Τα κριτήρια της ηθικής πράξης

Πολλοί άνθρωποι κατατάσσουν τις διάφορες πράξεις σε «καλές» και «κακές» από μόνες τους, δηλαδή ανεξάρτητα από τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες αυτές έγιναν. Ωστόσο, ο Χριστός έχει μετακινήσει το κέντρο βάρους από την πράξη καθαυτήν, στην πρόθεση αυτού που πράττει και στα κριτήρια με τα οποία κάνει μια πράξη.

Στο γνωστό περιστατικό της προσευχής του Τελώνη και του Φαρισαίου , ο Φαρισαίος έκανε μια πράξη η οποία θεωρείται «καλή» από μόνη της: προσευχόταν. Και όπως φαίνεται, μάλιστα, ο Φαρισαίος
δεν βαρυνόταν καν με παραπτώματα. Και νήστευε και ελεούσε, δηλαδή έκανε πλήθος πράξεων οι οποίες θεωρούνται «καλές» από μόνες τους – καθαυτές. Παρόλα αυτά αποδοκιμάστηκε από τον Χριστό, διότι όλα αυτά ήταν απλώς εκδηλώσεις του εγωκεντρισμού του και της απόρριψης των άλλων. Αντίθετα, ο Τελώνης βαρυνόταν με χίλια δυο παραπτώματα, αλλά προσευχόταν με ταπείνωση, η οποία άφηνε χώρο στον άλλον (στον Θεό και στον συνάνθρωπο) και στη δική του αλλαγή. Σε πολλές περιπτώσεις, εξάλλου, ο Χριστός έχει διευκρινίσει ότι δεν έχουν αξία από μόνες τους οι πράξεις τις οποίες κάνουν όσοι πράττουν για να κάνουν καλή εντύπωση στους ανθρώπους»

Η αγάπη…
Η αγάπη δεν είναι μια εύκολη υπόθεση. Ο άνθρωπος χρειάζεται να ασκείται στην αγάπη, και η χάρη
του Θεού συνεργεί σε αυτό. Όσο, λοιπόν, κι αν υστερεί ο άνθρωπος, όσο κι αν παλεύει αδιάκοπα
με τον εγωισμό του, το σημαντικό είναι να προσανατολίσει αποφασιστικά την ύπαρξή του προς την
αγάπη, ώστε να την καθιστά κριτήριο των αποφάσεων και των ενεργειών του. Κάθε πράξη, λοιπόν,
θα αξιολογηθεί από το αν έγινε με κριτήριο την αγάπη. Και κάθε πράξη στερείται αξίας, αν έγινε
δίχως αγάπη. Μας το έχει επισημάνει με ένταση ο απόστολος Παύλος στον περίφημο ύμνο της
αγάπης, μας το έχει διευκρινίσει και ο άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός με εξαιρετική ένταση: 

 «Χίλιας χιλιάδας καλά να κάμνωμεν, αδελφοί μου, νηστείας, προσευχάς, ελεημοσύνας, και το αίμα
μας να χύσωμεν δια τον Χριστό μας, και δεν έχομεν αυτάς τα δύο αγάπας [για τον Θεό και για τον
συνάνθρωπο], αλλά έχομεν το μίσος και την έχθραν εις τους αδελφούς μας, όλα εκείνα τα καλά όπου
εκάμαμεν είναι του διαβόλου και εις την κόλασιν πηγαίνομεν» 

 …και η ελευθερία
Αγάπη είναι η μη-εγωιστική σχέση μου με κάποιον άλλον, δηλαδή με κάποιον που δεν είναι εγώ. Άρα, είναι το άνοιγμα πέρα από τον εαυτό μου. Και δεν σημαίνει απεμπόληση της δικής μου προσωπικότητας. Το άθλημα της αγάπης σημαίνει σχέση μεταξύ διαφορετικών υποκειμένων. Όποτε χάνεται η προσωπικότητα οιουδήποτε από τα δύο μέρη, δεν πρόκειται για έντονη αγάπη, αλλά για κατάργηση της αγάπης! Αυτό που απομένει σ’ αυτή την περίπτωση είναι μία προσωπικότητα, η οποία έχει απορροφήσει ή έχει υποτάξει τις άλλες!
Μια περίπτωση, η οποία δημιουργεί μεγάλη σύγχυση, είναι όταν η απορρόφηση ή η καθυπόταξη
του άλλου γίνεται στο όνομα της αγάπης! Όταν δηλαδή κάποιος επιβάλλει στον άλλον ό,τι ο ίδιος
θεωρεί καλό, ισχυριζόμενος ότι το κάνει επειδή τον αγαπά. Για τον λόγο αυτόν (και παρόλο που η
αγάπη κανονικά εμπεριέχει τον σεβασμό της ελευθερίας του άλλου), χρειάζεται να υπογραμμίζουμε
τη σημασία που έχει για την αξιολόγηση κάθε πράξης και ο σεβασμός της ελευθερίας.
Κάθε πράξη, λοιπόν, είναι ηθική αν υπαγορεύεται από την αγάπη και αν αναγνωρίζει την
ελευθερία του άλλου. Αγάπη χωρίς την ελευθερία πνίγει, και ελευθερία χωρίς αγάπη καταλήγει σε αδιαφορία.

 Το πρόβλημα του σχετικισμού
Είπαμε παραπάνω ότι καμία πράξη δεν είναι από μόνη της «καλή» ή «κακή», αλλά όλες εξαρτώνται από τα δύο κριτήρια, την αγάπη και την ελευθερία. Η θέση αυτή μοιραία έρχεται αντιμέτωπη με ένα πολύ λεπτό και κρίσιμο ζήτημα: τον σχετικισμό.
Σχετικισμός είναι η πεποίθηση ότι ο προσδιορισμός του «καλού» και του «κακού», είναι απολύτως υποκειμενική υπόθεση. Ποιο είναι το πρόβλημα με τον σχετικισμό; Το πρόβλημα δεν είναι ότι καθένας πρέπει να κρίνει και να αποφασίζει ελεύθερα και υπεύθυνα· αυτό είναι σωστό και πολύ σημαντικό. Το πρόβλημα με τον σχετικισμό είναι ότι όλα τα θεωρεί υποκειμενικά, και άρα αρνείται κάθε κοινή αξία μεταξύ των ανθρώπων.
Αλλά αν τα πάντα είναι σχετικά (ή υποκειμενικά), τότε δεν υπάρχει τίποτα πανανθρώπινο,τίποτα που να ισχύει για όλους. Με αυτή την πεποίθηση ανοίγει η πόρτα στο να μετατραπεί η ζωή του κόσμου σε κόλαση, για τον εξής λόγο:
Αν η αγάπη και η ελευθερία δεν είναι πανανθρώπινα αιτήματα και πανανθρώπινα κριτήρια, τότε
δικαιώνεται κάθε είδους απανθρωπιά και τυραννία (ακόμα, μάλιστα, κι αν δεν μιλάμε για χριστιανικά κριτήρια, και πάλι θα χρειαστεί να ορίσουμε κάποια που να είναι πανανθρώπινα). Για να υπάρξει
αντίρρηση και αντίσταση στον κάθε λογής τύραννο, χρειάζεται να γίνονται δεκτά κάποια κριτήρια
που θα ισχύουν για όλους, και βάσει των οποίων το θύμα έχει δίκιο κι ο θύτης άδικο. Αν, αντιθέτως, δεχτούμε ότι δεν υπάρχουν πανανθρώπινα κριτήρια, αλλά τα πάντα είναι υποκειμενικά, τότε θα πρέπει να δεχτούμε ότι ο τύραννος καλά πράττει, αφού του έχει αναγνωριστεί το δικαίωμα να μη δεσμεύεται από οτιδήποτε έξω από τον εαυτό του! Μόνο αν η ελευθερία και η ανθρώπινη αξιοπρέπεια είναι πανανθρώπινες αξίες, θα μπορεί να απαιτηθεί απ’ αυτόν ο σεβασμός τους.
Με δυο λόγια, μία ελευθερία απολύτως αποσυνδεμένη από κάθε πανανθρώπινο κριτήριο, καταλήγει να είναι αιχμαλωσία στον εγωισμό.

