Τα κριτήρια της ηθικής πράξης

Πολλοί άνθρωποι κατατάσσουν τις διάφορες πράξεις σε «καλές» και «κακές» από μόνες τους, δηλαδή ανεξάρτητα από τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες αυτές έγιναν. Ωστόσο, ο Χριστός έχει μετακινήσει το κέντρο βάρους από την πράξη καθαυτήν, στην πρόθεση αυτού που πράττει και στα κριτήρια με τα οποία κάνει μια πράξη.

Στο γνωστό περιστατικό της προσευχής του Τελώνη και του Φαρισαίου , ο Φαρισαίος έκανε μια πράξη η οποία θεωρείται «καλή» από μόνη της: προσευχόταν. Και όπως φαίνεται, μάλιστα, ο Φαρισαίος
δεν βαρυνόταν καν με παραπτώματα. Και νήστευε και ελεούσε, δηλαδή έκανε πλήθος πράξεων οι οποίες θεωρούνται «καλές» από μόνες τους – καθαυτές. Παρόλα αυτά αποδοκιμάστηκε από τον Χριστό, διότι όλα αυτά ήταν απλώς εκδηλώσεις του εγωκεντρισμού του και της απόρριψης των άλλων. Αντίθετα, ο Τελώνης βαρυνόταν με χίλια δυο παραπτώματα, αλλά προσευχόταν με ταπείνωση, η οποία άφηνε χώρο στον άλλον (στον Θεό και στον συνάνθρωπο) και στη δική του αλλαγή. Σε πολλές περιπτώσεις, εξάλλου, ο Χριστός έχει διευκρινίσει ότι δεν έχουν αξία από μόνες τους οι πράξεις τις οποίες κάνουν όσοι πράττουν για να κάνουν καλή εντύπωση στους ανθρώπους»

Η αγάπη…
Η αγάπη δεν είναι μια εύκολη υπόθεση. Ο άνθρωπος χρειάζεται να ασκείται στην αγάπη, και η χάρη
του Θεού συνεργεί σε αυτό. Όσο, λοιπόν, κι αν υστερεί ο άνθρωπος, όσο κι αν παλεύει αδιάκοπα
με τον εγωισμό του, το σημαντικό είναι να προσανατολίσει αποφασιστικά την ύπαρξή του προς την
αγάπη, ώστε να την καθιστά κριτήριο των αποφάσεων και των ενεργειών του. Κάθε πράξη, λοιπόν,
θα αξιολογηθεί από το αν έγινε με κριτήριο την αγάπη. Και κάθε πράξη στερείται αξίας, αν έγινε
δίχως αγάπη. Μας το έχει επισημάνει με ένταση ο απόστολος Παύλος στον περίφημο ύμνο της
αγάπης, μας το έχει διευκρινίσει και ο άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός με εξαιρετική ένταση: 

 «Χίλιας χιλιάδας καλά να κάμνωμεν, αδελφοί μου, νηστείας, προσευχάς, ελεημοσύνας, και το αίμα
μας να χύσωμεν δια τον Χριστό μας, και δεν έχομεν αυτάς τα δύο αγάπας [για τον Θεό και για τον
συνάνθρωπο], αλλά έχομεν το μίσος και την έχθραν εις τους αδελφούς μας, όλα εκείνα τα καλά όπου
εκάμαμεν είναι του διαβόλου και εις την κόλασιν πηγαίνομεν» 

 …και η ελευθερία
Αγάπη είναι η μη-εγωιστική σχέση μου με κάποιον άλλον, δηλαδή με κάποιον που δεν είναι εγώ. Άρα, είναι το άνοιγμα πέρα από τον εαυτό μου. Και δεν σημαίνει απεμπόληση της δικής μου προσωπικότητας. Το άθλημα της αγάπης σημαίνει σχέση μεταξύ διαφορετικών υποκειμένων. Όποτε χάνεται η προσωπικότητα οιουδήποτε από τα δύο μέρη, δεν πρόκειται για έντονη αγάπη, αλλά για κατάργηση της αγάπης! Αυτό που απομένει σ’ αυτή την περίπτωση είναι μία προσωπικότητα, η οποία έχει απορροφήσει ή έχει υποτάξει τις άλλες!
Μια περίπτωση, η οποία δημιουργεί μεγάλη σύγχυση, είναι όταν η απορρόφηση ή η καθυπόταξη
του άλλου γίνεται στο όνομα της αγάπης! Όταν δηλαδή κάποιος επιβάλλει στον άλλον ό,τι ο ίδιος
θεωρεί καλό, ισχυριζόμενος ότι το κάνει επειδή τον αγαπά. Για τον λόγο αυτόν (και παρόλο που η
αγάπη κανονικά εμπεριέχει τον σεβασμό της ελευθερίας του άλλου), χρειάζεται να υπογραμμίζουμε
τη σημασία που έχει για την αξιολόγηση κάθε πράξης και ο σεβασμός της ελευθερίας.
Κάθε πράξη, λοιπόν, είναι ηθική αν υπαγορεύεται από την αγάπη και αν αναγνωρίζει την
ελευθερία του άλλου. Αγάπη χωρίς την ελευθερία πνίγει, και ελευθερία χωρίς αγάπη καταλήγει σε αδιαφορία.

