Η ψηφιδωτή απεικόνιση της γέννησης του Χριστού στη Μονή της Χώρας

Η ψηφιδωτή απεικόνιση της γέννησης του Χριστού στη Μονή της Χώρας (μετέπειτα Καριγιέ Τζαμί) στην Κωνσταντινούπολη χρονολογείται το 1315-1320. Αποτελεί ένα από τα καλύτερα δείγματα βυζαντινής ψηφιδωτής τέχνης και ακολουθεί τις συμβάσεις της βυζαντινής αγιογραφίας. Κύριο στοιχείο του είναι η αρμονική σύζευξη του υπερφυσικού με το φυσικό και της ουράνιας δόξας με την επίγεια ταπεινότητα.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ

Η παρατήρηση της εικόνας σε συνδυασμό με άλλες βυζαντινής τεχνοτροπίας και μη για το ίδιο θέμα θα μπορούσε να οδηγήσει τους μαθητές στη διατύπωση των βασικών αρχών που ακολουθούν οι ορθόδοξοι αγιογράφοι σε τέτοιου είδους απεικονίσεις και τις διαφορές τους από τους Δυτικούς. Έτσι θα μπορούν να απαντήσουν αν δικαιολογείται η θέση ότι στη βυζαντινή τέχνη το υπερφυσικό με το φυσικό και η δόξα των ουρανών με την επίγεια φτωχή ταπεινότητα δένονται αρμονικά. Το να δοθεί για μελέτη το κείμενο του Φώτη Κόντογλου που αναλύει μεταξύ άλλων το συγκεκριμένο ψηφιδωτό θα ήταν χρήσιμο. Δεδομένου ότι η φωτογραφία είναι του 1913 και ασπρόμαυρη οι μαθητές θα μπορούσαν εν είδει εικαστικού παιχνιδιού να μαντέψουν ποια χρώματα χρησιμοποίησε ο άγνωστος καλλιτέχνης για τις μορφές. Η επαλήθευση έρχεται με την παρουσίαση πρόσφατης έγχρωμης φωτογραφίας που μας παρέχει το διαδίκτυο.

Επιπεδα αναγνωσης ιστορικης πηγης - «Γεννηση του Χριστου και Βρεφοκτονια»

Διερευνητική δραστηριότητα ανάγνωσης ιστορικών πηγών, με υλικό από την ιστορία της βυζαντινής αγιογραφίας, με σκοπό την κατανόηση των επιμέρους επιπέδων επεξεργασίας και ανάγνωσης των ιχνών του ιστορικού παρελθόντος. Στόχοι του μαθησιακού αντικειμένου είναι η καλλιέργεια δεξιοτήτων ιστορικής διερεύνησης και η οικοδόμηση της ιστορικής γνώσης. Το μαθησιακό αντικείμενο δίνει τη δυνατότητα στους μαθητές να διερευνήσουν ένα οπτικό ντοκουμέντο και συγκεκριμένα μια βυζαντινή εικόνα του 11ου/12ου αιώνα από τη Μονή Αγίας Αικατερίνης στο Σινά, με θέμα τη Γέννηση του Χριστού και το γεγονός της Βρεφοκτονίας, προκειμένου να διατυπώσουν ιστορικά ερωτήματα, να κάνουν υποθέσεις και να εξαγάγουν συμπεράσματα. Το μαθησιακό αντικείμενο συμβάλλει, επίσης, στο να διακρίνουν οι μαθητές τις δυνατότητες κάθε ιστορικής πηγής ως ιστορικού τεκμηρίου, να εμπλακούν με όψεις ενσυναίσθησης με τη παρελθοντική πραγματικότητα και να κατανοήσουν όψεις του ευρύτερου ιστορικού πλαισίου της εποχής.

Η ανάγνωση ιστορικών πηγών με στόχο την κατανόηση των πολλαπλών επιπέδων της διαδικασίας ανάγνωσης, με την αξιοποίηση ενός αυθεντικού ιστορικού ντοκουμέντου για την ιστορία της βυζαντινής περιόδου, αποτελεί αυτόνομο μαθησιακό αντικείμενο, το οποίο προσομοιώνει τον τρόπο εργασίας των ιστορικών στο πλαίσιο της γνωστικής μαθητείας. Η χρήση και η αξιοποίηση των ιστορικών πηγών αποτελούν προτεραιότητα των ιστορικών στην προσπάθειά τους να προσεγγίσουν το παρελθόν και να το καταστήσουν ιστορικό. Στην ίδια κατεύθυνση, η χρήση των ιστορικών πηγών στη σχολική τάξη, με την ανάδειξη της παιδαγωγικής και ιστορικής διάστασης του ιστορικού ερωτήματος και την αξιοποίηση συγκεκριμένων δραστηριοτήτων μελέτης, επιτρέπει την άμεση συμμετοχή των μαθητών σε διαδικασίες διερευνητικής μάθησης και οικοδόμησης της ιστορικής γνώσης. Οι μαθητές έχουν τη δυνατότητα, με την αξιοποίηση μιας βυζαντινής αγιογραφίας του 11ου/12ου αιώνα, να διαμορφώσουν ιστορικά ερωτήματα, να γνωρίσουν στοιχεία για την κοινωνική και θρησκευτική της βυζαντινής περιόδου, να κάνουν υποθέσεις και να εξαγάγουν συμπεράσματα. Μέσα από τη δραστηριότητα διερεύνησης, μπορούν, επίσης, να διακρίνουν επιμέρους στοιχεία της εμπρόθετης λειτουργίας του δημιουργού της πηγής, να καταδείξουν πιθανές μορφές μονομέρειας και προκατάληψης, να κατανοήσουν αιτιώδεις σχέσεις στο πλαίσιο της περιόδου και να εμπλακούν με την πολυπλοκότητα του ιστορικού παρελθόντος. Το μαθησιακό αντικείμενο προσφέρεται, ακόμη, προκειμένου οι μαθητές να κατανοήσουν τις δυνατότητες κάθε πηγής ως ιστορικού τεκμηρίου, να διατυπώσουν νέα ερωτήματα, να προχωρήσουν στην απάντηση του αρχικού ιστορικού ερωτήματος και να επανέλθουν για διορθώσεις.

Η Γέννηση του Χριστού με μορφή διαλόγου

Άσκηση με θέμα τη Γέννηση του Χριστού, την περιγραφή της στο Ευαγγέλιο του Λουκά και την απόδοσή της στην ορθόδοξη ζωγραφική τέχνη. Στόχοι του μαθησιακού αντικειμένου είναι η εξοικείωση των μαθητών με το ευαγγελικό κείμενο (Λουκ. 2, 1-20, στο πρωτότυπο κείμενο και σε νεοελληνική απόδοση), η μελέτη της εικονογραφίας της σκηνής και η διαπίστωση ότι η χριστιανική τέχνη απεικόνιζε κάθε φορά το αντίστοιχο απόσπασμα της Αγίας Γραφής, λειτουργώντας ως «βιβλίο των αγραμμάτων». Το μαθησιακό αντικείμενο δίνει τη δυνατότητα στους μαθητές αφενός να συμπληρώσουν το κείμενο της ευαγγελικής περικοπής και αφετέρου να δραματοποιήσουν τη σκηνή της Γέννησης, εξερευνώντας μια φορητή εικόνα και προβάλλοντας τα λόγια καθεμίας από τις εικονιζόμενες μορφές.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΓΙΑ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ

Οι μαθητές καλούνται να μελετήσουν το σχετικό απόσπασμα της Αγίας Γραφής, αποδοσμένο σε Νέα Ελληνικά, και να συμπληρώσουν τα κενά, με βάση τις φράσεις που τους δίνονται. Για την περαιτέρω διευκόλυνση των μαθητών, για κάθε κενό του κειμένου προβάλλεται η σωστή φράση, γραμμένη στο πρωτότυπο κείμενο. Το μαθησιακό αντικείμενο προσφέρεται για τη μελέτη της εξέλιξης της ελληνικής γλώσσας από τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες μέχρι σήμερα και μπορεί να αξιοποιηθεί στο πλαίσιο των μαθημάτων τόσο των Θρησκευτικών όσο και των Αρχαίων Ελληνικών.