και φως, ακόμη και μέσα στις προκλήσεις. Η θεώρηση του Άδη, όχι ως σκοτεινής κατάληξης αλλά ως αφετηρίας για πνευματική ελευθερία, αναδεικνύει τη δύναμη της χριστιανικής πίστης να μεταμορφώνει την καθημερινότητα.

Με τον Χρυσόστομο Σταμούλη, Καθηγητή της Θεολογικής Σχολής του Α.Π.Θ.

Η αγωνία του θανάτου

 Πηγή

Με τον π. Εφραίμ Τριανταφυλλόπουλου, πρωτοσύγκελλος της Ιεράς Μητροπόλεως Φθιώτιδος

Τα έσχατα δεν είναι μόνο το μέλλον· είναι κάθε παρόν που αγγίζει την αιωνιότητα. Μια πορεία από την εσωτερική αμφιβολία και την υπαρξιακή ανασφάλεια, μέσα από την πνευματική ξηρασία των ιδεολογιών, προς τη ζωντανή εμπειρία της Εκκλησίας ως τόπου καθολικής αποδοχής και θεραπείας.

Ο Πεντζίκης δεν προσεγγίζεται απλώς ως λογοτέχνης· αναδεικνύεται ως μάρτυρας της οντολογικής αλήθειας της Εκκλησίας, της σημασίας της Παναγίας ως «Πύλης» του μυστηρίου, και της θεολογίας ως σχέσης, όχι ως διανοητικής κατασκευής.

Το βίωμα καθίσταται θεολογική γλώσσα.
Η υπαρξιακή λύπη μεταστοιχειώνεται σε ελπίδα.
Ο χρόνος γίνεται φορέας αιωνιότητας, όταν βιώνεται εν Χριστώ.

 

 

Θάνατος και Ανάσταση στην ορθόδοξη Χριστιανική παράδοση.

Προέλευση του κακού

 Όσον αφορά στη φύση και την προέλευση του κακού πρέπει να διευκρινίσουμε ότι το κακό δεν υπάρχει ως δημιούργημα και ο Θεός δεν ευθύνεται γι’ αυτό. Υπάρχει ως διακοπή της σχέσης του κτιστού κόσμου με το Θεό, σχέση που είναι απαραίτητη για να παραμείνει ο κόσμος ζωντανός, αφού από μόνος του δεν έχει ζωή. Η διακοπή της σχέσης προέρχεται από τον άνθρωπο που ως «αυτεξούσιος» θέλησε να γίνει θεός χωρίς το Θεό. Έτσι επέλεξε τη διακοπή της σχέσης του με το Θεό που τον ζωοποιούσε και επιστρέφει στο μηδέν συμπαρασύροντας και την υπόλοιπη κτίση, αφού είναι ο ηγέτης της. Ο Θεός δε δημιουργεί το κακό, αλλά δίνει στον άνθρωπο τη δυνατότητα της επιλογής, αφού τον έχει δημιουργήσει με ελεύθερη βούληση (αυτεξούσιο) κι εκείνος επιλέγει να γίνει ίσος με το Θεό μέσω της ανυπακοής.

 Σχολικό βιβλίο Θρησκευτικών Β΄ Λυκείου, ΔΕ 11, σ. 100.

  Άδης-Θάνατος 

  "'Αδης" δεν είναι κάποιος τόπος, αλλά στη βιβλική γλώσσα σημαίνει αυτήν ακριβώς την πραγματικότητα του θανάτου, την κατάσταση του σκότους, της απελπισίας, της καταστροφής, ό,τι δηλαδή είναι ο θάνατος. Και αυτή η πραγματικότητα του θανάτου - την οποία φυσικά δεν δημιούργησε ο Θεός, ούτε τη θέλησε ποτέ για τα δημιουργήματα Του- τονίζει έντονα ότι ο "Άρχων του κόσμου τούτου" έχει τεράστια δύναμη στον κόσμο. Σατανάς, Αμαρτία, Θάνατος είναι οι "διαστάσεις" του Άδη, είναι το περιεχόμενο του. Διότι η αμαρτία έρχεται από το σατανά και ο θάνατος είναι το αποτέλεσμα της αμαρτίας: 'δι΄ ἑνός ἀνθρώπου ἡ ἁμαρτία εἰς τόν κόσμον εἰσῆλθεν καί διά τῆς ἁμαρτίας ὁ θάνατος" (Ρωμ 5,12) Σμέμαν, Αλ. (2003). Η Μεγάλη Εβδομάδα. Αθήνα: Ακρίτας, σ. 46.  