 Το πρόβλημα του σχετικισμού
Είπαμε παραπάνω ότι καμία πράξη δεν είναι από μόνη της «καλή» ή «κακή», αλλά όλες εξαρτώνται από τα δύο κριτήρια, την αγάπη και την ελευθερία. Η θέση αυτή μοιραία έρχεται αντιμέτωπη με ένα πολύ λεπτό και κρίσιμο ζήτημα: τον σχετικισμό.
Σχετικισμός είναι η πεποίθηση ότι ο προσδιορισμός του «καλού» και του «κακού», είναι απολύτως υποκειμενική υπόθεση. Ποιο είναι το πρόβλημα με τον σχετικισμό; Το πρόβλημα δεν είναι ότι καθένας πρέπει να κρίνει και να αποφασίζει ελεύθερα και υπεύθυνα· αυτό είναι σωστό και πολύ σημαντικό. Το πρόβλημα με τον σχετικισμό είναι ότι όλα τα θεωρεί υποκειμενικά, και άρα αρνείται κάθε κοινή αξία μεταξύ των ανθρώπων.
Αλλά αν τα πάντα είναι σχετικά (ή υποκειμενικά), τότε δεν υπάρχει τίποτα πανανθρώπινο,τίποτα που να ισχύει για όλους. Με αυτή την πεποίθηση ανοίγει η πόρτα στο να μετατραπεί η ζωή του κόσμου σε κόλαση, για τον εξής λόγο:
Αν η αγάπη και η ελευθερία δεν είναι πανανθρώπινα αιτήματα και πανανθρώπινα κριτήρια, τότε
δικαιώνεται κάθε είδους απανθρωπιά και τυραννία (ακόμα, μάλιστα, κι αν δεν μιλάμε για χριστιανικά κριτήρια, και πάλι θα χρειαστεί να ορίσουμε κάποια που να είναι πανανθρώπινα). Για να υπάρξει
αντίρρηση και αντίσταση στον κάθε λογής τύραννο, χρειάζεται να γίνονται δεκτά κάποια κριτήρια
που θα ισχύουν για όλους, και βάσει των οποίων το θύμα έχει δίκιο κι ο θύτης άδικο. Αν, αντιθέτως, δεχτούμε ότι δεν υπάρχουν πανανθρώπινα κριτήρια, αλλά τα πάντα είναι υποκειμενικά, τότε θα πρέπει να δεχτούμε ότι ο τύραννος καλά πράττει, αφού του έχει αναγνωριστεί το δικαίωμα να μη δεσμεύεται από οτιδήποτε έξω από τον εαυτό του! Μόνο αν η ελευθερία και η ανθρώπινη αξιοπρέπεια είναι πανανθρώπινες αξίες, θα μπορεί να απαιτηθεί απ’ αυτόν ο σεβασμός τους.
Με δυο λόγια, μία ελευθερία απολύτως αποσυνδεμένη από κάθε πανανθρώπινο κριτήριο, καταλήγει να είναι αιχμαλωσία στον εγωισμό.

Βαθμίδες ηθικής ωριμότητας
Η βίωση της αγάπης και η ανάδειξή της σε κίνητρο και σε κριτήριο των επιλογών μας δεν γίνεται ούτε εύκολα ούτε αυτόματα. Όπως είπαμε, χρειάζεται άσκηση, άθληση. Έτσι, λοιπόν, οι Πατέρες της Εκκλησίας διευκρινίζουν, σχηματικά, ότι τρία κίνητρα απαντώνται στους ανθρώπους και στον τρόπο ζωής τους: ο φόβος, ο μισθός και η αγάπη. Καθένα από αυτά τα κίνητρα αντιστοιχεί σε μία βαθμίδα.
Χαμηλότερη είναι η βαθμίδα του φόβου και κορυφαία αυτή της αγάπης. Σ΄ αυτά τα κίνητρα  αντιστοιχούν τρεις τύποι ανθρώπων: ο δούλος, ο μισθωτός και ο ελεύθερος (ή υιός).
Ο «δούλος» ενεργεί από φόβο, ώστε να αποφύγει την τιμωρία. Όσον αφορά τη σχέση του με τον Θεό, νοεί τον Θεό πάνω απ’ όλα ως άγριο επόπτη και τιμωρό.
Ο «μισθωτός» ενεργεί αποβλέποντας σε ανταμοιβή. Νοεί τον Θεό σαν ένα είδος εργοδότη ή σαν συνέταιρο σε ένα εμπορικό συμβόλαιο.
Ο «ελεύθερος» ή «υιός» δρα από αγάπη, χωρίς φόβο και χωρίς υστεροβουλία. Και ζει τον
Θεό ως πατέρα και φίλο. «Δεν σας ονομάζω πια δούλους», είχε πει ο Χριστός στους μαθητές του, «γιατί ο δούλος δεν ξέρει τι κάνει ο κύριός του. Εσάς όμως σας ονομάζω φίλους»
. Και ο ευαγγελιστής Ιωάννης διευκρινίζει: «Όποιος αγαπάει δεν φοβάται. Η τέλεια αγάπη διώχνει τον φόβο. Γιατί ο φόβος σχετίζεται με την τιμωρία κι όποιος φοβάται την τιμωρία, δείχνει πως δεν έχει φτάσει στην τέλεια αγάπη» Εδώ χρειάζεται μία διευκρίνιση: Η φράση «δούλος (ή δούλη) Θεού», που χρησιμοποιεί συχνά η Εκκλησία (π.χ. «βαπτίζεται η δούλη του Θεού…», «νυμφεύεται ο δούλος του Θεού…») δεν εννοεί την προαναφερθείσα βαθμίδα. Όσο κι αν φαίνεται παράξενο, σημαίνει την
τρίτη βαθμίδα! Δηλώνεται ότι ο πιστός «ανήκει» σ’ αυτόν, τον οποίον ο ίδιος αναγνωρίζει ως Κύριό του· «ανήκει» σε έναν Θεό ο οποίος θυσιάστηκε για τον άνθρωπο και ο οποίος θέλει τον άνθρωπο ελεύθερο. Έτσι, η φράση «δούλος Θεού» σημαίνει τον άνθρωπο ο οποίος δεν δέχεται να υποδουλωθεί σε κανέναν άνθρωπο και σε καμία σκλαβιά.

