Το Ανθρώπινο Σώμα – Ναός του Θεού και Δώρο Ζωής

Η Χριστιανική Θεώρηση έναντι του Αρχαίου Κόσμου

Στον αρχαίο κόσμο κυριαρχούσαν συχνά αρνητικές απόψεις για το σώμα.

Πλωτίνος: Αισθανόταν ντροπή που είχε σώμα και αρνούνταν να ποζάρει σε καλλιτέχνες, θεωρώντας το μια «εφήμερη μορφή» που δεν αξίζει.

Μάρκος Αυρήλιος: Περιέγραφε τον άνθρωπο ως μια «φτωχή ψυχή που κουβαλάει ένα πτώμα».

Πλατωνισμός: Η ψυχή θεωρούνταν φυλακισμένη στην ύλη και το σώμα ως «τάφος» της ψυχής.

Η Ανατροπή: Ο Χριστιανισμός προκάλεσε επανάσταση με τη θετική του στάση, σε σημείο που ο φιλόσοφος Κέλσος κατηγορούσε τους χριστιανούς ως «γένος φιλοσώματον».

Η Δημιουργία και η Ψυχοσωματική Ενότητα

Ο άνθρωπος δεν είναι μόνο ψυχή ούτε μόνο σώμα, αλλά μια αρμονική σύνθεση και των δύο.

Πλάστηκε από το «χώμα της γης» (υλική υπόσταση) και δέχτηκε την «πνοή ζωής» από τον Θεό (πνευματική συγγένεια).

Κατ' εικόνα: Η εικόνα του Θεού αγκαλιάζει ολόκληρο το πρόσωπο, το σώμα και την ψυχή.

 Στην Εκκλησία, «πνευματικός» δεν είναι αυτός που ζει σαν να μην έχει σώμα, αλλά εκείνος του οποίου ολόκληρη η ύπαρξη (ψυχή και σώμα) διαποτίζεται από το Άγιο Πνεύμα.

 Ο Χριστός και το Σώμα

Το Χριστολογικό δόγμα υπογραμμίζει την αξία της ύλης και του σώματος.

Ο Χριστός προσέλαβε πλήρη ανθρώπινη φύση (ψυχή και σώμα), δείχνοντας τη σπουδαιότητα του ανθρώπινου οργανισμού.

Ο Χριστός δεν εγκατέλειψε το σώμα Του μετά την Ανάσταση. Εμφανίστηκε στους μαθητές Του με σώμα υλικό (που ψηλάφησαν), αλλά πλέον άφθαρτο και ελεύθερο από περιορισμούς χώρου και χρόνου.

Οι χριστιανοί δεν περιμένουν τη σωτηρία μόνο της ψυχής, αλλά την ανάσταση των νεκρών, δηλαδή την αφθαρτοποίηση ολόκληρου του ανθρώπου.

 Σεβασμός και Βιολογικές Λειτουργίες

Το σώμα αξίζει σεβασμό και δεν πρέπει να περιφρονείται, αλλά ούτε και να ειδωλοποιείται.

Οι βιολογικές λειτουργίες αποτελούν δώρο της θείας σοφίας και δεν είναι κάτι εφάμαρτο.

Υπογραμμίζεται ρητά ότι ούτε ο ιδρώτας, ούτε η σεξουαλικότητα, ούτε η έμμηνος ρύση μολύνουν πνευματικά τον άνθρωπο. Θέμα αμαρτίας προκύπτει μόνο στον τρόπο χειρισμού αυτών των λειτουργιών και όχι στις ίδιες τις λειτουργίες.

Ο Απόστολος Παύλος διδάσκει ότι το σώμα μας είναι ναός του Θεού και πρέπει να το δοξάζουμε, αποφεύγοντας την κατάχρησή του.

Η ορθόδοξη άσκηση (π.χ. νηστεία) δεν στρέφεται κατά του σώματος. Η άσκηση «προπονεί» τον άνθρωπο να χαλιναγωγεί τον εγωισμό του και να μην υποτάσσει τα πάντα στις ορέξεις του, ώστε να μάθει να αγαπά. 

Όπως έλεγε ο αββάς Ποιμήν, οι χριστιανοί δεν διδάχθηκαν να είναι «σωματοκτόνοι» (να εξοντώνουν το σώμα), αλλά «παθοκτόνοι» (να νικούν τα πάθη που φθείρουν την ύπαρξη).

Ευθύνη, Υγεία και Βιοηθική

Ο άνθρωπος έχει την ευθύνη της φροντίδας του σώματός του ως «καλός οικονόμος».

 Αν και η υγεία είναι σπουδαία, δεν είναι το απόλυτο αγαθό. Ένας άνθρωπος με βιολογική υγεία αλλά χωρίς αγάπη δεν θεωρείται πραγματικά υγιής.

Η δωρεά οργάνων δεν θεωρείται ευθανασία ή αυτοκτονία, αλλά εκφράζει τη «μείζονα αγάπη» και την αυτοπροσφορά προς τον συνάνθρωπο.

Η Εκκλησία τονίζει ότι ο άνθρωπος δεν είναι απλώς ένα «άθροισμα γονιδίων», αλλά μια εικόνα του Θεού που δεν πρέπει να μετατρέπεται σε βιολογικό πειραματιστήριο.

 Το Σώμα ως Προέκταση του Περιβάλλοντος

Η φροντίδα του σώματος συνδέεται με τη φροντίδα όλου του υλικού κόσμου.