Προσδοκώ την Ανάσταση

 […] Προσδοκώ, περιμένω την ανάσταση των νεκρών, γιατί η πίστη εντός μου – έστω και μόνο στις καλύτερες, αγνότερες και πιο ανεβασμένες στιγμές της ζωής μου – έχει διαπεραστεί από το φως της αναστάσεως, από αυτή και μυστηριώδη αλλά και υπέρτατα χαρούμενη γνώση πως ο Χριστός αναστήθηκε από τους νεκρούς, διανοίγοντας το δρόμο και για τη δική μας ανάσταση. Μας χάρισε την ίδια Του τη ζωή – αθάνατη, που λάμπει μέσα από το μνήμα, ελεύθερη από το θάνατο – και συνεπώς μεταμόρφωσε το θάνατό μας σε είσοδο, σε προσέγγιση, σε αρχή της νίκης. Περιμένω, προσδοκώ ανάστασιν νεκρών, γιατί αυτή μου έχει ήδη δοθεί, γιατί όλη η χριστιανική πίστη δεν είναι τίποτα άλλο παρά η λογικά αναπόδεικτη μα ωστόσο αυταπόδεικτη εσωτερική γνώση, πως ο άνθρωπος κλήθηκε για την αιωνιότητα. Να γιατί το Σύμβολο της Πίστεως κλείνει με τη χαρά αυτού του “Προσδοκώ”, Αναμένω. Η ζωή συνεχίζεται. Η κάθε μέρα φέρνει μαζί της τις χαρές και τις λύπες της. Πέφτουμε, σηκωνόμαστε, ξαναπέφτουμε. […]

  Σμέμαν, Αλ. (20033). Πιστεύω. Μτφρ. Στάθης Κομνηνός. Σειρά: Ορθόδοξη Μαρτυρία 52. Αθήνα: Ακρίτας, σ. 146.

 Η χαρά της Ανάστασης 

 Είναι, άραγε, η χαρά της Ανάστασης χαρά παρόμοια μ’ αυτή που νιώθουμε όταν, σε κάποιο έργο που παρακολουθούμε, ο "καλός" στο τέλος νικά; Μια τέτοια χαρά καρυκεύει ίσως τον θεατή με ένα αίσθημα ικανοποίησης, δεν αλλάζει όμως την ύπαρξή του. Αν λοιπόν επιχειρήσουμε να ψηλαφίσουμε το ακατόρθωτο που κατορθώθηκε και ποια είναι η αιτία των πανηγυρισμών, θα πρέπει να κοντοσταθούμε σε ορισμένα σημεία: Με τη σάρκωσή του ο Υιός προσέλαβε την ανθρώπινη φύση για να την "επεξεργαστεί", δηλαδή να τη μπολιάσει με τη θεότητα του, να την αναπλάσει, να ανακαινίσει τον άνθρωπο και να λυτρώσει το σύμπαν από όλες τις δυνάμεις που το φθείρουν και το κολοβώνουν, δηλαδή από κάθε είδους θάνατο - από την αποσύνθεση της βιολογικής μας υπόστασης μέχρι την εξάτμιση της αγάπης και τη θανάτωση της σχέσης μας με τους άλλους. [...] Η Γέννηση του Χριστού λοιπόν υπήρξε το θαυμαστό ξεκίνημα αυτού του έργου, πλην όμως ξεκίνημα, κι όχι συνάμα τέρμα, όπως μερικές φορές την εμφανίζουμε αυτονομημένη. Το έργο του κορυφώθηκε με την Ανάστασή του. Αυτό που εγέρθηκε από τον τάφο δεν ήταν γυμνή η θεότητα του Θεανθρώπου, ούτε απλώς ένα ασώματο πνεύμα. Αν γινόταν αυτό, θα σήμαινε το θρίαμβο του θανάτου[...] Ο Χριστός όμως εγέρθηκε πλήρης. Ουδέποτε αποσαρκώθηκε. Όταν εμφανίστηκε μετά την Ανάστασή του στους μαθητές, τους διαβεβαίωσε ακριβώς γι’ αυτό. "Βεβαιωθείτε ότι είμαι εγώ ο ίδιος. Ψηλαφίστε με και δείτε. Ένα φάντασμα δεν έχει σάρκα και οστά, όπως βλέπετε πως έχω εγώ" (Λουκ. 24:39). [...] Η Ανάσταση  κοντολογίς σήμανε την πραγμάτωση του ολότελα καινούριου στην ιστορία, την ανάδυση του νέου τύπου ανθρώπου, του ανακαινισμένου, του μη υποκείμενου σε κάθε είδος φθοράς και θανάτου, κοντολογίς, του ανθρώπου έτσι όπως θα έπρεπε να είναι. 