 Βήματα μάθησης και έκφρασης

 Βήμα Πρώτο
Ας αναρωτηθούμε ποια μπορεί να είναι τα κίνητρα των πράξεων των τριών προσώπων στις ακόλουθες αφηγήσεις (του πατέρα, του πλούσιου ευεργέτη και του προσευχόμενου νέου), και ας αποφασίσουμε ποια είναι η αξία των πράξεων αυτών ανάλογα με τα κίνητρα του καθενός:
Α. «Ο πατέρας μου ήταν πολύ αυστηρός χθες και μου ζήτησε με πολύ έντονο τρόπο να μείνω στο σπίτι το απόγευμα για να μελετήσω, ενώ οι φίλοι μου με περίμεναν στο γήπεδο. Έχω γίνει 15 χρόνων και ακόμη αυτός αποφασίζει!».
Β. «Πλήθος δημοσιογράφων βρέθηκαν στα εγκαίνια του αθλητικού κέντρου με το όνομα του πλούσιου ευεργέτη μας, που το εγκαινίασε ο ίδιος πίσω από τα εκατοντάδες φλας και επευφημίες. Δήλωσε: «Δεν πρέπει να προκαλούμε τον Θεό. “Μοίραζε για να έχεις”, λένε...».
Γ. «Θεέ μου, σ’ ευχαριστώ που εγώ δεν είμαι σαν τους άλλους ανθρώπους κακός, άδικος, πονηρός, ή σαν τους συμμαθητές μου. Εγώ νηστεύω δύο φορές την εβδομάδα και βοηθώ όποιον ζητήσει τη βοήθειά μου. Για αυτό σου ζητώ να με βοηθήσεις και εσύ».

Βήμα Δεύτερο
Ας διακρίνουμε τι αποτυπώνουν τα πρόσωπα και η στάση των σωμάτων του Φαρισαίου και
του Τελώνη στο έργο του Nicola Saric, και ας απαντήσουμε στις παρακάτω ερωτήσεις:
• Τι γνωρίζετε για το θέμα του έργου;
• Ποια ερωτήματα ή αμφιβολίες έχετε;
Ας διαβάσουμε την παραβολή και ας απαντήσουμε, παρατηρώντας το έργο, σε μερικές
ακόμη ερωτήσεις:
Η παραβολή του Τελώνη και του Φαρισαίου
«9 Σε μερικούς που ήταν σίγουροι για την ευσέβειά τους και περιφρονούσαν τους άλλους, είπε την
παρακάτω παραβολή: 10 «Δύο άνθρωποι ανέβηκαν στο ναό για να προσευχηθούν. Ο ένας ήταν Φαρι-
σαίος κι ο άλλος τελώνης. 11Ο Φαρισαίος στάθηκε επιδεικτικά κι έκανε την εξής προσευχή σχετικά με
τον εαυτό του: “Θεέ μου, σ’ ευχαριστώ που εγώ δεν είμαι σαν τους άλλους ανθρώπους άρπαγας, άδικος, μοιχός, ή και σαν αυτόν εδώ τον τελώνη. 12 Εγώ νηστεύω δύο φορές την εβδομάδα και δίνω στο ναό το δέκατο απ’ όλα τα εισοδήματά μου”. 13 Ο τελώνης, αντίθετα, στεκόταν πολύ πίσω και δεν τολμούσε ούτε τα μάτια του να σηκώσει στον ουρανό. Χτυπούσε το στήθος του και έλεγε: “Θεέ μου, σπλαχνίσου με τον αμαρτωλό”. 14 Σας βεβαιώνω πως αυτός έφυγε για το σπίτι του αθώος και συμφιλιωμένος με το Θεό, ενώ ο άλλος όχι· γιατί όποιος υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί, κι όποιος τον ταπεινώνει θα υψωθεί» 7
.
• Ποιος είναι ο Φαρισαίος στο ζωγραφικό έργο και ποιος ο Τελώνης; Και γιατί;
• Για ποιο σκοπό ο Φαρισαίος δείχνει τον Τελώνη;
• Τι θα άλλαζε αν ο Φαρισαίος έδειχνε τον εαυτό του;
Ας συζητήσουμε γιατί ο Θεός αποδοκιμάζει τις πράξεις του Φαρισαίου.