Βαθμίδες ηθικής ωριμότητας
Η βίωση της αγάπης και η ανάδειξή της σε κίνητρο και σε κριτήριο των επιλογών μας δεν γίνεται ούτε εύκολα ούτε αυτόματα. Όπως είπαμε, χρειάζεται άσκηση, άθληση. Έτσι, λοιπόν, οι Πατέρες της Εκκλησίας διευκρινίζουν, σχηματικά, ότι τρία κίνητρα απαντώνται στους ανθρώπους και στον τρόπο ζωής τους: ο φόβος, ο μισθός και η αγάπη. Καθένα από αυτά τα κίνητρα αντιστοιχεί σε μία βαθμίδα.
Χαμηλότερη είναι η βαθμίδα του φόβου και κορυφαία αυτή της αγάπης. Σ΄ αυτά τα κίνητρα  αντιστοιχούν τρεις τύποι ανθρώπων: ο δούλος, ο μισθωτός και ο ελεύθερος (ή υιός).
Ο «δούλος» ενεργεί από φόβο, ώστε να αποφύγει την τιμωρία. Όσον αφορά τη σχέση του με τον Θεό, νοεί τον Θεό πάνω απ’ όλα ως άγριο επόπτη και τιμωρό.
Ο «μισθωτός» ενεργεί αποβλέποντας σε ανταμοιβή. Νοεί τον Θεό σαν ένα είδος εργοδότη ή σαν συνέταιρο σε ένα εμπορικό συμβόλαιο.
Ο «ελεύθερος» ή «υιός» δρα από αγάπη, χωρίς φόβο και χωρίς υστεροβουλία. Και ζει τον
Θεό ως πατέρα και φίλο. «Δεν σας ονομάζω πια δούλους», είχε πει ο Χριστός στους μαθητές του, «γιατί ο δούλος δεν ξέρει τι κάνει ο κύριός του. Εσάς όμως σας ονομάζω φίλους»
. Και ο ευαγγελιστής Ιωάννης διευκρινίζει: «Όποιος αγαπάει δεν φοβάται. Η τέλεια αγάπη διώχνει τον φόβο. Γιατί ο φόβος σχετίζεται με την τιμωρία κι όποιος φοβάται την τιμωρία, δείχνει πως δεν έχει φτάσει στην τέλεια αγάπη» Εδώ χρειάζεται μία διευκρίνιση: Η φράση «δούλος (ή δούλη) Θεού», που χρησιμοποιεί συχνά η Εκκλησία (π.χ. «βαπτίζεται η δούλη του Θεού…», «νυμφεύεται ο δούλος του Θεού…») δεν εννοεί την προαναφερθείσα βαθμίδα. Όσο κι αν φαίνεται παράξενο, σημαίνει την
τρίτη βαθμίδα! Δηλώνεται ότι ο πιστός «ανήκει» σ’ αυτόν, τον οποίον ο ίδιος αναγνωρίζει ως Κύριό του· «ανήκει» σε έναν Θεό ο οποίος θυσιάστηκε για τον άνθρωπο και ο οποίος θέλει τον άνθρωπο ελεύθερο. Έτσι, η φράση «δούλος Θεού» σημαίνει τον άνθρωπο ο οποίος δεν δέχεται να υποδουλωθεί σε κανέναν άνθρωπο και σε καμία σκλαβιά.

 Βήματα μάθησης και έκφρασης

 Βήμα Πρώτο
Ας αναρωτηθούμε ποια μπορεί να είναι τα κίνητρα των πράξεων των τριών προσώπων στις ακόλουθες αφηγήσεις (του πατέρα, του πλούσιου ευεργέτη και του προσευχόμενου νέου), και ας αποφασίσουμε ποια είναι η αξία των πράξεων αυτών ανάλογα με τα κίνητρα του καθενός:
Α. «Ο πατέρας μου ήταν πολύ αυστηρός χθες και μου ζήτησε με πολύ έντονο τρόπο να μείνω στο σπίτι το απόγευμα για να μελετήσω, ενώ οι φίλοι μου με περίμεναν στο γήπεδο. Έχω γίνει 15 χρόνων και ακόμη αυτός αποφασίζει!».
Β. «Πλήθος δημοσιογράφων βρέθηκαν στα εγκαίνια του αθλητικού κέντρου με το όνομα του πλούσιου ευεργέτη μας, που το εγκαινίασε ο ίδιος πίσω από τα εκατοντάδες φλας και επευφημίες. Δήλωσε: «Δεν πρέπει να προκαλούμε τον Θεό. “Μοίραζε για να έχεις”, λένε...».
Γ. «Θεέ μου, σ’ ευχαριστώ που εγώ δεν είμαι σαν τους άλλους ανθρώπους κακός, άδικος, πονηρός, ή σαν τους συμμαθητές μου. Εγώ νηστεύω δύο φορές την εβδομάδα και βοηθώ όποιον ζητήσει τη βοήθειά μου. Για αυτό σου ζητώ να με βοηθήσεις και εσύ».

Βήμα Δεύτερο
Ας διακρίνουμε τι αποτυπώνουν τα πρόσωπα και η στάση των σωμάτων του Φαρισαίου και
του Τελώνη στο έργο του Nicola Saric, και ας απαντήσουμε στις παρακάτω ερωτήσεις:
• Τι γνωρίζετε για το θέμα του έργου;
• Ποια ερωτήματα ή αμφιβολίες έχετε;
Ας διαβάσουμε την παραβολή και ας απαντήσουμε, παρατηρώντας το έργο, σε μερικές
ακόμη ερωτήσεις:
Η παραβολή του Τελώνη και του Φαρισαίου
«9 Σε μερικούς που ήταν σίγουροι για την ευσέβειά τους και περιφρονούσαν τους άλλους, είπε την
παρακάτω παραβολή: 10 «Δύο άνθρωποι ανέβηκαν στο ναό για να προσευχηθούν. Ο ένας ήταν Φαρι-
σαίος κι ο άλλος τελώνης. 11Ο Φαρισαίος στάθηκε επιδεικτικά κι έκανε την εξής προσευχή σχετικά με
τον εαυτό του: “Θεέ μου, σ’ ευχαριστώ που εγώ δεν είμαι σαν τους άλλους ανθρώπους άρπαγας, άδικος, μοιχός, ή και σαν αυτόν εδώ τον τελώνη. 12 Εγώ νηστεύω δύο φορές την εβδομάδα και δίνω στο ναό το δέκατο απ’ όλα τα εισοδήματά μου”. 13 Ο τελώνης, αντίθετα, στεκόταν πολύ πίσω και δεν τολμούσε ούτε τα μάτια του να σηκώσει στον ουρανό. Χτυπούσε το στήθος του και έλεγε: “Θεέ μου, σπλαχνίσου με τον αμαρτωλό”. 14 Σας βεβαιώνω πως αυτός έφυγε για το σπίτι του αθώος και συμφιλιωμένος με το Θεό, ενώ ο άλλος όχι· γιατί όποιος υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί, κι όποιος τον ταπεινώνει θα υψωθεί» 7
.
• Ποιος είναι ο Φαρισαίος στο ζωγραφικό έργο και ποιος ο Τελώνης; Και γιατί;
• Για ποιο σκοπό ο Φαρισαίος δείχνει τον Τελώνη;
• Τι θα άλλαζε αν ο Φαρισαίος έδειχνε τον εαυτό του;
Ας συζητήσουμε γιατί ο Θεός αποδοκιμάζει τις πράξεις του Φαρισαίου.