Το φυσικό περιβάλλον αποτελεί προέκταση του ανθρώπινου σώματος μέσω της τροφής.

Η αληθινή νηστεία περιλαμβάνει την ασκητική χρήση του κόσμου (όχι πλεονεκτική ή αχόρταγη), αναγνωρίζοντας την ευθύνη του ανθρώπου ως φύλακα της κτίσης

Το ανθρώπινο σώμα

Σώμα: τάφος, περίβλημα ή κάτι άλλο;

Από τη βιογραφία του περίφημου νεοπλατωνικού φιλοσόφου Πλωτίνου (3ος αι. μ.Χ.) πληροφορούμαστε ότι ο φιλόσοφος “αισθανόταν ντροπή που είχε σώμα ... Απέφευγε να μιλάει για την καταγωγή του, τους προγόνους του ή την πατρίδα του. Δεν δεχόταν ούτε καν να τον πλησιάσει γλύπτης ή ζωγράφος για να φτιάξουν την προτομή ή το πορτρέτο του... Δε φτάνει που έχουμε φορτωθεί αυτή την εφήμερη μορφή (το σώμα)· γιατί να θέλει κανείς να τη διατηρήσει περισσότερο καιρό, σα να ’ναι κάτι που αξίζει;”1. Η μαρτυρία αυτή έχει σημασία, διότι είναι αντιπροσωπευτική απόψεων που δέσποζαν κατά την εποχή που ο Χριστιανισμός ήρθε σε επαφή με τον ελληνορωμαϊκό κόσμο.

Στον αρχαίο κόσμο διατυπώθηκαν ποικίλες απόψεις για το σώμα, από την ειδωλοποίηση της ομορφιάς του μέχρι την περιφρόνησή του λόγω της φθαρτότητάς του. Κατά την εποχή που αναφέραμε, μεγάλη ήταν η απήχηση της Πλατωνικής θέσης ότι μεγαλύτερη προτεραιότητα και αξία έχει η 
ψυχή και ότι το σώμα είναι “σῆμα”-τάφος της2. Το σώμα, δηλαδή, θεωρούνταν ως μνήμα ή περίβλημα και φυλακή3 της ψυχής, η οποία και έπρεπε να ελευθερωθεί από αυτό. “Είσαι μια φτωχή ψυχή που κουβαλάει ένα πτώμα”, έγραφε ο στωικός φιλόσοφος και αυτοκράτορας Μάρκος Αυρήλιος (2ος αι. μ.Χ.)4. Η ασώματη ύπαρξη της ψυχής εμφανιζόταν ως ιδεώδες.

Αντίθετα προς αυτές τις απόψεις, ο Χριστιανισμός θεώρησε τον άνθρωπο ως ενιαία ψυχοσωματική οντότητα. Το σώμα δεν είναι απλώς “περιτύλιγμα”, αλλά στοιχείο της ίδιας της ταυτότητας του ανθρώπου. Οι ανθρώπινες λειτουργίες είναι ψυχοσωματικές, εκδηλώσεις της ενότητας του ανθρώπινου προσώπου. Είναι γεγονός ότι σήμερα είναι διαδεδομένη (ακόμα και ανάμεσα σε θρησκευόμενους) η άποψη πως ο Χριστιανισμός θεωρεί το σώμα ως κάτι κατώτερο ή ως έδρα της αμαρτίας και ότι, λίγο-πολύ, φρονεί ό,τι και οι φιλοσοφικές αντιλήψεις που προαναφέραμε. Αυτό όμως αποτελεί διαστρέβλωση της χριστιανικής τοποθέτησης. Πόσο επαναστατική υπήρξε η θετική στάση της Εκκλησίας απέναντι στο σώμα, φαίνεται από την κατηγορία που εκτόξευε ο φιλόσοφος Κέλσος (2ος αι.) κατά των Χριστιανών, αποκαλώντας τους χλευαστικά “γένος φιλοσώματον”!

Μια αλλιώτικη άποψη

Στην Αγία Γραφή το σώμα, ως δημιούργημα του Θεού, είναι κι αυτό “καλόν λίαν”. Ο άνθρωπος πλάθεται “κατ’ εἰκόνα Θεοῦˮ ως ενιαία ύπαρξη κι έτσι ζούσε στην προπτωτική κατάσταση. Η αποσύνθεσή του, ο τεμαχισμός του σε σώμα και σε ψυχή πρωτοέγινε με το προπατορικό αμάρτημα, με την απομάκρυνσή του, δηλαδή, από το Θεό και την υποδούλωσή του στη φθορά και το θάνατο, σαν κάποιον που απομακρύνθηκε από τη ζεστασιά, με συνέπεια να κρυώσει και να υποκύψει σε ασθένειες. Για το Χριστιανισμό, λοιπόν, αυτό που πρέπει να καταργηθεί δεν είναι το σώμα, αλλά η φθορά του.