Βήμα Τρίτο
Α. Αφού αναγνωρίσουμε ότι κάθε πράξη είναι ηθική αν υπαγορεύεται από την αγάπη και αναγνωρίζει την ελευθερία του άλλου, ας επιχειρήσουμε να διακρίνουμε στο παραπάνω κείμενο του αποστόλου Παύλου, ποιες πράξεις, οι οποίες γενικά θεωρούνται σπουδαίες, καταντούν ένα τίποτα, αν δεν έχουν την αγάπη ως κίνητρο.
«Αν μπορώ να λαλώ όλες τις γλώσσες των ανθρώπων,
ακόμα και των αγγέλων,
αλλά δεν έχω αγάπη για τους άλλους,
οι λόγοι μου ακούγονται σαν ήχος χάλκινης καμπάνας
ή σαν κυμβάλου αλαλαγμός.
Και αν έχω της προφητείας το χάρισμα κι όλα
κατέχω τα μυστήρια κι όλη την γνώση,
κι αν έχω ακόμα όλη την πίστη, έτσι που να μετακινώ βουνά,
αλλά δεν έχω αγάπη, είμαι ένα τίποτα.
Κι αν ακόμα μοιράσω στους φτωχούς όλα μου τα υπάρχοντα,
κι αν παραδώσω στη φωτιά το σώμα μου για να καεί,
αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν με ωφελεί»

Β. Αν η αγάπη και η ελευθερία δεν είναι πανανθρώπινα κριτήρια από τα οποία εξαρτώνται οι πράξεις όλων των ανθρώπων, τότε ο καθένας διαμορφώνει τα δικά του υποκειμενικά και σχετικά κριτήρια. Ας σκεφτούμε τι σημαίνει αυτό για την Εκκλησία και την κοινωνία.
Ας σκεφτούμε ξεχωριστά τι αλλάζει στον ίδιο και τους άλλους, αν κάθε άνθρωπος ακολουθήσει με τα δικά του κριτήρια το σύνθημα του τοίχου Ή αν κάθε άνθρωπος ακολουθήσει τον «κανόνα» του ιερού Αυγουστίνου (354-430) και έχει ως κριτήριο την αγάπη του για τον Θεό:
«Μια για πάντα, σας δίνεται ένας συνοπτικός κανόνας:
Αγαπάτε και κάντε ό,τι θέλετε·
εάν σιωπάτε, να σιωπάτε από αγάπη·
εάν φωνάζετε, φωνάξτε από αγάπη·
εάν ελέγχετε, να ελέγξετε από αγάπη·
εάν δείχνετε έλεος, να δείχνετε έλεος από αγάπη·
ας είναι η αγάπη, η εσωτερική ρίζα,
γιατί από αυτήν την ρίζα τίποτα άλλο δεν μπορεί να βλαστήσει,
παρά μόνο το καλό»

Κλείνοντας, ας σκεφτούμε όσα λέει ο ιερέας στη Θεία Λειτουργία και απαντούμε εμείς:
Ιερέας: Άνω σχώμεν τας καρδίας.
Εμείς: Έχομεν προς τον Κύριον.
Τι αλλάζει στην καθημερινή μας πράξη αν η ψυχή ανεβαίνει ασταμάτητα, για να συναντήσει
τον Θεό;