Βήμα Τρίτο
Α. Αφού αναγνωρίσουμε ότι κάθε πράξη είναι ηθική αν υπαγορεύεται από την αγάπη και αναγνωρίζει την ελευθερία του άλλου, ας επιχειρήσουμε να διακρίνουμε στο παραπάνω κείμενο του αποστόλου Παύλου, ποιες πράξεις, οι οποίες γενικά θεωρούνται σπουδαίες, καταντούν ένα τίποτα, αν δεν έχουν την αγάπη ως κίνητρο.
«Αν μπορώ να λαλώ όλες τις γλώσσες των ανθρώπων,
ακόμα και των αγγέλων,
αλλά δεν έχω αγάπη για τους άλλους,
οι λόγοι μου ακούγονται σαν ήχος χάλκινης καμπάνας
ή σαν κυμβάλου αλαλαγμός.
Και αν έχω της προφητείας το χάρισμα κι όλα
κατέχω τα μυστήρια κι όλη την γνώση,
κι αν έχω ακόμα όλη την πίστη, έτσι που να μετακινώ βουνά,
αλλά δεν έχω αγάπη, είμαι ένα τίποτα.
Κι αν ακόμα μοιράσω στους φτωχούς όλα μου τα υπάρχοντα,
κι αν παραδώσω στη φωτιά το σώμα μου για να καεί,
αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν με ωφελεί»

Β. Αν η αγάπη και η ελευθερία δεν είναι πανανθρώπινα κριτήρια από τα οποία εξαρτώνται οι πράξεις όλων των ανθρώπων, τότε ο καθένας διαμορφώνει τα δικά του υποκειμενικά και σχετικά κριτήρια. Ας σκεφτούμε τι σημαίνει αυτό για την Εκκλησία και την κοινωνία.
Ας σκεφτούμε ξεχωριστά τι αλλάζει στον ίδιο και τους άλλους, αν κάθε άνθρωπος ακολουθήσει με τα δικά του κριτήρια το σύνθημα του τοίχου Ή αν κάθε άνθρωπος ακολουθήσει τον «κανόνα» του ιερού Αυγουστίνου (354-430) και έχει ως κριτήριο την αγάπη του για τον Θεό:
«Μια για πάντα, σας δίνεται ένας συνοπτικός κανόνας:
Αγαπάτε και κάντε ό,τι θέλετε·
εάν σιωπάτε, να σιωπάτε από αγάπη·
εάν φωνάζετε, φωνάξτε από αγάπη·
εάν ελέγχετε, να ελέγξετε από αγάπη·
εάν δείχνετε έλεος, να δείχνετε έλεος από αγάπη·
ας είναι η αγάπη, η εσωτερική ρίζα,
γιατί από αυτήν την ρίζα τίποτα άλλο δεν μπορεί να βλαστήσει,
παρά μόνο το καλό»

Κλείνοντας, ας σκεφτούμε όσα λέει ο ιερέας στη Θεία Λειτουργία και απαντούμε εμείς:
Ιερέας: Άνω σχώμεν τας καρδίας.
Εμείς: Έχομεν προς τον Κύριον.
Τι αλλάζει στην καθημερινή μας πράξη αν η ψυχή ανεβαίνει ασταμάτητα, για να συναντήσει
τον Θεό;

Βήμα Τέταρτο
Η βίωση της αγάπης και της ελευθερίας χρειάζεται άσκηση, άθληση. Αφού αναγνωρίσουμε
ότι στην πορεία της πνευματικής ζωής υπάρχουν τα τρία κίνητρα που οι Πατέρες της Εκκλη-
σίας διακρίνουν (ο φόβος, ο μισθός και η αγάπη), ας διαβάσουμε όσα λέει ο άγιος Πορφύρι-
ος (1906-1991) για τις έννοιες του φόβου, του μισθού και της αγάπης.
«Όλα έχουν τη σημασία τους, το χρόνο και την περίστασή τους. Η έννοια του φόβου είναι καλή
για τα πρώτα στάδια. Είναι για τους αρχάριους, γι’ αυτούς που ζει μέσα τους ο παλαιός άνθρωπος. Ο
άνθρωπος ο αρχάριος, που δεν έχει ακόμη λεπτυνθεί, συγκρατείται απ’ το κακό με το φόβο. Και ο φό-
βος είναι απαραίτητος, εφόσον είμαστε υλικοί και χαμερπείς. Αλλ’ αυτό είναι ένα στάδιο, ένας αμηλός βαθμός σχέσεως με το θείον. Το πάμε στη συναλλαγή, προκειμένου να κερδίσομε τον Παράδεισο ή να γλιτώσομε την κόλαση. Αυτό, αν το καλοεξετάσομε, δείχνει κάποια ιδιοτέλεια, κάποιο συμφέρον. Εμένα δε μου αρέσει αυτός ο τρόπος. Όταν ο άνθρωπος προχωρήσει και μπει στην αγάπη του Θεού, τι του χρειάζεται ο φόβος; Ό,τι κάνει, το κάνει από αγάπη κι έχει πολύ μεγαλύτερη αξία αυτό. Το να γίνει καλός κάποιος από φόβο στον Θεό κι όχι από αγάπη δεν έχει τόση αξία» 
«Ήταν ένας ασκητής κι είχε δυο υποτακτικούς. Προσπαθούσε πολύ να τους ωφελήσει και να τους
κάνει καλούς. Είχε, όμως, την ανησυχία αν όντως προχωρούν στην πνευματική ζωή, αν προοδεύουν κι
αν είναι έτοιμοι για τη Βασιλεία του Θεού. Περίμενε ένα σημάδι γι’ αυτό απ’ τον Θεό, αλλά δεν έπαιρνε καμία απάντηση. Κάποια ημέρα θα γινόταν αγρυπνία στην εκκλησία μιας άλλης σκήτης που απείχε πολλές ώρες απ’ τη δική τους. Έπρεπε να γίνει πορεία μες στην έρημο. Έστειλε τους υποτακτικούς του απ’ το πρωί, ώστε να φθάσουν νωρίς, για να τακτοποιήσουν την εκκλησία, κι
ο Γέροντας θα πήγαινε τ’ απόγευμα. Οι υποτακτικοί είχαν προχωρήσει αρκετά, όταν ξαφνικά άκουσαν βογκητά. Ήταν ένας άνθρωπος βαριά τραυματισμένος και ζητούσε βοήθεια:
-Πάρτε με, σας παρακαλώ, τους έλεγε, γιατί εδώ είναι ερημιά, κανείς δεν περνάει, ποιος θα μπορέσει να με βοηθήσει. Εσείς είστε δυο.
Σηκώστε με και οδηγήστε με στο πρώτο χωριό.
-Δεν μπορούμε! του είπαν. Βιαζόμαστε να πάμε για την αγρυπνία έχουμε πάρει εντολή να  ετοιμάσουμε.
-Πάρτε με, σας παρακαλώ! Αν μ’ αφήσετε, θα πεθάνω, θα με φάνε τα θηρία.
-Δεν μπορούμε! Τι να κάνουμε, πρέπει να πάμε στο καθήκον μας.
Κι έφυγαν. Τ’ απόγευμα ξεκίνησε ο Γέροντας για την αγρυπνία. Πέρασε από τον ίδιο δρόμο. Έφθασε και στο μέρος που ήταν ο τραυματισμένος. Τον βλέπει, τον πλησιάζει και του λέει:
-Τι έπαθες, άνθρωπε του Θεού; Τι έχεις; Από πότε είσαι εδώ; Δε σε είδε κανείς;
-Πέρασαν το πρωί δύο μοναχοί και τους παρακάλεσα να με βοηθήσουν, αλλά βιαζόντουσαν να πάνε
στην αγρυπνία.
-Θα σε πάρω εγώ. Μην ανησυχείς! Του λέει.
-Δεν μπορείς εσύ, είσαι γέροντας, δεν μπορείς να με σηκώσεις, αδύνατον!
-Όχι, θα σε πάρω! Δεν μπορώ να σ’ αφήσω!
-Μα δεν μπορείς να με σηκώσεις.
-Θα σκύψω και συ πιάσου από πάνω μου και λίγο λίγο θα σε πάω σε κανένα κοντινό χωριό. Λίγο
σήμερα, λίγο αύριο, θα σε φθάσω. Και τον πήρε με μεγάλη δυσκολία κι άρχισε να βαδίζει με το βάρος
εκείνο μες στην άμμο πάρα πολύ δύσκολα. Ο ιδρώτας έτρεχε ποτάμι και σκεπτόταν: «Έστω και σε τρεις μέρες θα φθάσω».
Καθώς όμως προχωρούσε άρχισε να νιώθει το φορτίο του πιο ελαφρό, πιο ελαφρό και σε κάποια
στιγμή αισθάνθηκε σαν να μην κρατάει τίποτα. Τότε γυρίζει πίσω να δει τι συμβαίνει και βλέπει με έκπληξη πάνω του έναν άγγελο. Ο άγγελος του είπε:
-Μ’ έστειλε ο Θεός να σε πληροφορήσω ότι οι δύο υποτακτικοί σου δεν είναι άξιοι της Βασιλείας
του Θεού, γιατί δεν έχουν αγάπη».

Με όσα μάθαμε και όσα λέει ο Άγιος Πορφύριος, ας δούμε το έργο της Elena Murariu,
και ας θυμηθούμε την εκφώνηση, στη θεία Λειτουργία, «Μετά φόβου Θεού, πίστεως και αγάπης
προσέλθετε».
-To νόημα της λέξης «φόβος» στην εκφώνηση αυτή είναι ίδια με του φόβου για τον οποίο
συζητάμε ως τώρα;
Ο όσιος Μάξιμος Ομολογητής απαντά σε αυτό:«Ο πρώτος (φόβος) γεννιέται μέσα στην ψυχή μας από τις απειλές της κολάσεως. Εξ αιτίας αυτού αναπτύσσεται μέσα μας, κατά σειρά, η εγκράτεια, η υπομονή, η ελπίδα στον Θεό, η απάθεια και η αγάπη. Ο δεύτερος φόβος είναι συνδεδεμένος με την ίδια την αγάπη. Αυτός γεννά διαρκώς στην ψυχή την ευλάβεια, για να μην καταφρονήσει τον Θεό η ψυχή, εξ αιτίας της παρρησίας που δημιουργεί η αγάπη».
Ας σκεφτούμε, τέλος, και ας γράψουμε, αν υπάρχει κάποιο όριο ή περαιτέρω κριτήριο στην αγάπη, που μας ζητά να δείξουμε ο Θεός

Πηγή: Αθανάσιος Ν. Παπαθανασίου, Μάριος Κουκουνάρας Λιάγκης, Θέματα Χριστιανικής Ηθικής και Ποιμαντικής Θεολογίας,ΤΕΥΧΟΣ Α΄ ΘΕΜΑΤΑ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗΣ ΗΘΙΚΗΣ Γ΄ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ, σελ:17-24

Γάμος και Οικογένεια

Δρόμος χαρισματούχων 

 «Ο καθένας έχει το δικό του χάρισμα από τον Θεό, ο ένας έτσι, ο άλλος αλλιώς». Με αυτά τα λόγια ο απόστολος Παύλος μιλά για τις δύο επιλογές που έχει ο άνθρωπος: τον δρόμο της παρθενίας (ή αγαμίας) και τον δρόμο του γάμου. Όποιος επιλέγει οποιονδήποτε από τους δύο τρόπους ζωής ειλικρινά, νηφάλια και ολόκαρδα, υλοποιεί έμπρακτα την κλίση που του έχει δοθεί από τον Θεό. Με άλλα λόγια, ο γάμος δεν αποτελεί «έκπτωση» ή αδυναμία ή παραχώρηση· δεν αποτελεί τον δρόμο των «αδύναμων», αλλά έναν δρόμο ιδιαίτερο (πάντα τα χαρίσματα υπάρχουν σε ποικιλία), προς τον κοινό στόχο, που είναι η σωτηρία.

  «Αγάπην τελείαν…» 

  Οι δύο άνθρωποι, που συνάπτουν σχέση και γάμο, καλούνται να αλληλοσυμπληρώνονται. «Θα γίνουν οι δυο τους ένας άνθρωπος» («ἔσονται οἱ δύο εἰς σάρκα μίαν»), λέει η Αγία Γραφή. Η φράση αυτή είναι από τα λόγια που είπε ο Αδάμ όταν αντίκρισε για πρώτη φορά την Εύα. Τα επανέλαβε ο απόστολος Παύλος μιλώντας για την ανδρόγυνη ένωση. Και τα ακούμε κατά την τέλεση του μυστηρίου του γάμου  Για την Εκκλησία, η σχέση του άνδρα και της γυναίκας θεμελιώνεται όχι σε μια τυπική συμφωνία, αλλά σε μια βαθιά συμφωνία, στο μυστήριο της αγάπης. Μία από τις προσευχές που αναπέμπονται προς τον Θεό κατά την ιερολογία του γάμου, του ζητά να στέλνει στο ζευγάρι πλήρη αγάπη («ἀγάπην τελείαν»). Είναι εντυπωσιακό μάλιστα το εξής: Σε περίπτωση που το ένα μέρος (είτε ο άνδρας είτε η γυναίκα) είναι πιστό (δηλαδή Χριστιανός ή Χριστιανή) και το άλλο μέρος (είτε η γυναίκα είτε ο άνδρας) είναι άπιστο, τι πρέπει άραγε να κάνει το πιστό μέλος; Ο απόστολος Παύλος απαντά προτρέποντας τον χριστιανό σύζυγο να μη χωρίζει από τη μη χριστιανή σύζυγο - και το αντίστροφο: «Ο μη χριστιανός άνδρας, χάρη στην ένωση με τη γυναίκα του, μπήκε στον χώρο του Θεού· και η μη χριστιανή γυναίκα μπήκε στον χώρο του Θεού χάρη στην ένωση με τον χριστιανό […]. Πού ξέρεις εσύ, γυναίκα; Ίσως σώσεις τον άντρα σου. Ή, πού ξέρεις εσύ, άντρα; Ίσως σώσεις τη γυναίκα σου».

Ας συσχετίσουμε αυτήν την παρότρυνση του Παύλου με ένα άλλο σημείο της Αγίας Γραφής. Διαβάζουμε ότι το ιδεώδες είναι να μη διαλύεται ένας γάμος, παρά μόνο αν υπάρξει μοιχεία5. Βλέπουμε, λοιπόν, ότι ένας γάμος μπορεί να μη διαλυθεί για οιονδήποτε άλλον λόγο, σπάζει όμως όποτε σπάσει η αγάπη και η αφοσίωση του ενός προς τον άλλον. 

Οδοιπόροι με φιλότιμο

  Με το μυστήριο του γάμου η αγάπη αποκτά αιώνια προοπτική. Ακούμε στην ιερολογία την προσευχή: «Ἀνάλαβε [Κύριε] τούς στεφάνους αὐτῶν ἐν τῇ βασιλείᾳ σου». Αν δεν υπάρχει αυτή η προοπτική της αιωνιότητας, τότε τα πάντα σβήνουν στον θάνατο. Όταν υπάρχει μια ποιοτική σχέση μεταξύ δύο νέων, δηλαδή μία σχέση η οποία βασίζεται στην αγάπη και στην αφοσίωση, τότε αυτή η σχέση δεν είναι ούτε ανήθικη ούτε πορνική, ακόμα κι αν δεν έχει ιερολογηθεί. Αν όμως δεν «μπολιαστεί» στη ζωή του Θεού, είναι φθαρτή· υποταγμένη στον θάνατο και σβήνει με τον θάνατο, δεν «διαιωνίζεται»6. Κανένα μυστήριο της Εκκλησίας δεν είναι μαγική τελετή, ούτε ξόρκια που τάχα παράγουν αποτελέσματα αυτόματα και ανεξάρτητα από τη θέληση των ανθρώπων. Το μυστήριο του γάμου, λοιπόν, προσφέρει στον άνθρωπο μια αληθινή δυνατότητα, αλλά απομένει στον άνθρωπο να ανταποκριθεί. Ολόκληρη η ζωή, κι όχι μόνο η ώρα της τελετής, είναι πορεία που χρειάζεται να γίνει με φιλότιμο, με προσπάθεια για το καλύτερο, με ειλικρίνεια και -όπως είπαμε- με αγάπη. Και κάθε ανθρώπινη προσπάθεια μπορεί να καρποφορήσει, μπορεί και να αποτύχει. Εδώ χρειάζεται να είμαστε πολύ προσεκτικοί πάνω σε ένα λεπτό και οδυνηρό ζήτημα. Πορνεία είναι η γενετήσια σχέση, στην οποία ο ένας άνθρωπος βλέπει τον άλλον ως εργαλείο, το οποίο το χρησιμοποιεί είτε με κάποιο αντάλλαγμα είτε για ατομική του ικανοποίηση. Είναι η σχέση από την οποία απουσιάζει η αγάπη και η αμοιβαία αφιέρωση μεταξύ δύο προσωπικοτήτων. Πορνικός, λοιπόν, είναι στην ουσία κι ένας γάμος που τυπικά συνάφθηκε με όλους τους κανόνες και με ιερολογία, αλλά για κάποιο αντάλλαγμα ή για την επίτευξη κάποιου άλλου σκοπού. Γιώργος Σικελιώτης, Οικογένεια. Η οικογένεια Ο ερχομός παιδιών δεν είναι ο σκοπός του γάμου, είναι όμως (οφείλει να είναι) ένας υπέροχος καρπός της συζυγικής αγάπης. Η οικογένεια που θα δημιουργηθεί οφείλει να είναι η βασική ανθρώπινη κοινότητα, στην οποία θα συνδυάζονται δύο πολύτιμες παράμετροι: Αφενός η συνύπαρξη όλων και αφετέρου η μοναδικότητα του καθενός (κατά το υπόδειγμα της ζωής της Αγίας Τριάδας, όπως έχουμε δει).  

  Αυτές οι δύο παράμετροι δεν προκύπτουν αυτόματα. Δεν είναι καν βέβαιο ότι όντως θα υπάρξουν. Χρειάζεται υπευθυνότητα και φιλότιμο. Ο κοινωνικός ψυχολόγος Έριχ Φρομ έχει επισημάνει ότι στη ζωή του ανθρώπου πρέπει να πραγματοποιηθούν τρεις έξοδοι: από τη μήτρα της μητέρας του, από το στήθος της και από την αγκαλιά της. Η τρίτη έξοδος σημαίνει τη συγκρότηση του παιδιού σε ξεχωριστή προσωπικότητα, που δεν θα είναι εξάρτημα της γονεϊκής ύπαρξης. 

Η έξοδος αυτή, μολονότι είναι εξαιρετικά σημαντική για την ψυχική υγεία, δεν επιτυγχάνεται πάντα και απ’ όλους. Συχνά, στο όνομα της αγάπης, η ισχυρή προσωπικότητα του γονιού επισκιάζει ή «απορροφά» την προσωπικότητα του παιδιού. Σε τέτοια περίπτωση όμως πρόκειται για μια «αγάπη» κτητική. Ο άλλος αντιμετωπίζεται σαν ιδιοκτησία. Στην παράδοση της Εκκλησίας αυτός ο κίνδυνος έχει επισημανθεί έντονα. Στο ευαγγέλιο σημειώνεται ότι η γυναίκα ξεχνά τους πόνους του τοκετού όταν γεννηθεί το παιδί, «από τη χαρά της που έφερε έναν άνθρωπο στον κόσμο», κι όχι επειδή λ.χ. «απέκτησε» παιδί. Και ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος υπογραμμίζει ότι το κεφαλαιώδες δεν είναι η τεκνογονία (αυτό είναι κυρίως μια βιολογική λειτουργία που μπορεί να γίνει και ανεπίγνωστα), αλλά η τεκνοτροφία, η σωστή διαπαιδαγώγηση. «Οὐχ ἡ φύσις, ἀλλ’ ἡ ἀρετὴ ποιεῖ πατέρας». Και στην ιερολογία του γάμου ακούμε τον Παύλο να επισημαίνει ότι, προκειμένου να κάνει κάποιος έναν υγιή γάμο, καλείται να αφήσει τους γονείς του και να ενωθεί με τον σύντροφο του.  Ταυτόχρονα, τα παιδιά είναι νεαρές υπάρξεις οι οποίες έχουν ανάγκη την πείρα των γονιών τους, δίχως να έχουν την εγωιστική ψευδαίσθηση ότι όλα και όλοι γύρω τους υπάρχουν για να είναι δικοί τους υπηρέτες. Το ότι θα έρθει η ώρα το παιδί να αφήσει τους γονείς (όπως λέει ο Παύλος), σε καμία περίπτωση δεν σημαίνει έλλειψη σεβασμού ή έχθρα προς τους γονείς. Την αμοιβαιότητα που πρέπει να υπάρχει, την επεσήμανε ο απόστολος Παύλος που ζήτησε από τα παιδιά να τιμούν τους γονείς τους, κι από τους γονείς να μην παροργίζουν τα παιδιά τους. Το ποθούμενο είναι να οικοδομηθεί μια σχέση εμπιστοσύνης και διαλόγου.

  Βήματα μάθησης και έκφρασης

  Βήμα Πρώτο 

 Απαγγέλλουμε τους παρακάτω στίχους και, χωρίς να αναζητήσουμε πληροφορίες γι’ αυτούς, επιχειρούμε να απαντήσουμε στα παρακάτω ερωτήματα:

 • Ποιος/ποια απευθύνει τα λόγια αυτά και σε ποιον/ποιαν; 

• Ποιο συναίσθημα εκφράζει;

 • Με τι παρομοιάζει το συναίσθημα;

 • Τι τίτλο θα βάζαμε;

 • Σε ποια περίπτωση θα λέγαμε εμείς αυτά τα λόγια;

 • Θα τα λέγαμε εύκολα; 

 • Είναι δύσκολο να αγαπήσει ένας άνθρωπος τόσο πολύ έναν άλλο άνθρωπο και γιατί;

 «Βάλε με σφραγίδα στην καρδιά σου ωσάν σφραγίδα στο μπράτσο σου· είναι δυνατή η αγάπη σαν το θάνατο και σκληρός ο πόθος σαν τον άδη· οι σπίθες της είναι σπίθες της φωτιάς, φλόγα του Θεού. Νερά ποτάμια δεν μπορούν να σβήσουν την αγάπη». Πρόκειται για απόσπασμα από το ποιητικό κείμενο της Παλαιάς Διαθήκης «Άσμα Ασμάτων» (μεταγραφή Γιώργου Σεφέρη, εκδ. Ίκαρος, Αθήνα 1967, σ. 33), το οποίο τη σχέση του Θεού με τον λαό του την παρομοιάζει με τη σχέση μεταξύ ενός άνδρα και μιας γυναίκας, που είναι ερωτευμένοι και συνδέονται με φλογερή αγάπη μεταξύ τους. 

Βήμα Δεύτερο Για την Εκκλησία, η σχέση του άνδρα και της γυναίκας θεμελιώνεται όχι σε μια τυπική συμφωνία, αλλά σε μια βαθιά συμφωνία, στο μυστήριο της αγάπης. Η Εκκλησία εύχεται για «τέλεια αγάπη» Ας διαβάσουμε το αποστολικό ανάγνωσμα της ακολουθίας του γάμου (Εφεσ. 5: 20-33):

  Αν ο δρόμος του γάμου είναι η σχέση δύο ανθρώπων, όπως η σχέση του Χριστού και της Εκκλησίας, ποια γνωρίσματα έχει αυτή η σχέση, σύμφωνα με το ανάγνωσμα;

«Λόγια αγάπης να της λες: [...] Εγώ από όλα, τη δική σου αγάπη προτιμώ και τίποτε δεν μου είναι τόσο βασανιστικό ή δυσάρεστο, όσο το να βρεθώ κάποτε σε διάσταση μαζί σου. Κι αν όλα χρειασθεί να τα χάσω, […] κι αν στους έσχατους βρεθώ κινδύνους, οτιδήποτε κι αν πάθω, όλα μου είναι ανεκτά κι υποφερτά, όσο εσύ μου είσαι καλά. Και τα παιδιά, τότε μου είναι περιπόθητα, εφ’ όσον εσύ μας συμπαθείς... Ίσως κάποτε σου πει: Ποτέ ως τώρα δεν ξόδεψα από τα δικά σου, έχω ακόμη τα δικά μου, που μου ‘δωσαν οι γονείς μου. Τότε πες της: Τι λες καλή μου; Έχεις ακόμη τα δικά σου; Ποια λέξη μπορεί να ‘ναι χειρότερη από αυτή; Σώμα δεν έχεις πια δικό σου κι έχεις χρήματα; Δεν είμαστε δύο σώματα μετά το γάμο, αλλά γίναμε ένα. Δεν έχουμε δυο περιουσίες, αλλά μία... Όλα δικά σου είναι, κι εγώ δικός σου είμαι, κορίτσι μου. Αυτό με συμβουλεύει ο Παύλος λέγοντας ότι ο άνδρας δεν εξουσιάζει το σώμα του, αλλά η γυναίκα. Κι αν δεν έχω εγώ εξουσία στο σώμα μου, αλλά εσύ, πόσο μάλλον δικά σου είναι τα χρήματα […]. Ποτέ να μην της μιλάς με πεζό τρόπο, αλλά με φιλοφροσύνη, με τιμή, με αγάπη πολλή. Να την τιμάς, και δε θα βρεθεί στην ανάγκη να ζητήσει την τιμή από άλλους [...]. Να την προτιμάς από όλους για όλα, για την ομορφιά, για τη σωφροσύνη της, και να την εγκωμιάζεις. Να κάνεις φανερό ότι σ’ αρέσει η συντροφιά της κι ότι προτιμάς να μένεις στο σπίτι για να ‘σαι μαζί της από το να βγαίνεις στην αγορά. Από όλους τους φίλους να την προτιμάς, και από τα παιδιά που σου χάρισε, κι αυτά εξαιτίας της να τα αγαπάς»12. 12. Ιωάννης Χρυσόστομος, PG 62, 146-148. Μετάφραση από: Παναγιώτη Νέλλα, Ζώον Θεούμενον, εκδ. Αρμός, Αθήνα 1992, σελ. 85.  

Βήμα Τρίτο Διαβάζοντας το κείμενο του αγίου Ιωάννη Χρυσοστόμου ας σκεφτούμε πόσο εύκολος είναι ο δρόμος του γάμου, όταν κάποιος σύζυγος λέει ειλικρινά τη φράση του αγίου: «Όλα δικά σου είναι, κι εγώ δικός σου είμαι, κορίτσι μου.» Αφού μάθουμε γιατί οι σύζυγοι θεωρούνται οδοιπόροι με φιλότιμο, ας συζητήσουμε ποιος είναι πραγματικά ο σκοπός του γάμου και ας καταγράψουμε τις απόψεις μας. 

Ο ερχομός παιδιών είναι ο σκοπός του γάμου ή καρπός της συζυγικής αγάπης; 

 Βήμα Τέταρτο Η οικογένεια είναι η βασική ανθρώπινη κοινότητα, στην οποία η συνύπαρξη όλων δεν στερεί τη μοναδικότητα του καθενός (κατά το υπόδειγμα της ζωής της Αγίας Τριάδας).

 Ας συζητήσουμε με βάση τα παραπάνω, αν ισχύει η φράση που ακούγεται από κάποιους γονείς, «Είσαι δικό μας παιδί και θα κάνεις ό,τι λέμε εμείς».

 Ας υποθέσουμε ότι μας έλεγε ο πατέρας μας την παραπάνω φράση. Πώς θα αντιδρούσαμε και τι θα λέγαμε με βάση τις παρακάτω συμβουλές του Αποστόλου Παύλου13: «1Εσείς, παιδιά, να υπακούτε στους γονείς σας, σύμφωνα με το θέλημα του Κυρίου· αυτό άλλωστε είναι το σωστό. 2Τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα σου, αυτή είναι η μόνη εντολή που περιέχει υπόσχεση: 3για να ευτυχήσεις και να ζήσεις πολλά χρόνια πάνω στη γη. 4Κι εσείς, πατέρες, μη φέρνεστε στα παιδιά σας έτσι ώστε να εξοργίζονται, αλλά να τα ανατρέφετε δίνοντάς τους αγωγή και συμβουλές που εμπνέονται από την πίστη στον Κύριο» 

Αθανάσιος Ν. Παπαθανασίου, Μάριος Κουκουνάρας Λιάγκης,Θέματα Χριστιανικής Ηθικής και Ποιμαντικής Θεολογίας,ΤΕΥΧΟΣ Α΄ ΘΕΜΑΤΑ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗΣ ΗΘΙΚΗΣ Γ΄ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ, σελ:66-73 

Το ανθρώπινο σώμα

Ο Χριστός και το ανθρώπινο σώμα 

 Η Εκκλησία προσδοκά τη σωτηρία του ανθρώπου, δηλαδή συνολικά της ανθρώπινης ύπαρξης. Δεν διδάσκει, δηλαδή, τη σωτηρία μόνο της ψυχής. «Προσδοκῶ ἀνάστασιν νεκρῶν», ομολογούν οι Χριστιανοί στο Σύμβολο της Πίστεως. Ο Χριστός προσέλαβε πλήρη την ανθρώπινη φύση, πράγμα που σημαίνει ότι προσέλαβε και ανθρώπινη ψυχή και ανθρώπινο σώμα. Και όταν αναστήθηκε δεν εγκατέλειψε το σώμα του. Το αναστημένο του σώμα παρέμενε υλικό, αλλά πλέον ελεύθερο από τη φθορά. Ο ίδιος ο Χριστός διαβεβαί ωσε τους μαθητές του γι’ αυτό, όταν, μετά την ανάστα σή του, τους εμφανίστηκε. Τα σημάδια των καρφιών στα χέρια και στα πόδια του, όπως και το σημάδι του λογχισμού στο πλευρό του, έδειχναν ότι συνέχισε να έχει το δικό του σώμα, όμως πλέον αυτό το σώμα δεν περιοριζόταν από τον χώρο και τον χρόνο. Εμφανίστηκε μέσα στο δωμάτιο όπου ήταν μαζεμένοι οι μαθη τές, και όπου οι πόρτες ήταν κλειστές. Έφαγε μπροστά στους έκπληκτους μαθητές του για να τους δείξει  ότι δεν ήταν άυλο φάντασμα, και μάλιστα τους το είπε κατηγορηματικά: «Κοιτάξτε τα χέρια μου και τα πόδια μου για να βεβαιωθείτε ότι είμαι εγώ ο ίδιος. Ψηλαφίστε με και δείτε· ένα φάντασμα δεν έχει σάρκα και οστά, όπως βλέπετε πως έχω εγώ» 

Ο άνθρωπος και το σώμα του 

Για την Εκκλησία το σώμα κάθε ανθρώπου είναι αναφαίρετη παράμετρος της μοναδικότητάς του. Κι όταν μιλάμε για ψυχή και για σώμα, δεν μιλούμε για δύο αντίθετα και εχθρικά μεταξύ τους συστατικά, αλλά για μια αρμονική σύνθεση. Όλα τα δεδομένα του ανθρώπου, δηλαδή όλα όσα εννοούμε με τη λέξη ψυχή και όλα όσα εννοούμε με τη λέξη σώμα, είναι κτιστά. Υπό την έννοια αυτή, όλα, παρ’ όλες τις διαφορές που μπορεί να έχουν μεταξύ τους, όλα είναι συγγενή μεταξύ τους: ανήκουν στη μεγάλη «οικογένεια» του κτιστού. Κανένα απ’ αυτά δεν είναι τμήμα ή σταγονίδιο της θείας ουσίας. Στη νεκρώσιμη ακολουθία το μυστήριο του θανάτου εκφράζεται ως εξής: H «ψυχή ἐκ τοῦ σώματος βιαίως χωρίζεται ἐκ τῆς ἁρμονίας, καί τῆς συμφυΐας ὁ φυσικώτατος δεσμός […] ἀποτέμνεται» («η ψυχή βίαια χωρίζεται από την αρμονική της σχέση με το σώμα και κόβεται ο φυσικός της δεσμός με αυτό»). Αντίστοιχα, λοιπόν, προς την ανάσταση του Χριστού, οι Χριστιανοί προσδοκούν ανάσταση στην οποία θα συμμετέχει και το σώμα τους. Το σώμα δεν είναι απλώς «περιτύλιγμα» ή «τσόφλι» της ανθρώπινης ύπαρξης, πολύ περισσότερο δεν είναι «φυλακή» ή «τάφος» της ψυχής, όπως πιστεύουν διάφορες φιλοσοφίες και θρησκείες. Στον αρχαίο κόσμο διατυπώθηκαν ποικίλες απόψεις για το σώμα, από την ειδωλοποίηση της ωραιότητάς του, μέχρι την περιφρόνησή του λόγω της φθαρτότητάς του. Κατά την εποχή πάντως κατά την οποία απλώθηκε η Εκκλησία στον ελληνορωμαϊκό κόσμο, είχε μεγάλη απήχηση η αρνητική στάση απέναντι στο σώμα. Αναφέρεται ότι ο νεοπλατωνικός φιλόσοφος Πλωτίνος (3ος αι. μ. Χ.) «αισθανόταν ντροπή που είχε σώμα […]. Δεν δεχόταν ούτε καν να τον πλησιάσει γλύπτης ή ζωγράφος για να φτιάξουν την προτομή ή το πορτρέτο του […]. Δεν φτάνει (έλεγε) που έχουμε φορτωθεί αυτή την εφήμερη μορφή· γιατί να θέλει κανείς να τη διατηρήσει περισσότερο, σαν να ΄ναι κάτι που αξίζει;». Και ο στωικός φιλόσοφος Ρωμαίος αυτοκράτορας Μάρκος Αυρήλιος θρηνωδούσε: άνθρωπε «είσαι μια φτωχή ψυχή που κουβαλάει ένα πτώμα» 

Σεβασμός απέναντι στο σώμα  

 Όλα αυτά καταδεικνύουν δύο πράγματα: Ότι το σώμα αφενός αξίζει σεβασμό, και αφετέρου ότι δεν μπορεί να απολυτοποιείται και να γίνεται είδωλο. Οι βιολογικές λειτουργίες είναι δώρο της θείας σοφίας∙ όχι κάτι εφάμαρτο. Ούτε ο ιδρώτας, ούτε η σεξουαλικότητα, ούτε η έμμηνος ρύση μολύνουν πνευματικά τον άνθρωπο. Θέμα αμαρτίας ανακύπτει στον τρόπο του χειρισμού αυτών τον λειτουργιών· όχι σ’ αυτές καθαυτές. Ο άνθρωπος έχει ευθύνη για το σώμα του. «Το σώμα», μας λέει ο απόστολος Παύλος, «δεν έγινε για να πορνεύουμε, αλλά για να δοξάζουμε τον Κύριο, και ο Κύριος θα δοξάσει το σώμα […]. Το σώμα σας είναι ναός του Αγίου Πνεύματος το οποίο σας χάρισε ο Θεός»

  Ειδωλοποίηση του σώματος

  Είναι ευνόητο, λοιπόν, ότι η υγεία αποτελεί σπουδαίο ζήτημα, ώστε ο άνθρωπος να ζει κατά το δυνατόν ήρεμη και δημιουργική ζωή. Ωστόσο τίποτα δεν μπορεί να απολυτοποιείται και να θεοποιείται. Για τον Χριστιανό η υγεία δεν είναι «το πολυτιμότερο αγαθό». Πόσο υγιής είναι, στην πραγματικότητα, ένας άνθρωπος, ο οποίος έχει μεν βιολογική υγεία, αλλά όχι αγάπη; Όσοι εξάλλου κάνουν πράξεις αυτοθυσίας, θέτουν την υγεία και την ίδια τους τη ζωή σε δεύτερη μοίρα. Τι θα γινόταν αν την έθεταν σε πρώτη; Πολύ σημαντικές, επίσης, είναι οι περιπτώσεις των αθεράπευτων αγίων. Είναι κάτι που φαίνεται αντιφατικό ή περίεργο, τουλάχιστον σε όσους απολυτοποιούν την υγεία και πιστεύουν ότι η θρησκευτική ζωή στοχεύει κατεξοχήν στη διατήρησή της. Άγιοι όπως ο απόστολος Παύλος και ο πρόσφατος Πορφύριος ο Καυσοκαλυβίτης κοιμήθηκαν χωρίς να γιατρευτούν από τις ασθένειες που τους μάστιζαν (και μάλιστα, παρόλο που οι ίδιοι ενεργούσαν, με τη χάρη του Θεού, ιάσεις σε άλλους). Έχουμε να κάνουμε με το μυστήριο του Σταυρού στη ζωή του πιστού. Οι άγιοι αυτοί έζησαν την κένωση του Χριστού και ανέλαβαν τον πόνο του κόσμου, ζώντας οι ίδιοι τις οδύνες των άλλων σε ύψιστο βαθμό. Επιπλέον, στη ζωή αυτών των αγίων φανερώθηκε ότι η σχέση τους με τον Χριστό δεν βασιζόταν σε οιοδήποτε «δεκανίκι». Δεν αγαπούσαν, δηλαδή, τον Χριστό ε π ε ι δ ή τους έδινε υγεία ή ε π ε ι δ ή τους χάριζε επιτυχία κλπ. Η αγάπη τους αφορούσε καθαυτόν τον αγαπημένο, και αυτό φανερώθηκε όταν στη ζωή των αγίων κατέρρευσαν αυτά που ο κόσμος θεωρεί πηγές της ευτυχίας (όπως η υγεία). Η ζωή είναι δεμένη με τη φθορά. Η φθορά αυτή μπορεί να αντιμετωπιστεί ριζικά μόνο με την ανάσταση, την οποία χορηγεί ο Θεός. Η ανάσταση θα φέρει το τέλος του τέλους, ενώ οι ανθρώπινες προσπάθειες (της βιομηχανίας ομορφιάς, καλλυντικών, φαρμάκων κλπ.) απλώς αναβάλλουν το τέλος. Προηγμένες μάλιστα τεχνικές προσφέρουν την ψευδαίσθηση της «αιώνιας νεότητας», εγκλωβίζουν τον άνθρωπο σε έναν τρόμο για τα γηρατειά και δεν τον αφή νουν να ζήσει τις χαρές που δίνει κάθε ιδιαίτερη φάση της ανθρώπινης ζωής.

  Η άσκηση και το σώμα 

 Η άσκηση έχει σωματική φυσιογνωμία σε μεγάλο βαθμό, ακριβώς διότι ο άνθρωπος αποτελεί μια ενότητα. Η νηστεία, για παράδειγμα, είναι πνευματικός κόπος και ταυτόχρονα σωματικός. Η σωματική άσκηση ούτε αποβλέπει στο να εξουθενώσει το σώμα, ούτε σώζει από μόνη της. Αντιθέτως, τον «προπονεί» στο να χαλιναγωγεί τον εγωισμό του, να μην υποτάσσει τα πάντα στις ορέξεις του, κι έτσι να μάθει να δεξιώνεται την αγάπη. «Εμείς οι χριστιανοί», έλεγε στην αιγυπτιακή έρημο ο αββάς Ποιμήν, «δεν διδαχθήκαμε να είμαστε σωματοκτόνοι, αλλά παθοκτόνοι». Μπορούμε να πούμε ότι το φυσικό περιβάλλον αποτελεί, κατά κάποιον τρόπο, προέκταση του ανθρώπινου σώματος. Άλλωστε το φαινόμενο της τροφής σημαίνει μια αδιάκοπη σχέση περιβάλλοντος και ανθρώπου. Αυτό σημαίνει ότι το περιβάλλον δεν είναι κάτι αδιάφορο, που ο άνθρωπος έχει δικαίωμα να το απομυζά. Η φροντίδα του σώματος πρέπει να συνδυάζεται με τη φροντίδα όλου του υλικού κόσμου. Πλευρά της αληθινής νηστείας είναι και η ασκητική (όχι πλεονεκτική, όχι αχόρταγη) χρήση του κόσμου, των διαφόρων ζωικών ειδών, των πηγών ενέργειας κλπ.

 Βήματα μάθησης και έκφρασης 

 Βήμα Πρώτο Είναι σημαντικό να αναρωτηθούμε από την αρχή, τι πιστεύουμε εμείς για την ψυχή και το σώμα του ανθρώπου. Όταν μιλάμε για ψυχή και για σώμα, μιλάμε για δύο αντίθετα και εχθρικά μεταξύ τους συστατικά ή για μια αρμονική σύνθεση; Είναι καλό να καταγράψουμε τις απόψεις μας, για να τις αναστοχαστούμε στο τέλος του μαθήματος.

 Βήμα Δεύτερο Πολλές φορές στην εκκλησιαστική γλώσσα χρησιμοποιούμε τον όρο «πνευματικός». Π.χ. «πνευματική πατρότητα», «πνευματικά λόγια», «πνευματική παράδοση», «πνευματική καθοδήγηση», «πνευματική έκδοση» κ.ά. Τι σημαίνει ο όρος «πνευματικός»; Αφορά μόνο το ανθρώπινο πνεύμα (την ψυχή) και όχι το σώμα; Για να απαντήσουμε, ας σκεφτούμε την ενανθρώπηση του Χριστού και ας φέρουμε στον νου μας ότι τη χάρη του Θεού δεν την δίνει το ανθρώπινο πνεύμα, αλλά το Άγιο Πνεύμα. Χρησιμοποιείστε και την προσευχή «Βασιλεύ ουράνιε, Παράκλητε, το Πνεύμα της αληθείας…», η οποία απευθύνεται στο Άγιο Πνεύμα.

 Παρατηρείστε την παρακάτω εικόνα του Μιχάλη Βασιλάκη. Το γεγονός που αποτυπώνεται συνέβη πριν ή μετά την Ανάσταση του Χριστού; Ποιοι είναι οι πρωταγωνιστές; Σε αυτήν την εικόνα λέει ο Χριστός στον Θωμά: «Φέρε το δάχτυλό σου εδώ και δες τα χέρια μου, και φέρε το χέρι σου και βάλ’ το στην πλευρά μου. Πάψε ν’ αμφιβάλλεις και πίστεψε». 

 Βήμα Τρίτο Ας αναλύσουμε δύο βασικά ζητήματα, που απορρέουν από την πρόσληψη της πλήρους ανθρώπινης φύσης από τον Χριστό. 

 Α. Το σώμα απαιτεί τον ίδιο σεβασμό με το πνεύμα.

 Β. Το σώμα δεν μπορεί να απολυτοποιείται και να γίνεται είδωλο. Οι μισοί θα ασχοληθούμε με το πρώτο ζήτημα και οι άλλοι μισοί με το δεύτερο. Σκοπός είναι να καταθέσουμε τρία επιχειρήματα για το ζήτημα, με βάση όσα μάθαμε και όσα λένε για το κάθε ζήτημα ξεχωριστά οι παρακάτω πηγές: 

Ζήτημα Α. «Ὁ Λόγος σάρξ ἐγένετο» (Ιω. 1:1) «Το σώμα», μας λέει ο απόστολος Παύλος, «δεν έγινε για να πορνεύουμε, αλλά για να δοξάζουμε τον Κύριο, και ο Κύριος θα δοξάσει το σώμα […]. Το σώμα σας είναι ναός του Αγίου Πνεύματος το οποίο σας χάρισε ο Θεός»7. Στο Άγιο Βάπτισμα, «γράφει ο άγιος Συμεών Θεσσαλονίκης: ο ιερέας “κείρει τις τρίχες της κεφαλής του νεοφώτιστου σταυροειδώς… (και) κάνει αυτήν την κουρά σαν μία σφραγίδα, διότι τον κείρει σταυροειδώς, για να απορρίπτει από τον νου του κάθε περιττή έννοια […]. Ακόμη, η κόμη προ σφέρεται από τον βαπτισθέντα στον Θεό, ως αρχική θυσία του ανθρώπινου σώματος” […]. H ευχή της τριχοκουρίας είναι ένας ύμνος στον άνθρωπο που φωτίσθηκε από το αληθινό Φως και αποκαταστάθηκε στο πρωτόκτιστο κάλλος. Ένας ύμνος στον Θεό για τον άνθρωπο, που τον τίμησε με την Εικόνα Του, που τον στόλισε με ψυχή λογική και σώμα ευπρεπές. Σώμα, του οποίου όλα τα μέλη είναι κατάλληλα για να ευχαριστούν και να δοξο λογούν τον αριστοτέχνη δημιουργό

 Ζήτημα Β: Απόστολος Παύλος: «Φανερά δέ ἐστι τά ἔργα τῆς σαρκός, ἅτινά ἐστι μοιχεία, πορνεία, ἀκαθαρ σία, ἀσέλγεια, εἰδωλολατρία, φαρμακεία, ἔχθραι, ἔρεις, ζῆλοι, θυμοί, ἐριθεῖαι, διχοστασίαι, αἱρέσεις, φθό νοι, φόνοι, μέθαι, κῶμοι καί τά ὅμοια τούτοις». 

 Ιωάννης Χρυσόστομος: «Δε θέλουμε ν’ απομακρύνουμε τη σάρκα, …αλλά τη φθορά. Όχι το σώμα, αλλά τον θάνατο. Άλλο πράγμα είναι το σώμα και άλλο ο θάνατος, άλλο το σώμα και άλλο η φθορά. Ούτε το σώμα είναι φθορά, ούτε η φθορά είναι σώμα. Και είναι βέβαια φθαρτό το σώμα, δεν είναι όμως φθορά το σώμα. Και το σώμα είναι θνητό, δεν είναι όμως θάνατος το σώμα. Ο στεναγμός, λοιπόν, δεν είναι για το σώμα, αλλά για την επικείμενη φθορά. Και αληθινά το σώμα είναι βαρύ και ενοχλητικό και δυσάρεστο, όχι από τη φύση του, αλλά από τη θνητότητα που αργότερα ήρθε σ’ αυτό».

Αφού συζητήσουμε τα επιχειρήματά μας, ας μάθουμε περισσότερα για την ειδωλοποίηση του σώματος και ας αναρωτηθούμε ποια είναι η «υγεία» του σώματος για την οποία τόσο συχνά ευχόμαστε. Για να αντιληφθούμε βαθύτερα το μυστήριο του Σταυρού στη ζωή του πιστού, ας ακούσουμε τα λόγια του αγίου Πορφυρίου του Καυσοκαλυβίτου, όταν αναφέρεται στις ασθένειές του: «Ευχαριστώ τον Θεό, που μου έδωσε πολλές αρρώστιες. Πολλές φορές του λέω: “Χριστέ μου η αγάπη Σου δεν έχει όρια”. Το πώς ζω είναι ένα θαύμα. Μέσα στις άλλες μου αρρώστιες έχω καρκίνο στην υπόφυση. Δημιουργήθηκε εκεί όγκος που μεγαλώνει και πιέζει το οπτικό νεύρο. Γι’ αυτό τώρα πια δεν βλέπω. Πονάω φοβερά. Προσεύχομαι, όμως, σηκώνοντας τον Σταυρό του Χριστού με υπομονή […]. Γι’ αυτό δεν προσεύχομαι να με κάνει ο Θεός καλά. Προσεύχομαι να με κάνει καλό».

 Βήμα Τέταρτο Η άσκηση του σώματος βοηθά τον άνθρωπο να υποδεχτεί με το σώμα και το πνεύμα του τον Θεό. Η σωματική άσκηση ούτε αποβλέπει στο να εξουθενώσει το σώμα, ούτε σώζει από μόνη της. Γιατί είναι απαραίτητη; Ας επιχειρήσουμε να απευθυνθούμε σε έναν φίλο/μία φίλη μας, που μας κάνει μια απλή ερώτηση: «Γιατί να ωφελεί η άσκηση του σώματος την ψυχή μου; Νομίζω ότι δεν χρειάζεται, αφού πνευματικά γνωρίζω τι θέλει ο Θεός από μένα.» Θα μας βοηθήσουν όσα λέει ο όσιος Μακάριος ο Αιγύπτιος: 

 «Η ψυχή […] έχει τη διάκριση του καλού και του κακού, όπως έχουμε τα μάτια […]. Αυτή η διάκριση καθοδηγεί σωστά την ψυχή με το σώμα, όταν περνάει μέσα από τα αγκάθια της ζωής και μέσα από τον βούρκο και τη φωτιά και τους γκρεμούς, δηλαδή μέσα από τις επιθυμίες και τις ηδονές και άλλα αδιέξοδα αυτής της εποχής. Η ψυχή οφείλει, μέσα σε όλα αυτά, να συγκρατεί τον εαυτό της, και να μα ζεύει, να φυλάει το ρούχο του σώματος, με καθαρό μυαλό και θάρρος, με φροντίδα και προσοχή. Μη και σχιστεί στα ξύλα και τα αγκάθια των υποχρεώσεων, των μεριμνών και των προβλημάτων της καθημερινότητας. Μη και καεί στη φωτιά της επιθυμίας. Έτσι φορώντας το σώμα η ψυχή, γυρίζει το βλέμμα για να μη δει κάτι κακό, μαζεύει τα αυτιά για να μην ακούσει να κατηγορούνται οι άνθρωποι, μαζεύει τη γλώσσα για να μην πει λόγια άστοχα, εμποδίζει τα χέρια και τα πόδια να κάνουν κακό. Γιατί η ψυχή έχει τη δυνατότητα να αποστρέψει και να εμποδίσει τα μέλη του σώματος από κακά θεάματα, βλαβερά και χυδαία ακούσματα, λόγια απρεπή και ασχολίες κοσμικές και κακές. Η ψυχή αυτή αποφεύγει τη φαντασία, γιατί προσέχει να μη χάνει η καρδιά τον δρόμο της στον κόσμο με ρεμβασμούς. Έτσι, αγωνίζεται και πασχίζει και συγκρατεί με πολλή προσοχή τα μέλη του σώματος από κάθε κακό, για να το φυλάει σαν το καλό ρούχο, που δεν σχίστηκε, που δεν κάηκε, που έμεινε καθαρό»

Αθανάσιος Ν. Παπαθανασίου, Μάριος Κουκουνάρας Λιάγκης,Θέματα Χριστιανικής Ηθικής και Ποιμαντικής Θεολογίας,ΤΕΥΧΟΣ Α΄ ΘΕΜΑΤΑ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗΣ ΗΘΙΚΗΣ Γ΄ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ, σελ:59-65