Με τη σάρκωσή του ο Χριστός, θέλοντας να σώσει τον πλήρη άνθρωπο, προσέλαβε ολόκληρη την ανθρώπινη φύση, και ψυχή και σώμα. Κανένα ανθρώπινο στοιχείο δεν έμεινε έξω από αυτή την πρόσληψη, πλην,βεβαίως, της αμαρτίας, αφού αυτή αποτελεί παραφθορά κι όχι δομικό στοιχείο της ανθρώπινης ύπαρξης. Η Ανάσταση του Χριστού αποτελεί το υπόδειγμα και την προτύπωση της πορείας όλου του ανθρώπινου γένους. Ο σταυρικός του θάνατος και ο χωρισμός ψυχής και σώματος δεν ήταν το τέρμα. Ο Χριστός αναστήθηκε ενσώματος. Το αναστημένο του σώμα δεν έπαψε να είναι υλικό, ήταν όμως πλέον απαλλαγμένο από τη φθορά και από κάθε αναγκαιότητα (στις εμφανίσεις του αναστάντος Χριστού στους μαθητές του, π.χ., τα ευαγγέλια δείχνουν πως έφαγε μεν για να βεβαιώσει τους μαθητές για τη σωματικότητά του, δε χρειαζόταν όμως να φάει για να επιβιώσει βλ. Λουκ. 24: 42, Ιω. 21: 12-15).

Αυτό, λοιπόν, που οραματίζεται η Εκκλησία, δεν είναι η κατάργηση του σώματος, αλλά η αφθαρτοποίησή του. Η “αιώνια ζωή”, λοιπόν, δεν είναι (όπως γενικά νομίζεται) η συνέχιση της ψυχής και μόνο, μετά το θάνατο του καθενός. Η αληθινά “αιώνια” και αληθινά “ζωή” θα ανατείλει στα Έσχατα με την κατάργηση του θανάτου και αφορά σύνολο τον άνθρωπο, ψυχή και σώμα. Και μάλιστα αφορά το σύμπαν, την κτίση ολόκληρη, αφού αυτή είναι, κατά κάποιον τρόπο, συγγενής και συνέχεια του ανθρώπινου σώματος.

Η έκπτωση σε “σάρκα”

Στη ζωή της Εκκλησίας το σώμα γίνεται “ναός του Αγίου Πνεύματος” (Α΄ Κορ. 6: 19)1. Με την άσκηση ελευθερώνεται από τα πάθη –κυρίως από τον ατομοκεντρισμό– και γίνεται δεκτικό της χάριτος του Θεού. Αυτό το βλέπουμε ιδίως στους αγίους, των οποίων τα σώματα, και όταν ζούσαν και μετά την κοίμησή τους, ξεχειλίζουν από την παρουσία του Αγίου Πνεύματος. Το αντίθετο συμβαίνει όταν το σώμα αυτονομείται, δηλαδή λειτουργεί βάσει των παθών και υποτάσσει στην εξυπηρέτησή τους όλη την ανθρώπινη ύπαρξη.

Στην Αγία Γραφή βρίσκουμε μια χρήση του όρου “σάρκα”, περίεργη για τη σημερινή γλώσσα. Δε σημαίνει το σώμα, αλλά ολόκληρο τον άνθρωπο. Έτσι π.χ. χρησιμοποιεί τη λέξη ο ευαγγελιστής Ιωάννης όταν μιλά για την ενανθρώπηση του Υιού: “ὁ Λόγος σάρξ (δηλαδή πλήρης άνθρωπος) ἐγένετο” (Ιω. 1: 14). Υπάρχει, όμως, κι άλλη σημασία του όρου “σάρκα”, αρνητική αυτή τη φορά. Συγκεκριμένα, σάρκα αποκαλείται η αυτονομημένη ανθρώπινη ύπαρξη (και πάλι, δηλαδή, όχι μόνο το σώμα), η αποκομμένη από τον Θεό, που λειτουργεί με τρόπο αδιέξοδο, αφού προσπαθεί να αντλήσει ζωή από τον θνητό εαυτό της και η οποία “ἐπιθυμεῖ κατά τοῦ (αγίου) Πνεύματος” (Γαλ. 5: 17). Αν δεν κατανοηθεί αυτή η χρήση του όρου “σάρκα”, υπάρχει κίνδυνος σοβαρής παρανόησης. Πράγματι, και Χριστιανοί ακόμη αντιμετωπίζουν το σώμα ως κάτι δαιμονικό ή αμαρτωλό, που πρέπει να εξοντωθεί.

Έτσι εμφανίζονται συμπεριφορές και ασκητικές υπερβολές που αποκλίνουν από το αληθινό εκκλησιαστικό ήθος. Μέσα στη ζωή της Εκκλησίας όμως η άσκηση ελευθερώνει το σώμα από τα φθοροποιά πάθη –όχι τον άνθρωπο από το σώμα του. Πολύ εύστοχα επεσήμανε ένας ασκητής της ερήμου, ο Αββάς* Ποιμήν, ότι “εμείς οι Χριστιανοί δεν διδαχτήκαμε να ’μαστε σωματοκτόνοι, αλλά παθοκτόνοι” – “Ἡμεῖς οὐκ ἐδιδάχθημεν σωματοκτόνοι, ἀλλά παθοκτόνοι”.



1. Πορφυρίου, Περί Πλωτίνου Βίου, α’ (εδώ, ελεύθερη απόδοση). Ο βιογράφος του Πλωτίνου

ήταν μαθητής και φίλος του.

2. Ψυχή ἐστιν ἄνθρωπος (Ἀλκιβιάδης 1, 130). Καί γάρ σῆμά τινές φασιν αὐτό εἶναι τῆς ψυχῆς, ὡς

τεθαμμένης ἐν τῷ νῦν παρόντι: καί διότι αὖ τούτῳ σημαίνει ἅ ἄν σημαίνῃ ἡ ψυχή, καί ταύτῃ

“σῆμα” ὀρθῶς καλεῖσθαι. δοκοῦσι μέντοι μοι μάλιστα θέσθαι οἱ ἀμφί ̓Ορφέα τοῦτο τό ὄνομα,

ὡς δίκην διδούσης τῆς ψυχῆς ὧν δή ἕνεκα δίδωσιν, τοῦτον δέ περίβολον ἔχειν, ἵνα σῴζηται,

δεσμωτηρίου εἰκόνα. (Πλάτωνος Κρατύλος 400 C).