Βήμα Τέταρτο
Η βίωση της αγάπης και της ελευθερίας χρειάζεται άσκηση, άθληση. Αφού αναγνωρίσουμε
ότι στην πορεία της πνευματικής ζωής υπάρχουν τα τρία κίνητρα που οι Πατέρες της Εκκλη-
σίας διακρίνουν (ο φόβος, ο μισθός και η αγάπη), ας διαβάσουμε όσα λέει ο άγιος Πορφύρι-
ος (1906-1991) για τις έννοιες του φόβου, του μισθού και της αγάπης.
«Όλα έχουν τη σημασία τους, το χρόνο και την περίστασή τους. Η έννοια του φόβου είναι καλή
για τα πρώτα στάδια. Είναι για τους αρχάριους, γι’ αυτούς που ζει μέσα τους ο παλαιός άνθρωπος. Ο
άνθρωπος ο αρχάριος, που δεν έχει ακόμη λεπτυνθεί, συγκρατείται απ’ το κακό με το φόβο. Και ο φό-
βος είναι απαραίτητος, εφόσον είμαστε υλικοί και χαμερπείς. Αλλ’ αυτό είναι ένα στάδιο, ένας αμηλός βαθμός σχέσεως με το θείον. Το πάμε στη συναλλαγή, προκειμένου να κερδίσομε τον Παράδεισο ή να γλιτώσομε την κόλαση. Αυτό, αν το καλοεξετάσομε, δείχνει κάποια ιδιοτέλεια, κάποιο συμφέρον. Εμένα δε μου αρέσει αυτός ο τρόπος. Όταν ο άνθρωπος προχωρήσει και μπει στην αγάπη του Θεού, τι του χρειάζεται ο φόβος; Ό,τι κάνει, το κάνει από αγάπη κι έχει πολύ μεγαλύτερη αξία αυτό. Το να γίνει καλός κάποιος από φόβο στον Θεό κι όχι από αγάπη δεν έχει τόση αξία» 
«Ήταν ένας ασκητής κι είχε δυο υποτακτικούς. Προσπαθούσε πολύ να τους ωφελήσει και να τους
κάνει καλούς. Είχε, όμως, την ανησυχία αν όντως προχωρούν στην πνευματική ζωή, αν προοδεύουν κι
αν είναι έτοιμοι για τη Βασιλεία του Θεού. Περίμενε ένα σημάδι γι’ αυτό απ’ τον Θεό, αλλά δεν έπαιρνε καμία απάντηση. Κάποια ημέρα θα γινόταν αγρυπνία στην εκκλησία μιας άλλης σκήτης που απείχε πολλές ώρες απ’ τη δική τους. Έπρεπε να γίνει πορεία μες στην έρημο. Έστειλε τους υποτακτικούς του απ’ το πρωί, ώστε να φθάσουν νωρίς, για να τακτοποιήσουν την εκκλησία, κι
ο Γέροντας θα πήγαινε τ’ απόγευμα. Οι υποτακτικοί είχαν προχωρήσει αρκετά, όταν ξαφνικά άκουσαν βογκητά. Ήταν ένας άνθρωπος βαριά τραυματισμένος και ζητούσε βοήθεια:
-Πάρτε με, σας παρακαλώ, τους έλεγε, γιατί εδώ είναι ερημιά, κανείς δεν περνάει, ποιος θα μπορέσει να με βοηθήσει. Εσείς είστε δυο.
Σηκώστε με και οδηγήστε με στο πρώτο χωριό.
-Δεν μπορούμε! του είπαν. Βιαζόμαστε να πάμε για την αγρυπνία έχουμε πάρει εντολή να  ετοιμάσουμε.
-Πάρτε με, σας παρακαλώ! Αν μ’ αφήσετε, θα πεθάνω, θα με φάνε τα θηρία.
-Δεν μπορούμε! Τι να κάνουμε, πρέπει να πάμε στο καθήκον μας.
Κι έφυγαν. Τ’ απόγευμα ξεκίνησε ο Γέροντας για την αγρυπνία. Πέρασε από τον ίδιο δρόμο. Έφθασε και στο μέρος που ήταν ο τραυματισμένος. Τον βλέπει, τον πλησιάζει και του λέει:
-Τι έπαθες, άνθρωπε του Θεού; Τι έχεις; Από πότε είσαι εδώ; Δε σε είδε κανείς;
-Πέρασαν το πρωί δύο μοναχοί και τους παρακάλεσα να με βοηθήσουν, αλλά βιαζόντουσαν να πάνε
στην αγρυπνία.
-Θα σε πάρω εγώ. Μην ανησυχείς! Του λέει.
-Δεν μπορείς εσύ, είσαι γέροντας, δεν μπορείς να με σηκώσεις, αδύνατον!
-Όχι, θα σε πάρω! Δεν μπορώ να σ’ αφήσω!
-Μα δεν μπορείς να με σηκώσεις.
-Θα σκύψω και συ πιάσου από πάνω μου και λίγο λίγο θα σε πάω σε κανένα κοντινό χωριό. Λίγο
σήμερα, λίγο αύριο, θα σε φθάσω. Και τον πήρε με μεγάλη δυσκολία κι άρχισε να βαδίζει με το βάρος
εκείνο μες στην άμμο πάρα πολύ δύσκολα. Ο ιδρώτας έτρεχε ποτάμι και σκεπτόταν: «Έστω και σε τρεις μέρες θα φθάσω».
Καθώς όμως προχωρούσε άρχισε να νιώθει το φορτίο του πιο ελαφρό, πιο ελαφρό και σε κάποια
στιγμή αισθάνθηκε σαν να μην κρατάει τίποτα. Τότε γυρίζει πίσω να δει τι συμβαίνει και βλέπει με έκπληξη πάνω του έναν άγγελο. Ο άγγελος του είπε:
-Μ’ έστειλε ο Θεός να σε πληροφορήσω ότι οι δύο υποτακτικοί σου δεν είναι άξιοι της Βασιλείας
του Θεού, γιατί δεν έχουν αγάπη».

Με όσα μάθαμε και όσα λέει ο Άγιος Πορφύριος, ας δούμε το έργο της Elena Murariu,
και ας θυμηθούμε την εκφώνηση, στη θεία Λειτουργία, «Μετά φόβου Θεού, πίστεως και αγάπης
προσέλθετε».
-To νόημα της λέξης «φόβος» στην εκφώνηση αυτή είναι ίδια με του φόβου για τον οποίο
συζητάμε ως τώρα;
Ο όσιος Μάξιμος Ομολογητής απαντά σε αυτό:«Ο πρώτος (φόβος) γεννιέται μέσα στην ψυχή μας από τις απειλές της κολάσεως. Εξ αιτίας αυτού αναπτύσσεται μέσα μας, κατά σειρά, η εγκράτεια, η υπομονή, η ελπίδα στον Θεό, η απάθεια και η αγάπη. Ο δεύτερος φόβος είναι συνδεδεμένος με την ίδια την αγάπη. Αυτός γεννά διαρκώς στην ψυχή την ευλάβεια, για να μην καταφρονήσει τον Θεό η ψυχή, εξ αιτίας της παρρησίας που δημιουργεί η αγάπη».
Ας σκεφτούμε, τέλος, και ας γράψουμε, αν υπάρχει κάποιο όριο ή περαιτέρω κριτήριο στην αγάπη, που μας ζητά να δείξουμε ο Θεός