Παπαθανασίου Θ. Ν. (2007). Με την ψυχή στα πόδια, Αθήνα: Εν πλω, σ. 25-27.

  «Ἔνθα οὐκ ἔστι πόνος...»

  Η εμπειρία του [θανάτου] είναι βασανιστική. Πληγώνει ο επώδυνος χωρισμός και το κενό, τα ανεκπλήρωτα όνειρα, οι ζωντανές αναμνήσεις, η αίσθηση της άγνωστης συνέχειας, ο φόβος του οριστικού τέλους, η υποψία ότι μπορεί να ξεχάσουμε το πρόσωπο, οι τύψεις, τα αν, τα μήπως, οι ενοχές, οι αμφιβολίες. Μας λείπει το σώμα αυτό που βλέπουμε, που εκφράζει την εικόνα του προσώπου, που μιλάει και σκέπτεται, αυτό που φιλούμε, που αγκαλιάζουμε.

 [...] Μας τυραννάει και η ασυνείδητη ή υποσυνείδητη σκέψη του δικού μας θανάτου. Όλα αυτά δημιουργούν βαθύ φυσικό πόνο στην ψυχή. Και αυτό είναι καθολικό γεγονός, το ζούμε όλοι, δεν έχει εξαιρέσεις. Ακόμη και η Εκκλησία, κατά την εξόδιο ακολουθία, ψάλλει: "Θρηνῶ καί ὀδύρομαι ὅταν ἐννοήσω τόν θάνατον". Οι ύμνοι της Μεγάλης Παρασκευής και τα εγκώμια δεν δυσκολεύονται να περιγράψουν με πολύ έντονους όρους το ανθρώπινο δράμα της Παναγίας. Παρά ταύτα, η Εκκλησία μάς δίνει και μία άλλη διάσταση του θανάτου. Μας μιλάει για μακαριότητα, για ανάπαυση, για Βασιλεία Θεού, για κατάσταση «ἔνθα οὐκ ἔστι πόνος, οὐ λύπη οὐ στε ναγμός, ἀλλά ζωή ἀτελεύτητος". Μιλάει για ζωή και ανάσταση που κρύβονται πίσω από τη θλίψη, το αδιέξοδο, την τραγικότητα του θανάτου, τον οποίο μάλιστα ονομάζει κοίμηση. Και όλα αυτά δεν προσφέρονται ως παρηγορητική διδασκαλία, ως ανακουφιστική ψευδαίσθηση, ως αναγκαία τεχνητή απομάκρυνση από την πραγματικότητα, ως ενδεχόμενο, αλλά ως η μόνη, μεγάλη και κεντρική αλήθεια, ως η διαχρονική εμπειρία της εκκλησίας και ως η βιωματική απόδειξη της χάριτος των αγίων.

 Νικόλαος, Μητροπολίτης Μεσογαίας και Λαυρεωτικής (2015). Εκεί που δεν φαίνεται ο Θεός. Αθήνα: Σταμούλης, σ. 257-258.

Η τοποθέτηση των θρησκειών απέναντι στο πρόβλημα του θανάτου

Στην πλειονότητά τους, οι θρησκείες, είδαν το θάνατο αρνητικά. Αυτό φαίνεται π.χ. από το γεγονός ότι στην αρχική κατάσταση του κόσμου, όπως αυτή παρουσιάζεται στους διάφορους κοσμογονικούς μύθους, δε συμπεριλαμβάνεται ο θάνατος. Αυτός έρχεται πάντα μετά. Φαίνεται ακόμη π.χ. από το γεγονός ότι καμιά θρησκεία, ξεκινώντας από την αρχαιότερη γνωστή, της παλαιολιθικής εποχής, δε δέχεται το θάνατο σαν μια τελική κατάσταση. Τον βλέπουν συνήθως σαν μια μεταβατική κατάσταση μεταξύ αυτής και μιας άλλης ζωής ή μιας επανόδου σ' αυτήν τη ζωή. Η πολύμορφη πίστη στην αθανασία κάποιου στοιχείου της ύπαρξης του ανθρώπου, όπως π.χ. της ψυχής, αποτελεί μια από τις πρώτες γνωστές πεποιθήσεις του ανθρώπινου είδους. [...] 