3. Πλάτωνος Φαίδων XXXIII, 82Ε. 
4. Meditationes IV, 41.

1. Δε θέλουμε ν’ απομακρύνουμε τη σάρκα, ...αλλά τη φθορά. Όχι το σώμα, αλλά το θάνατο. Άλλο πράγμα είναι το σώμα και άλλο ο θάνατος, άλλο το σώμα και άλλο η φθορά. Ούτε το σώμα είναι φθορά, ούτε η φθορά είναι σώμα. Και είναι βέβαια φθαρτό το σώμα, δεν είναι όμως φθορά το σώμα. Και το σώμα είναι θνητό, δεν είναι όμως θάνατος το σώμα. Αλλά το σώμα έγινε έργο του Θεού, η φθορά όμως και ο θάνατος εισήχθηκαν από την αμαρτία. Το ξένο λοιπόν θέλω ν’ απομακρύνω, ...όχι το δικό μου. Και ξένο δεν είναι το σώμα, αλλά η φθορά... Το σώμα είναι ανάμεσα στη φθορά και αφθαρσία. Απομακρύνει λοιπόν τη φθορά και φορά την αφθαρσία. Απομακρύνει αυτό που πήρε από την αμαρτία και φορά αυτό που του έδωσε η χάρη του Θεού... Ο στεναγμός λοιπόν δεν είναι για το σώμα, αλλά για την επικείμενη φθορά. Και αληθινά το σώμα είναι βαρύ και ενοχλητικό και δυσάρεστο, όχι από τη φύση του, αλλά από τη θνητότητα που αργότερα ήρθε σ’ αυτό.

Ιωάννης Χρυσόστομος, Ε.Π.Ε., τ. 36, σελ. 127.

2. Κάτου απ’ το χώμα, μες στα σταυρωμένα χέρια τους κρατάνε της καμπάνας το σκοινί - προσμένουνε την ώρα, δεν κοιμούνται, δεν πεθαίνουν, προσμένουν να σημάνουν την ανάσταση. Τούτο το χώμα

είναι δικό τους και δικό μας - δε μπορεί κανείς να μας το πάρει...

Ρίχνουνε αλάτι οι γριές μανάδες στη φωτιά, ρίχνουνε χώμα στα μαλλιά τους, ξερίζωσαν τ’ αμπέλια της Μονοβασιάς μη και γλυκάνει μαύρη ρώγα των οχτρών το στόμα, βάλαν σ’ ένα σακούλι των παππούδων τους τα κόκαλα μαζί με τα μαχαιροπίρουνα και τριγυρνάνε έξω απ’ τα τείχη της πατρίδας τους

ψάχνοντας τόπο να ριζώσουνε στη νύχτα.

Γιάννης Ρίτσος, Ρωμιοσύνη, εκδ. Κέδρος, Αθήνα 198228, σελ. 17-19.

Θέματα Χριστιανικής Ηθικής/ Μάριος Π. Μπέγζος Αθανάσιος Ν. Παπαθανασίου σελ:81-84

Το ανθρώπινο σώμα

Ο Χριστός και το ανθρώπινο σώμα 

 Η Εκκλησία προσδοκά τη σωτηρία του ανθρώπου, δηλαδή συνολικά της ανθρώπινης ύπαρξης. Δεν διδάσκει, δηλαδή, τη σωτηρία μόνο της ψυχής. «Προσδοκῶ ἀνάστασιν νεκρῶν», ομολογούν οι Χριστιανοί στο Σύμβολο της Πίστεως. Ο Χριστός προσέλαβε πλήρη την ανθρώπινη φύση, πράγμα που σημαίνει ότι προσέλαβε και ανθρώπινη ψυχή και ανθρώπινο σώμα. Και όταν αναστήθηκε δεν εγκατέλειψε το σώμα του. Το αναστημένο του σώμα παρέμενε υλικό, αλλά πλέον ελεύθερο από τη φθορά. Ο ίδιος ο Χριστός διαβεβαί ωσε τους μαθητές του γι’ αυτό, όταν, μετά την ανάστα σή του, τους εμφανίστηκε. Τα σημάδια των καρφιών στα χέρια και στα πόδια του, όπως και το σημάδι του λογχισμού στο πλευρό του, έδειχναν ότι συνέχισε να έχει το δικό του σώμα, όμως πλέον αυτό το σώμα δεν περιοριζόταν από τον χώρο και τον χρόνο. Εμφανίστηκε μέσα στο δωμάτιο όπου ήταν μαζεμένοι οι μαθη τές, και όπου οι πόρτες ήταν κλειστές. Έφαγε μπροστά στους έκπληκτους μαθητές του για να τους δείξει  ότι δεν ήταν άυλο φάντασμα, και μάλιστα τους το είπε κατηγορηματικά: «Κοιτάξτε τα χέρια μου και τα πόδια μου για να βεβαιωθείτε ότι είμαι εγώ ο ίδιος. Ψηλαφίστε με και δείτε· ένα φάντασμα δεν έχει σάρκα και οστά, όπως βλέπετε πως έχω εγώ» 