Πηγή: Αθανάσιος Ν. Παπαθανασίου, Μάριος Κουκουνάρας Λιάγκης, Θέματα Χριστιανικής Ηθικής και Ποιμαντικής Θεολογίας,ΤΕΥΧΟΣ Α΄ ΘΕΜΑΤΑ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗΣ ΗΘΙΚΗΣ Γ΄ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ, σελ:17-24

Το σύνδρομο Down και οι νέες θεραπευτικές προσεγγίσεις

Το σύνδρομο Down είναι ένα γενετικό σύνδρομο που επηρεάζει περίπου 1 στις 800 γεννήσεις παγκοσμίως. Εμφανίζεται ήδη κατά την κύηση και επηρεάζει την αναμενόμενη ανάπτυξη του εμβρύου. Πλέον μέσα από τους προγεννητικούς ελέγχους οι γονείς μπορούν να ξέρουν εύκολα και μεγάλη ακρίβεια εάν το έμβρυο έχει το σύνδρομο, καθώς αυτό είναι εμφανές εκτός από τα χαρακτηριστικά στην ανάπτυξη του εμβρύου και από το συγκεκριμένο γονιδιακό αποτύπωμα. Ουσιαστικά αυτό που συμβαίνει είναι πως στην περίπτωση του συνδρόμου Down το άτομο έχει τρία αντίγραφα του 21ου χρωμοσώματος, αντί για τα αναμενόμενα δύο. Νέα ερευνητικά δεδομένα υποδεικνύουν πως ίσως στο μέλλον να μπορούμε όχι μόνο να εντοπίσουμε εάν ένα παιδί έχει το σύνδρομο, αλλά και να επέμβουμε γενετικά ώστε το παιδί που θα γεννηθεί να έχει όσο το δυνατόν λιγότερες επιπτώσεις λόγω του συνδρόμου.

Τι είναι;

Ας πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή. Όπως είπαμε, στο σύνδρομο Down το άτομο έχει ουσιαστικά επιπλέον γενετικό υλικό. Αυτό το “πλεόνασμα” επηρεάζει τις οδηγίες που δίνονται στα κύτταρα του σώματος για την ανάπτυξη του ατόμου. Κατά συνέπεια, αυτό μπορεί να οδηγήσει σε ποικίλα προβλήματα υγείας και να επηρεάσει σαφώς την γνωστική ανάπτυξή του. Αν και κάθε άτομο με σύνδρομο Down είναι μοναδικό, υπάρχουν κάποια γενικά κοινά χαρακτηριστικά που χαρακτηρίζουν τα περισσότερα άτομα, όπως είναι τα χαρακτηριστικά “σκιστά” μάτια, το επίπεδο πρόσωπο, ο χαμηλότερος μυϊκός τόνος αλλά και η ήπια έως μέτρια νοητική αναπηρία.

Η πρώτη περιγραφή του συνδρόμου έγινε το 1866 από τον Βρετανό γιατρό John Langdon Down, ο οποίος παρατήρησε συγκεκριμένα σωματικά χαρακτηριστικά σε μια ομάδα παιδιών τα οποία εκείνη την εποχή συνήθως κλείνονταν σε “άσυλα”. Ο Down μελέτησε προσεκτικά τα χαρακτηριστικά, τις δυσκολίες αλλά και τις δυνατότητες των ατόμων με σύνδρομο Down, κάνοντας μια επανάσταση στο χώρο του όσο αφορά την ανθρωπιστική προσέγγισή τους, κάτι που μόνο αυτονόητο δεν ήταν την εποχή εκείνη. Ωστόσο, χρειάστηκαν σχεδόν 100 χρόνια για να εντοπιστεί η γενετική αιτία: το 1959, ο Γάλλος γενετιστής Jérôme Lejeune ανακάλυψε ότι το σύνδρομο οφείλεται στην παρουσία ενός επιπλέον χρωμοσώματος!

Έκτοτε, η πρόοδος όσον αφορά την υποστήριξη των ατόμων με σύνδρομο Down ήταν αξιοσημείωτη. Παλαιότερα τα άτομα αυτά συνήθως ζούσαν τουλάχιστον απομονωμένα και χωρίς συστηματική υποστήριξη, ενώ πολλά ήταν και θύματα σωματικής και ψυχολογικής βίας και εκμετάλλευσης από το περιβάλλον τους. Σήμερα, χάρη στην ανάπτυξη και υιοθέτηση ειδικών εκπαιδευτικών προγραμμάτων, στην καλύτερη ιατρική παρακολούθηση, στις θεραπείες για τις διάφορες οργανικές δυσλειτουργίες που συνοδεύουν το σύνδρομο αλλά και την υποστήριξη της κοινωνίας, όλο και περισσότερα άτομα με σύνδρομο Down πηγαίνουν σχολείο, εργάζονται, και έχουν πολύ πιο ενεργή κοινωνική ζωή. Είναι χαρακτηριστικό πως το προσδόκιμο ζωής τους έχει αυξηθεί εντυπωσιακά: από περίπου 10 χρόνια το 1960, σε πάνω από 60 σήμερα, τουλάχιστον σε χώρες που μπορούν να παρέχουν σύγχρονη ιατρική φροντίδα στον πληθυσμό τους.