Σε θρησκείες όπως ο Ινδουισμός, όπου ο θάνατος είναι μια κατάσταση που επανέρχεται συνεχώς μεταξύ δύο αναγεννήσεων σε διάφορες μορφές ύπαρξης, είναι και πάλι μια από τις σκιερότερες πλευρές της γενικά αρνητικής εικόνας της ύπαρξης.

 [...] Αν οι θρησκείες βλέπουν το θάνατο αρνητικά και τη ζωή θετικά, ακόμη βαθύτερα βλέπουν το θάνατο ως αποτέλεσμα του κακού και τη ζωή ως αποτέλεσμα του καλού. Σε όλους τους κοσμογονικούς μύθους ο θάνατος εισέρχεται στον κόσμο μετά την είσοδο του κακού στον κόσμο. Αυτό επιφέρει την καταστροφή της αρχικής καλής κατάστασης και το θάνατο ως το χειρότερο αποτέλεσμά του. Οι θρησκείες δείχνουν με διάφορους τρόπους ότι το βασικό κακό είναι η τοποθέτηση κάποιου άλλου μεγέθους ως θεού στη θέση εκείνου που καθεμιά από αυτές θεωρεί ως Θεό, ο οποίος εκπροσωπεί το αγαθό. Το μέγεθος αυτό μπορεί να είναι ένα πράγμα ή μια κατάσταση, ένα ον ή μια ιδέα [...]. Ο τρόπος με τον οποίο υπερνικάται το κακό και ο θάνατος διακρίνει τις θρησκείες. Σε κάποιες, αυτό γίνεται μέσα από την υπέρβαση του κόσμου. Σε άλλες, η υπερνίκηση αυτή γίνεται μέσα από τη διάσωση του κόσμου. Οι πρώτες χαρακτηρίζονται συνήθως από αρνητική διάθεση προς τον κόσμο. Τυπικό δείγμα των πρώτων είναι ανατολικές θρησκείες, όπως ο Ινδουισμός. Τυπικό δείγμα των δεύτερων είναι ο Χριστιανισμός. Στο Χριστό συνυπάρχει η ολοκλήρωση της σχέσης ανθρώπου και Θεού με την κατάργηση του θανάτου. Το ίδιο αναμένεται να επεκταθεί στο τέλος της ιστορίας σε όλο το νέο κόσμο του Θεού. 

Σχολικό βιβλίο Θρησκευτικών Β΄ Λυκείου, ΔΕ 38, σ. 307, 310-311.

Ταφικά έθιμα σε διάφορες θρησκείες (συλλογή εικόνων)

Συλλογή δεκαοκτώ εικόνων με θέμα τα ταφικά έθιμα σε διάφορες θρησκείες. Στόχοι του μαθησιακού αντικειμένου είναι να εξασκηθούν οι μαθητές στην παρατήρηση εποπτικού υλικού και κυρίως να αντιληφθούν την καθολικότητα και τη διαχρονική διάσταση των ταφικών εθίμων σε όλες τις θρησκείες. Οι εικόνες της συλλογής, μάλιστα, συμβάλλουν στην οπτικοποίηση εννοιών και συνδέονται με την καθημερινή πραγματικότητα του σύγχρονου κόσμου. Πιο συγκεκριμένα, μέσα από τις εικόνες προβάλλονται έθιμα σχετικά με την ταφή και την καύση νεκρών σε διάφορα μέρη του κόσμου και από διαφορετικές θρησκείες ή δόγματα (αρχαιοελληνική θρησκεία, ιαπωνική θρησκεία, κινεζική θρησκεία, Ινδουισμός, Ισλάμ, Ρωμαιοκαθολικισμός, Ορθοδοξία). Για κάθε εικόνα, επίσης, δίνονται σύντομες πληροφορίες, με σκοπό τον εμπλουτισμό των γνώσεων των μαθητών, καθώς και σχετικός υπερσύνδεσμος.

«Ἄνθρωπος, αἰώνια ἀσυμφιλίωτος μὲ τὸν θάνατο»

Ο θάνατος είναι το μόνο βέβαιο γεγονός της ζωής μας και όμως το μόνο που δεν αποδεχόμαστε ποτέ. Από τη στιγμή που συνειδητοποιούμε τον εαυτό μας, ξέρουμε ότι μια μέρα θα φύγουμε από αυτόν τον κόσμο, κι όμως η ψυχή μας αντιστέκεται, το είναι μας εξεγείρεται, η καρδιά μας αρνείται να το χωρέσει. Ο άνθρωπος μένει αιώνια ασυμφιλίωτος με τον θάνατο, γιατί βαθιά μέσα του γνωρίζει ότι δεν πλάστηκε γι’ αυτόν.

Αν ο θάνατος ήταν φυσικός, τότε θα τον δεχόμασταν χωρίς πόνο. Θα ήταν μια απλή συνέχεια της ζωής, ένα αυτονόητο τέλος. Μα δεν είναι έτσι. Κάθε φορά που ακούμε για τον θάνατο, κάτι μέσα μας ραγίζει. Αποστρεφόμαστε να μιλάμε γι’ αυτόν, τον κρύβουμε στα περιθώρια της ύπαρξης, τον αποσιωπούμε από την καθημερινότητα. Κι όμως, όταν έρθει και χτυπήσει την πόρτα μας, όταν μας στερήσει έναν αγαπημένο, τότε καταλαβαίνουμε τη φοβερή του τραγικότητα. Γιατί δεν μπορούμε να αποδεχτούμε ότι το μοναδικό, ανεπανάληπτο πρόσωπο που αγαπήσαμε, αυτό το συγκεκριμένο βλέμμα, αυτό το χαμόγελο, αυτή η φωνή, δεν θα υπάρξουν ποτέ ξανά. Η καρδιά μας αντιδρά, η ύπαρξή μας επαναστατεί. Κι αυτή η επανάσταση είναι μαρτυρία: ούτε εμείς, ούτε η κτίση ολόκληρη πλαστήκαμε για τον θάνατο.

Ο θάνατος είναι τραύμα, είναι πληγή, είναι ρήξη. Ο Χριστός διαμαρτύρεται γι’ αυτόν και δεν τον αποδέχεται ως μορφή ένωσης με τον Θεό και την αιωνιότητα.

«Από τη διήγηση του θανάτου του Ιησού στο σταυρό επιβεβαιώνεται αυτή η αντίληψη για το απαράδεκτο του θανάτου και δίνεται και η βαθύτερη εξήγηση του. Η κραυγή «Θεέ μου Θεέ μου ίνα τι με εγκατέλειπες» (Ματ. 27,46) αποτελεί την πιο βαθιά εξήγηση της έννοιας του θανάτου στη βίβλο. Είναι το χάσμα, ο χωρισμός μεταξύ θεού και ανθρώπου. Έτσι ένιωσε και βίωσε το θάνατο o Χριστός δεν τον έβλεπε σαν ένωση με το θεό ή με την αιωνιότητα, αλλά σαν χωρισμό.»[1]

Κι όμως, όταν έρθει και χτυπήσει την πόρτα μας, όταν μας στερήσει έναν αγαπημένο, τότε καταλαβαίνουμε τη φοβερή του τραγικότητα. Γιατί δεν μπορούμε να αποδεχτούμε ότι το μοναδικό, ανεπανάληπτο πρόσωπο που αγαπήσαμε, αυτό το συγκεκριμένο βλέμμα, αυτό το χαμόγελο, αυτή η φωνή, δεν θα υπάρξουν ποτέ ξανά. Η καρδιά μας αντιδρά, η ύπαρξή μας επαναστατεί. Κι αυτή η επανάσταση είναι μαρτυρία: ούτε εμείς, ούτε η κτίση ολόκληρη πλαστήκαμε για τον θάνατο.

Κι εδώ φαίνεται η βαθιά διαφορά του Χριστού από τον Σωκράτη. Ο Σωκράτης δέχθηκε την αναγγελία του θανάτου με γαλήνη, σχεδόν με χαρά, θεωρώντας τον φυσικό πέρασμα της ψυχής στο φυσικό της χώρο και τόπο. Ο Χριστός όμως, στη Γεθσημανή, αγωνιά, φοβάται, λυπάται, ιδρώνει «ὡσεὶ θρόμβους αἵματος». Δεν δέχεται τον θάνατο ως φίλο ή λύτρωση, αλλά τον βλέπει ως εχθρό. Για τον Χριστό ο θάνατος είναι κάτι ξένο προς την αρχική δημιουργία και το σχέδιο του Θεού. Δεν είναι δρόμος του Θεού, αλλά η τραγική παραμόρφωση της ζωής. Γι’ αυτό κι ο Απόστολος Παύλος θα τον ονομάσει ξεκάθαρα εχθρό του ανθρώπου: «ἔσχατος ἐχθρὸς καταργεῖται ὁ θάνατος» (Α΄ Κορ. 15,26). Η στάση αυτή δείχνει ότι η χριστιανική πίστη δεν εξιδανικεύει τον θάνατο αλλά τον θεωρεί εχθρό που όμως νικήθηκε από την Ανάσταση. Η πληγή αυτή του θανάτου δεν θεραπεύεται με ηθικολογίες, με εύκολες απαντήσεις ή ωραία λογύδρια. Όποιος ισχυρίζεται ότι έχει έτοιμες απαντήσεις για το μυστήριο του θανάτου ενοχοποιώντας τα ανθρώπινα δάκρυα, το πένθος ή τον πόνο, είναι επικίνδυνος, γιατί σίγουρα δεν έχει γευθεί την εμπειρία του Ζωντανού Θεού. Ο πόνος του θανάτου δεν «ξεπερνιέται» μέσα από νοητικές κατανοήσεις η ψυχικές ψευδοπαρηγοριές. Ο θάνατος είναι απειλή του μηδενός, ρήξη με το φως και τη ζωή. Δεν είναι απλά ένα θέμα ψυχολογικής διαχείρισης αλλά μια υπαρξιακή και οντολογική κραυγή που ζητάει νόημα και διέξοδο φωτός.

Γι’ αυτό και στην ορθόδοξη θεολογία δεν σωζόμαστε από μια σπουδαία ιδέα αλλά από ένα πρόσωπο. Ένα πρόσωπο που δεν μας λέει κάτι αλλά κάνει κάτι για εμάς. Θυσιάζεται, μας αγαπάει, κι αυτή η απόλυτη μοναδική και δημιουργική Του αγάπη μας σώζει από τον Θάνατο. Από το θάνατο σωζόμαστε γιατί κάποιος μας αγάπησε.

Ο Χριστός δεν εξαφανίζει τον θάνατο, αλλά τον μεταμορφώνει. Δεν τον ξεπερνάει αλλά τον μεταβάλει. Τον μεταποιεί από προορισμό σε πέρασμα ζωής για τον άνθρωπο.

Ο θάνατος δεν παύει να είναι πληγή αλλά ο Χριστός τον μετατρέπει σε πηγή ζωής. Όπως σημειώνει ο Χρήστος Γιανναράς: «Η Ανάσταση είναι χαρά και γιορτή, πανήγυρις πανηγύρεων, επειδή είναι ελπίδα, όχι βεβαιότητα. Και η ελπίδα μεταγγίζει γνώση που ελευθερώνει».[2] Δεν πρόκειται για ψυχολογική παρηγοριά, είναι η βεβαίωση ότι ο θάνατος μεταμορφώθηκε σε πέρασμα, ότι το μηδέν δεν έχει τον τελευταίο λόγο. Η Ανάσταση ανοίγει προοπτική αιώνιας ζωής, φανερώνει ότι το φως δεν δύει και ότι το πρόσωπο δεν εκμηδενίζεται. Η εμπειρία του θανάτου παραμένει τραυματική, ο πόνος δεν εξαφανίζεται. Αλλά μέσα στο σώμα της Εκκλησίας ο θρήνος μετατρέπεται σε προσμονή, το μνήμα γίνεται πύλη, ο θάνατος μεταμορφώνεται σε ανάσταση. Η Ανάσταση του Χριστού είναι το άνοιγμα του ορίζοντα εκεί όπου η απουσία γίνεται παρουσία, εκεί όπου η απελπισία γεννά ελπίδα.

Γι’ αυτό και στην ορθόδοξη θεολογία δεν σωζόμαστε από μια σπουδαία ιδέα αλλά από ένα πρόσωπο. Ένα πρόσωπο που δεν μας λέει κάτι αλλά κάνει κάτι για εμάς. Θυσιάζεται, μας αγαπάει, κι αυτή η απόλυτη μοναδική και δημιουργική Του αγάπη μας σώζει από τον Θάνατο. Από το θάνατο σωζόμαστε γιατί κάποιος μας αγάπησε.

Η εποχή μας φοβάται τον θάνατο και ταυτόχρονα τον εξορίζει από τη συνείδηση. Σπάνια πια συζητούμε γι’ αυτόν, τον κρύβουμε σε νοσοκομεία, τον αποσιωπούμε από το καθημερινό λεξιλόγιο. Και την ίδια στιγμή ξοδεύουμε αμέτρητη ενέργεια για να κατασκευάσουμε εικόνες που υπόσχονται μια φευγαλέα «αθανασία». Το προφίλ μας στο διαδίκτυο, οι φωτογραφίες, τα ψηφιακά αρχεία λειτουργούν σαν απόπειρες να ξορκίσουμε τον θάνατο. Μα αυτό που διατηρείται είναι μόνο το είδωλο, όχι το πρόσωπο. Και όσο περισσότερο ζούμε μέσα από μάσκες, τόσο περισσότερο πεθαίνουμε ως πρόσωπα.

Ο άνθρωπος δεν αντέχει να πεθαίνει χωρίς νόημα. Και εδώ βρίσκεται η μεγάλη ελπίδα του Ευαγγελίου: ο Χριστός, με τον Σταυρό και την Ανάστασή Του, αποκάλυψε ότι ο θάνατος δεν είναι το τέλος, αλλά το πέρασμα. Είναι η πύλη προς μια ζωή όπου το πρόσωπο δεν σβήνει, αλλά αναδεικνύεται στην πληρότητά του. Η σχέση με τον Θεό, θεμελιωμένη στην αγάπη, είναι η μόνη πραγματική απάντηση στον φόβο του θανάτου. Όποιος αγαπά αληθινά τον Θεό και τον άνθρωπο, την κτίση και την ζωή, δεν πεθαίνει ποτέ ως πρόσωπο, ακόμη κι όταν το σώμα του φθείρεται, η μνήμη αυτής της σχέσης παραμένει, και αυτή η μνήμη δεν είναι ψυχολογική ανάμνηση αλλά αιώνια παρουσία μέσα στον Φως του προσώπου Του Θεού. Γι’ αυτό ο χριστιανός δεν αρνείται τον πόνο, δεν εξιδανικεύει τον θάνατο, δεν τον παρουσιάζει σαν «φυσικό».

Η σχέση με τον Θεό, θεμελιωμένη στην αγάπη, είναι η μόνη πραγματική απάντηση στον φόβο του θανάτου. Όποιος αγαπά αληθινά τον Θεό και τον άνθρωπο, την κτίση και την ζωή, δεν πεθαίνει ποτέ ως πρόσωπο, ακόμη κι όταν το σώμα του φθείρεται, η μνήμη αυτής της σχέσης παραμένει, και αυτή η μνήμη δεν είναι ψυχολογική ανάμνηση αλλά αιώνια παρουσία μέσα στον Φως του προσώπου Του Θεού.

Τον κοιτά κατάματα, θρηνεί, δακρύζει, όπως ο Χριστός δάκρυσε στον τάφο του Λαζάρου. Αλλά μέσα στα δάκρυα ακούει και την υπόσχεση: «ὁ πιστεύων εἰς ἐμέ, καν ἀποθάνῃ, ζήσεται» (Ἰω. 11,25). Και αυτή η υπόσχεση μεταμορφώνει τον θάνατο σε πέρασμα, σε αναμονή της αιώνιας σχέσης και κοινωνίας. Ο άνθρωπος θα παραμένει αιώνια ασυμφιλίωτος με τον θάνατο, διότι δεν πλάστηκε γι’ αυτόν αλλά για τον Θεό. Δεν δημιουργήθηκαν τα μάτια μας για να κλείσουν, ούτε οι καρδιές μας για να σβήσουν, ούτε η αγάπη για να αφανιστεί.

Πλαστήκαμε για την αιώνια κοινωνία της αγάπης με τον Θεό, και μόνον εκεί βρίσκει η ύπαρξή μας την αληθινή της ανάπαυση και πληρότητα.

---

[1] Μητροπολίτου Περγάμου Ιωάννη Ζηζιούλα «Ελευθερία και ύπαρξη» σελ .111 εκδόσεις Δόμος

[2] Χρ. Γιανναράς, «Ανάσταση: πανήγυρις πανηγύρεων», voria.gr.

Πηγή