Ο άνθρωπος και το σώμα του 

Για την Εκκλησία το σώμα κάθε ανθρώπου είναι αναφαίρετη παράμετρος της μοναδικότητάς του. Κι όταν μιλάμε για ψυχή και για σώμα, δεν μιλούμε για δύο αντίθετα και εχθρικά μεταξύ τους συστατικά, αλλά για μια αρμονική σύνθεση. Όλα τα δεδομένα του ανθρώπου, δηλαδή όλα όσα εννοούμε με τη λέξη ψυχή και όλα όσα εννοούμε με τη λέξη σώμα, είναι κτιστά. Υπό την έννοια αυτή, όλα, παρ’ όλες τις διαφορές που μπορεί να έχουν μεταξύ τους, όλα είναι συγγενή μεταξύ τους: ανήκουν στη μεγάλη «οικογένεια» του κτιστού. Κανένα απ’ αυτά δεν είναι τμήμα ή σταγονίδιο της θείας ουσίας. Στη νεκρώσιμη ακολουθία το μυστήριο του θανάτου εκφράζεται ως εξής: H «ψυχή ἐκ τοῦ σώματος βιαίως χωρίζεται ἐκ τῆς ἁρμονίας, καί τῆς συμφυΐας ὁ φυσικώτατος δεσμός […] ἀποτέμνεται» («η ψυχή βίαια χωρίζεται από την αρμονική της σχέση με το σώμα και κόβεται ο φυσικός της δεσμός με αυτό»). Αντίστοιχα, λοιπόν, προς την ανάσταση του Χριστού, οι Χριστιανοί προσδοκούν ανάσταση στην οποία θα συμμετέχει και το σώμα τους. Το σώμα δεν είναι απλώς «περιτύλιγμα» ή «τσόφλι» της ανθρώπινης ύπαρξης, πολύ περισσότερο δεν είναι «φυλακή» ή «τάφος» της ψυχής, όπως πιστεύουν διάφορες φιλοσοφίες και θρησκείες. Στον αρχαίο κόσμο διατυπώθηκαν ποικίλες απόψεις για το σώμα, από την ειδωλοποίηση της ωραιότητάς του, μέχρι την περιφρόνησή του λόγω της φθαρτότητάς του. Κατά την εποχή πάντως κατά την οποία απλώθηκε η Εκκλησία στον ελληνορωμαϊκό κόσμο, είχε μεγάλη απήχηση η αρνητική στάση απέναντι στο σώμα. Αναφέρεται ότι ο νεοπλατωνικός φιλόσοφος Πλωτίνος (3ος αι. μ. Χ.) «αισθανόταν ντροπή που είχε σώμα […]. Δεν δεχόταν ούτε καν να τον πλησιάσει γλύπτης ή ζωγράφος για να φτιάξουν την προτομή ή το πορτρέτο του […]. Δεν φτάνει (έλεγε) που έχουμε φορτωθεί αυτή την εφήμερη μορφή· γιατί να θέλει κανείς να τη διατηρήσει περισσότερο, σαν να ΄ναι κάτι που αξίζει;». Και ο στωικός φιλόσοφος Ρωμαίος αυτοκράτορας Μάρκος Αυρήλιος θρηνωδούσε: άνθρωπε «είσαι μια φτωχή ψυχή που κουβαλάει ένα πτώμα» 

Σεβασμός απέναντι στο σώμα  

 Όλα αυτά καταδεικνύουν δύο πράγματα: Ότι το σώμα αφενός αξίζει σεβασμό, και αφετέρου ότι δεν μπορεί να απολυτοποιείται και να γίνεται είδωλο. Οι βιολογικές λειτουργίες είναι δώρο της θείας σοφίας∙ όχι κάτι εφάμαρτο. Ούτε ο ιδρώτας, ούτε η σεξουαλικότητα, ούτε η έμμηνος ρύση μολύνουν πνευματικά τον άνθρωπο. Θέμα αμαρτίας ανακύπτει στον τρόπο του χειρισμού αυτών τον λειτουργιών· όχι σ’ αυτές καθαυτές. Ο άνθρωπος έχει ευθύνη για το σώμα του. «Το σώμα», μας λέει ο απόστολος Παύλος, «δεν έγινε για να πορνεύουμε, αλλά για να δοξάζουμε τον Κύριο, και ο Κύριος θα δοξάσει το σώμα […]. Το σώμα σας είναι ναός του Αγίου Πνεύματος το οποίο σας χάρισε ο Θεός»

  Ειδωλοποίηση του σώματος

  Είναι ευνόητο, λοιπόν, ότι η υγεία αποτελεί σπουδαίο ζήτημα, ώστε ο άνθρωπος να ζει κατά το δυνατόν ήρεμη και δημιουργική ζωή. Ωστόσο τίποτα δεν μπορεί να απολυτοποιείται και να θεοποιείται. Για τον Χριστιανό η υγεία δεν είναι «το πολυτιμότερο αγαθό». Πόσο υγιής είναι, στην πραγματικότητα, ένας άνθρωπος, ο οποίος έχει μεν βιολογική υγεία, αλλά όχι αγάπη; Όσοι εξάλλου κάνουν πράξεις αυτοθυσίας, θέτουν την υγεία και την ίδια τους τη ζωή σε δεύτερη μοίρα. Τι θα γινόταν αν την έθεταν σε πρώτη; Πολύ σημαντικές, επίσης, είναι οι περιπτώσεις των αθεράπευτων αγίων. Είναι κάτι που φαίνεται αντιφατικό ή περίεργο, τουλάχιστον σε όσους απολυτοποιούν την υγεία και πιστεύουν ότι η θρησκευτική ζωή στοχεύει κατεξοχήν στη διατήρησή της. Άγιοι όπως ο απόστολος Παύλος και ο πρόσφατος Πορφύριος ο Καυσοκαλυβίτης κοιμήθηκαν χωρίς να γιατρευτούν από τις ασθένειες που τους μάστιζαν (και μάλιστα, παρόλο που οι ίδιοι ενεργούσαν, με τη χάρη του Θεού, ιάσεις σε άλλους). Έχουμε να κάνουμε με το μυστήριο του Σταυρού στη ζωή του πιστού. Οι άγιοι αυτοί έζησαν την κένωση του Χριστού και ανέλαβαν τον πόνο του κόσμου, ζώντας οι ίδιοι τις οδύνες των άλλων σε ύψιστο βαθμό. Επιπλέον, στη ζωή αυτών των αγίων φανερώθηκε ότι η σχέση τους με τον Χριστό δεν βασιζόταν σε οιοδήποτε «δεκανίκι». Δεν αγαπούσαν, δηλαδή, τον Χριστό ε π ε ι δ ή τους έδινε υγεία ή ε π ε ι δ ή τους χάριζε επιτυχία κλπ. Η αγάπη τους αφορούσε καθαυτόν τον αγαπημένο, και αυτό φανερώθηκε όταν στη ζωή των αγίων κατέρρευσαν αυτά που ο κόσμος θεωρεί πηγές της ευτυχίας (όπως η υγεία). Η ζωή είναι δεμένη με τη φθορά. Η φθορά αυτή μπορεί να αντιμετωπιστεί ριζικά μόνο με την ανάσταση, την οποία χορηγεί ο Θεός. Η ανάσταση θα φέρει το τέλος του τέλους, ενώ οι ανθρώπινες προσπάθειες (της βιομηχανίας ομορφιάς, καλλυντικών, φαρμάκων κλπ.) απλώς αναβάλλουν το τέλος. Προηγμένες μάλιστα τεχνικές προσφέρουν την ψευδαίσθηση της «αιώνιας νεότητας», εγκλωβίζουν τον άνθρωπο σε έναν τρόμο για τα γηρατειά και δεν τον αφή νουν να ζήσει τις χαρές που δίνει κάθε ιδιαίτερη φάση της ανθρώπινης ζωής.

  Η άσκηση και το σώμα 

 Η άσκηση έχει σωματική φυσιογνωμία σε μεγάλο βαθμό, ακριβώς διότι ο άνθρωπος αποτελεί μια ενότητα. Η νηστεία, για παράδειγμα, είναι πνευματικός κόπος και ταυτόχρονα σωματικός. Η σωματική άσκηση ούτε αποβλέπει στο να εξουθενώσει το σώμα, ούτε σώζει από μόνη της. Αντιθέτως, τον «προπονεί» στο να χαλιναγωγεί τον εγωισμό του, να μην υποτάσσει τα πάντα στις ορέξεις του, κι έτσι να μάθει να δεξιώνεται την αγάπη. «Εμείς οι χριστιανοί», έλεγε στην αιγυπτιακή έρημο ο αββάς Ποιμήν, «δεν διδαχθήκαμε να είμαστε σωματοκτόνοι, αλλά παθοκτόνοι». Μπορούμε να πούμε ότι το φυσικό περιβάλλον αποτελεί, κατά κάποιον τρόπο, προέκταση του ανθρώπινου σώματος. Άλλωστε το φαινόμενο της τροφής σημαίνει μια αδιάκοπη σχέση περιβάλλοντος και ανθρώπου. Αυτό σημαίνει ότι το περιβάλλον δεν είναι κάτι αδιάφορο, που ο άνθρωπος έχει δικαίωμα να το απομυζά. Η φροντίδα του σώματος πρέπει να συνδυάζεται με τη φροντίδα όλου του υλικού κόσμου. Πλευρά της αληθινής νηστείας είναι και η ασκητική (όχι πλεονεκτική, όχι αχόρταγη) χρήση του κόσμου, των διαφόρων ζωικών ειδών, των πηγών ενέργειας κλπ.

 Βήματα μάθησης και έκφρασης 

 Βήμα Πρώτο Είναι σημαντικό να αναρωτηθούμε από την αρχή, τι πιστεύουμε εμείς για την ψυχή και το σώμα του ανθρώπου. Όταν μιλάμε για ψυχή και για σώμα, μιλάμε για δύο αντίθετα και εχθρικά μεταξύ τους συστατικά ή για μια αρμονική σύνθεση; Είναι καλό να καταγράψουμε τις απόψεις μας, για να τις αναστοχαστούμε στο τέλος του μαθήματος.

 Βήμα Δεύτερο Πολλές φορές στην εκκλησιαστική γλώσσα χρησιμοποιούμε τον όρο «πνευματικός». Π.χ. «πνευματική πατρότητα», «πνευματικά λόγια», «πνευματική παράδοση», «πνευματική καθοδήγηση», «πνευματική έκδοση» κ.ά. Τι σημαίνει ο όρος «πνευματικός»; Αφορά μόνο το ανθρώπινο πνεύμα (την ψυχή) και όχι το σώμα; Για να απαντήσουμε, ας σκεφτούμε την ενανθρώπηση του Χριστού και ας φέρουμε στον νου μας ότι τη χάρη του Θεού δεν την δίνει το ανθρώπινο πνεύμα, αλλά το Άγιο Πνεύμα. Χρησιμοποιείστε και την προσευχή «Βασιλεύ ουράνιε, Παράκλητε, το Πνεύμα της αληθείας…», η οποία απευθύνεται στο Άγιο Πνεύμα.

 Παρατηρείστε την παρακάτω εικόνα του Μιχάλη Βασιλάκη. Το γεγονός που αποτυπώνεται συνέβη πριν ή μετά την Ανάσταση του Χριστού; Ποιοι είναι οι πρωταγωνιστές; Σε αυτήν την εικόνα λέει ο Χριστός στον Θωμά: «Φέρε το δάχτυλό σου εδώ και δες τα χέρια μου, και φέρε το χέρι σου και βάλ’ το στην πλευρά μου. Πάψε ν’ αμφιβάλλεις και πίστεψε». 

 Βήμα Τρίτο Ας αναλύσουμε δύο βασικά ζητήματα, που απορρέουν από την πρόσληψη της πλήρους ανθρώπινης φύσης από τον Χριστό. 

 Α. Το σώμα απαιτεί τον ίδιο σεβασμό με το πνεύμα.

 Β. Το σώμα δεν μπορεί να απολυτοποιείται και να γίνεται είδωλο. Οι μισοί θα ασχοληθούμε με το πρώτο ζήτημα και οι άλλοι μισοί με το δεύτερο. Σκοπός είναι να καταθέσουμε τρία επιχειρήματα για το ζήτημα, με βάση όσα μάθαμε και όσα λένε για το κάθε ζήτημα ξεχωριστά οι παρακάτω πηγές: 

Ζήτημα Α. «Ὁ Λόγος σάρξ ἐγένετο» (Ιω. 1:1) «Το σώμα», μας λέει ο απόστολος Παύλος, «δεν έγινε για να πορνεύουμε, αλλά για να δοξάζουμε τον Κύριο, και ο Κύριος θα δοξάσει το σώμα […]. Το σώμα σας είναι ναός του Αγίου Πνεύματος το οποίο σας χάρισε ο Θεός»7. Στο Άγιο Βάπτισμα, «γράφει ο άγιος Συμεών Θεσσαλονίκης: ο ιερέας “κείρει τις τρίχες της κεφαλής του νεοφώτιστου σταυροειδώς… (και) κάνει αυτήν την κουρά σαν μία σφραγίδα, διότι τον κείρει σταυροειδώς, για να απορρίπτει από τον νου του κάθε περιττή έννοια […]. Ακόμη, η κόμη προ σφέρεται από τον βαπτισθέντα στον Θεό, ως αρχική θυσία του ανθρώπινου σώματος” […]. H ευχή της τριχοκουρίας είναι ένας ύμνος στον άνθρωπο που φωτίσθηκε από το αληθινό Φως και αποκαταστάθηκε στο πρωτόκτιστο κάλλος. Ένας ύμνος στον Θεό για τον άνθρωπο, που τον τίμησε με την Εικόνα Του, που τον στόλισε με ψυχή λογική και σώμα ευπρεπές. Σώμα, του οποίου όλα τα μέλη είναι κατάλληλα για να ευχαριστούν και να δοξο λογούν τον αριστοτέχνη δημιουργό

 Ζήτημα Β: Απόστολος Παύλος: «Φανερά δέ ἐστι τά ἔργα τῆς σαρκός, ἅτινά ἐστι μοιχεία, πορνεία, ἀκαθαρ σία, ἀσέλγεια, εἰδωλολατρία, φαρμακεία, ἔχθραι, ἔρεις, ζῆλοι, θυμοί, ἐριθεῖαι, διχοστασίαι, αἱρέσεις, φθό νοι, φόνοι, μέθαι, κῶμοι καί τά ὅμοια τούτοις». 

 Ιωάννης Χρυσόστομος: «Δε θέλουμε ν’ απομακρύνουμε τη σάρκα, …αλλά τη φθορά. Όχι το σώμα, αλλά τον θάνατο. Άλλο πράγμα είναι το σώμα και άλλο ο θάνατος, άλλο το σώμα και άλλο η φθορά. Ούτε το σώμα είναι φθορά, ούτε η φθορά είναι σώμα. Και είναι βέβαια φθαρτό το σώμα, δεν είναι όμως φθορά το σώμα. Και το σώμα είναι θνητό, δεν είναι όμως θάνατος το σώμα. Ο στεναγμός, λοιπόν, δεν είναι για το σώμα, αλλά για την επικείμενη φθορά. Και αληθινά το σώμα είναι βαρύ και ενοχλητικό και δυσάρεστο, όχι από τη φύση του, αλλά από τη θνητότητα που αργότερα ήρθε σ’ αυτό».

Αφού συζητήσουμε τα επιχειρήματά μας, ας μάθουμε περισσότερα για την ειδωλοποίηση του σώματος και ας αναρωτηθούμε ποια είναι η «υγεία» του σώματος για την οποία τόσο συχνά ευχόμαστε. Για να αντιληφθούμε βαθύτερα το μυστήριο του Σταυρού στη ζωή του πιστού, ας ακούσουμε τα λόγια του αγίου Πορφυρίου του Καυσοκαλυβίτου, όταν αναφέρεται στις ασθένειές του: «Ευχαριστώ τον Θεό, που μου έδωσε πολλές αρρώστιες. Πολλές φορές του λέω: “Χριστέ μου η αγάπη Σου δεν έχει όρια”. Το πώς ζω είναι ένα θαύμα. Μέσα στις άλλες μου αρρώστιες έχω καρκίνο στην υπόφυση. Δημιουργήθηκε εκεί όγκος που μεγαλώνει και πιέζει το οπτικό νεύρο. Γι’ αυτό τώρα πια δεν βλέπω. Πονάω φοβερά. Προσεύχομαι, όμως, σηκώνοντας τον Σταυρό του Χριστού με υπομονή […]. Γι’ αυτό δεν προσεύχομαι να με κάνει ο Θεός καλά. Προσεύχομαι να με κάνει καλό».

 Βήμα Τέταρτο Η άσκηση του σώματος βοηθά τον άνθρωπο να υποδεχτεί με το σώμα και το πνεύμα του τον Θεό. Η σωματική άσκηση ούτε αποβλέπει στο να εξουθενώσει το σώμα, ούτε σώζει από μόνη της. Γιατί είναι απαραίτητη; Ας επιχειρήσουμε να απευθυνθούμε σε έναν φίλο/μία φίλη μας, που μας κάνει μια απλή ερώτηση: «Γιατί να ωφελεί η άσκηση του σώματος την ψυχή μου; Νομίζω ότι δεν χρειάζεται, αφού πνευματικά γνωρίζω τι θέλει ο Θεός από μένα.» Θα μας βοηθήσουν όσα λέει ο όσιος Μακάριος ο Αιγύπτιος: 

 «Η ψυχή […] έχει τη διάκριση του καλού και του κακού, όπως έχουμε τα μάτια […]. Αυτή η διάκριση καθοδηγεί σωστά την ψυχή με το σώμα, όταν περνάει μέσα από τα αγκάθια της ζωής και μέσα από τον βούρκο και τη φωτιά και τους γκρεμούς, δηλαδή μέσα από τις επιθυμίες και τις ηδονές και άλλα αδιέξοδα αυτής της εποχής. Η ψυχή οφείλει, μέσα σε όλα αυτά, να συγκρατεί τον εαυτό της, και να μα ζεύει, να φυλάει το ρούχο του σώματος, με καθαρό μυαλό και θάρρος, με φροντίδα και προσοχή. Μη και σχιστεί στα ξύλα και τα αγκάθια των υποχρεώσεων, των μεριμνών και των προβλημάτων της καθημερινότητας. Μη και καεί στη φωτιά της επιθυμίας. Έτσι φορώντας το σώμα η ψυχή, γυρίζει το βλέμμα για να μη δει κάτι κακό, μαζεύει τα αυτιά για να μην ακούσει να κατηγορούνται οι άνθρωποι, μαζεύει τη γλώσσα για να μην πει λόγια άστοχα, εμποδίζει τα χέρια και τα πόδια να κάνουν κακό. Γιατί η ψυχή έχει τη δυνατότητα να αποστρέψει και να εμποδίσει τα μέλη του σώματος από κακά θεάματα, βλαβερά και χυδαία ακούσματα, λόγια απρεπή και ασχολίες κοσμικές και κακές. Η ψυχή αυτή αποφεύγει τη φαντασία, γιατί προσέχει να μη χάνει η καρδιά τον δρόμο της στον κόσμο με ρεμβασμούς. Έτσι, αγωνίζεται και πασχίζει και συγκρατεί με πολλή προσοχή τα μέλη του σώματος από κάθε κακό, για να το φυλάει σαν το καλό ρούχο, που δεν σχίστηκε, που δεν κάηκε, που έμεινε καθαρό»

Αθανάσιος Ν. Παπαθανασίου, Μάριος Κουκουνάρας Λιάγκης,Θέματα Χριστιανικής Ηθικής και Ποιμαντικής Θεολογίας,ΤΕΥΧΟΣ Α΄ ΘΕΜΑΤΑ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗΣ ΗΘΙΚΗΣ Γ΄ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ, σελ:59-65 

«Σώμα και Ψυχή: ένας ανοιχτός διάλογος»

 Πηγή

Με τον δρ. Γρηγόριο Βασιλειάδη, Ψυχολόγο-Ψυχοθεραπευτή

Η ανθρωπότητα πονά, χωρίς να το γνωρίζει. Ο άνθρωπος έχει χάσει τη σύνδεση με το Σώμα του, με την ψυχή του, με τον εαυτό του. Συμπεριφέρεται σαν να μην έχει αξία, προσπαθώντας να ξεφύγει με εξωτερικές μορφές διασκέδασης και αδιαφορίας.

Όμως, ο άνθρωπος δεν είναι μόνο σώμα ή μόνο ψυχή. Είναι μια βιοψυχοσωματική οντότητα. Όταν δέχεται αγάπη, όταν του προσφέρεται χάδι, όταν ξανασυνδέεται με το βαθύτερο είναι του – μέσα και πέρα από τα σχήματα της εξάρτησης – μπορεί να ξεκινήσει η ίαση.

Όλοι είμαστε βρέφη σε ένα κόσμο που χρειάζεται παρηγοριά.
Η λύση δεν είναι η αυτοθέωση μέσα από την αυτάρκεια, αλλά η παράδοση στον Χριστό. Μόνον έτσι ο άνθρωπος επανευρίσκει την ακεραιότητα του.

 

Απόσπασμα από το Σεμινάριο “Ηθική του Σώματος” Δείτε εδώ για το Σεμινάριο “Ηθική του Σώματος: https://aparchi.gr/2024/11/02/seminario-ithiki-tou-somatos/