Θεραπεύεται;

Παρά την πρόοδο σε όλους του επιστημονικούς τομείς, μέχρι στιγμής δεν υπάρχει κάποια θεραπεία που να αντιμετωπίζει την αιτία του συνδρόμου, δηλαδή την παρουσία του τρίτου χρωμοσώματος που αναφέραμε πιο πάνω. Οι ιατρικές παρεμβάσεις επικεντρώνονται στη διαχείριση των συμπτωμάτων και των ιατρικών θεμάτων που δημιουργεί το σύνδρομο, όπως τα καρδιολογικά προβλήματα, τη δυσκολία στην ανάπτυξη του προφορικού λόγου, τα κινητικά προβλήματα και φυσικά και τις μαθησιακές δυσκολίες. Η ποιότητα ζωής έχει βελτιωθεί εξαιρετικά αλλά η βασική γενετική αιτία παραμένει άθικτη. Το τριπλό χρωμόσωμα παραμένει εκεί, επηρεάζοντας το “βιβλίο αντιγραφής” του DNA.

Τα τελευταία χρόνια, η επιστήμη προχωρά ένα βήμα παραπέρα. Με την πλήρη ανάγνωση του ανθρώπινου γονιδιώματος και την πρόοδο στη γονιδιακή θεραπεία, ανοίγει ο δρόμος για πιθανές παρεμβάσεις στο ίδιο το γονιδίωμα. Η γονιδιακή θεραπεία σημαίνει την τροποποίηση του DNA σε επίπεδο γονιδίων ώστε να αλλάξει και η ανάπτυξη του ατόμου με σύνδρομο Down. Αν και έχει ήδη εφαρμοστεί με επιτυχία σε ορισμένες σπάνιες νόσους, η χρήση της στο σύνδρομο Down είναι ιδιαίτερα περίπλοκη, λόγω της ύπαρξης ενός ολόκληρου επιπλέον χρωμοσώματος με εκατοντάδες γονίδια. Παρόλα αυτά, χρόνο με το χρόνο γίνονται τεράστια βήματα προς τη γονιδιακή παρέμβαση στην περίπτωση του συνδρόμου Down.

Για παράδειγμα, πρόσφατα, Ιάπωνες επιστήμονες έκαναν ένα σημαντικό βήμα καταφέρνοντας να αφαιρέσουν το επιπλέον χρωμόσωμα 21 από ανθρώπινα κύτταρα σε εργαστηριακό περιβάλλον (όχι δηλαδή σε επίπεδο ασθενών) χρησιμοποιώντας μία συγκεκριμένη καινοτόμα τεχνική ^[1] . Η προσέγγιση τους πέτυχε να επαναφέρει τα δύο αντίγραφα του χρωμοσώματος 21 αντί των τριών. Τα τροποποιημένα κύτταρα έδειξαν βελτιωμένη λειτουργία, λιγότερο οξειδωτικό στρες και πιο φυσιολογική ανάπτυξη. Αν και τα πειράματα έγιναν μόνο σε κυτταρικές καλλιέργειες, θεωρούνται σημαντικό ορόσημο που μπορεί στο μέλλον να οδηγήσει σε πιθανές θεραπείες σε επίπεδο ατόμων.

Πέρα από την πλήρη αφαίρεση του χρωμοσώματος, άλλες έρευνες επικεντρώνονται σε μεμονωμένα γονίδια που δημιουργούν σε δεύτερο βαθμό τις δυσκολίες που βλέπουμε πολύ συχνά στα άτομα με σύνδρομο Down. Για παράδειγμα κάποιες έρευνες επικεντρώνονται στην λειτουργία γονιδίων που επηρεάζουν τη λειτουργία των νευρώνων, η οποία οδηγεί στη γνωστική έκπτωση που παρατηρείται στις περιπτώσεις συνδρόμου Down, ή και σε γονίδια που σχετίζονται με καρδιακές ανωμαλίες, οι οποίες επίσης είναι ένα πολύ συχνό εύρημα ^[2] .

Ηθικά διλήμματα

Αν και αυτές οι εξελίξεις είναι εντυπωσιακές, φέρνουν μαζί τους και σημαντικά ηθικά ερωτήματα. Πρέπει να παρεμβαίνουμε στο γονιδίωμα ενός εμβρύου; Ποιος αποφασίζει τι σημαίνει “φυσιολογικό” “μη φυσιολογικό, “επιθυμητό” ή “ανεπιθύμητο”; Υπάρχει κίνδυνος η τεχνολογία να οδηγήσει σε μορφές κοινωνικής διάκρισης ή ευγονικής; Κάποτε αυτά τα ερωτήματα ήταν φιλοσοφικά και γεννιόντουσαν μέσα σε ένα πλαίσιο θεωρητικών συζητήσεων. Πλέον όμως είναι πολύ πραγματικά και θα τα συναντήσουμε μπροστά μας, καθώς η τεχνολογία και η εξέλιξη στην ιατρική επιστήμη καλπάζει με ρυθμούς που πριν από 10 ή 20 χρόνια ούτε καν φανταζόμασταν.

Είναι σημαντικό η ανθρωπότητα να κάνει μια σοβαρή, ανοιχτή συζήτηση γύρω από αυτά τα ζητήματα, με σεβασμό στην ανθρώπινη ποικιλομορφία και στην αξιοπρέπεια όλων των ατόμων, ανεξαρτήτως γενετικού προφίλ. Αντίστοιχα, τα νομοθετικά σώματα θα κληθούν να λάβουν σημαντικές αποφάσεις σε σχέση με τα όρια της θεραπείας όταν μιλάμε για παρέμβαση στο γονιδίωμα. Για παράδειγμα, εάν τελικά επιτραπούν πλήρως οι γενετικές θεραπείες ή (σε ένα πιο ακραίο σενάριο) ενθαρρυνθούν στις περιπτώσεις του συνδρόμου Down αλλά και άλλων γενετικών διαταραχών, θα καταλήξει η ανάπτυξη του συνδρόμου Down να είναι συνειδητή επιλογή των γονέων; Και εάν ναι, τι κοινωνικό αντίκτυπο θα έχει αυτή τους η επιλογή; Τι επιπτώσεις θα έχει στην ιατρική κάλυψη που θα λαμβάνουν από το κράτος;

Ερωτήματα προς υγιή προβληματισμό…

Πηγή 

Θεωρία Παιγνίων: Το Δίλημμα του Φυλακισμένου

Ηθικά διλήμματα

1. «Ένας καλός σας φίλος αντιμετωπίζει σοβαρότατα οικονομικά προβλήματα. Σας έχει εκμυστηρευ-
τεί ότι βρίσκεται σε απόγνωση, διότι δεν μπορεί να καλύψει ούτε τις ιατρικές δαπάνες για τη μητέ-
ρα του που πάσχει από σοβαρή ανίατη ασθένεια. Λίγες μέρες μετά κι ενώ βρίσκεστε στην Τράπε-
ζα, εισβάλλει ένας ένοπλος ληστής με καλυμμένο το πρόσωπο και κλέβει ένα τεράστιο χρηματικό
ποσό. Από τον τρόπο ομιλίας, τη χροιά της φωνής, το ύψος, τις χειρονομίες και τα παπούτσια του
αντιλαμβάνεστε ότι ο ληστής είναι ο φίλος σας. Στην Τράπεζα βρίσκονται τουλάχιστον άλλα δέκα
άτομα, από τα οποία οι περισσότεροι ηλικιωμένοι. Την ώρα της ληστείας μένετε άπραγος/άπραγη. Όταν επιστρέφετε στο σπίτι σας, βρίσκεστε μπροστά στο δίλημμα αν θα πρέπει να καταγγείλε-
τε στην αστυνομία τον φίλο σας ή όχι. Τι αποφασίζετε;»

Αν, υποθετικά, εργαζόσουν σε διαφημιστικό γραφείο και σου ζητούσαν να προετοιμάσεις μια με-
γάλη διαφήμιση, που θα σου πρόσφερε αναγνωρισιμότητα και πιθανές μεγάλες μελλοντικές συ-
νεργασίες, για ένα προϊόν που είναι σίγουρο ότι βλάπτει το περιβάλλον ή προσβάλλει κοινωνικές
αρχές, τι θα έκανες; Θα συνέχιζες την προετοιμασία της διαφήμισης ή θα αρνιόσουν οποιαδήποτε
συνεργασία με την κατασκευάστρια εταιρεία, ακόμη και αν σου πρόσφερε υπέρογκη αμοιβή; 

Θρησκευτικά Α Λυκείου, σελ.50-51 

Τα ηθικά διλήμματα πάνω στην ζωή.

 

Με την πάροδο του χρόνου και την εισαγωγή στον χώρο των επιστημών νέων δυνατοτήτων και απαντήσεων σε χρόνιες παθήσεις, εισάγονται επίσης και νέα ερωτήματα σε ότι αφορά την ηθική και δεοντολογία των νέων πρακτικών. Ερωτήματα σχετικά με πράξεις όπως οι εκτρώσεις, η ευθανασία και πολλές άλλες πρακτικές που δημιουργούν πολλές απορίες σε έναν μεγάλο αριθμό ατόμων. Πως πρέπει η Εκκλησία να προσεγγίσει την εμφάνιση αυτών των πρακτικών; Ποιά είναι η σχέση εκκλησιαστικής ηθικής και ιατρικής δεοντολογίας και πως αυτές από κοινού καθορίζουν την ζωή ενός σύγχρονου ανθρώπου και δη ενός Χριστιανού; Όποια και αν είναι η απάντηση, πρέπει πάντοτε η ηθική που ακολουθούμε να είναι η ηθική της αγάπης, η μόνη ηθική που διδαχθήκαμε από τον Κύριό μας και η οποία μέχρι και σήμερα καθορίζει την δυτική νοοτροπία και τον δυτικό τρόπο σκέψης. Να είμαστε δηλαδή κοντά στους συνανθρώπους μας υποστηρίζοντάς τους στην ασθένεια και στις δυσκολίες τους. Με την κ. Μαγδαληνή Τσολάκη, ψυχολόγο, ψυχίατρο και καθηγήτρια Νευρολογίας της Ιατρικής Σχολής του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης