Θεοτόκος Βρεφοκρατούσα

Η εικόνα φιλοτεχνήθηκε από το ζωγράφο Στρελίτζα-Μπαθά Θεοφάνη γύρω στα 1545-1546. Απεικονίζει την Παναγία να κρατά το θείο βρέφος και βρίσκεται στο Καθολικό της Ιερής Μονής Σταυρονικήτα στο Άγιο Όρος. Ο Στελίτζας - Μπαθάς Θεοφάνης υπήρξε μοναχός και αγιογράφος, ο κυριότερος εκπρόσωπος της Κρητικής Σχολής στη ζωγραφική. Έργα του υπάρχουν στο καθολικό του Αγίου Νικολάου του Αναπαυσά στα Μετέωρα, στο καθολικό της Μεγίστης Λαύρας και της Μονής Σταυρονικήτα στο Άγιο Όρος.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ

Το μαθησιακό αντικείμενο μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε σχέδια εργασίας που μελετούν τη βυζαντινή αγιογραφία, τους Έλληνες ζωγράφους μετά την Άλωση (1450-1830), που φιλοτέχνησαν έργα στον ελλαδικό χώρο, αλλά και για την παραγωγή περιγραφικού λόγου. Παράλληλα, θα μπορούσε να αξιοποιηθεί για τη μελέτη των έργων των αγιογράφων που ανήκουν στην Κρητική Σχολή στη ζωγραφική.

Θεοτόκος Γλυκοφιλούσα

Εικόνα μεταβυζαντινής τεχνοτροπίας, έργο του επτανήσιου ζωγράφου Ανδρέα Καραντινού που ανήκει στη συλλογή Λοβέρδου και φυλάσσεται στο Βυζαντινό Μουσείο. Απεικονίζει την Παναγία να αγκαλιάζει τρυφερά τον μικρό Χριστό και με τα δυο της χέρια. Το Θείο Βρέφος καθισμένο στα γόνατα της Παναγίας επίσης αγκαλιάζει τρυφερά τη μητέρα του με το αριστερό χέρι γύρω από τον λαιμό της και ακουμπά το μάγουλό του στο δικό της, ενώ και οι δύο μορφές κοιτούν απευθείας τον θεατή. Ο συγκεκριμένος εικονογραφικός τύπος της Παναγίας, κατά τον οποίο τα δύο πρόσωπα αγγίζονται με τα μάγουλα, είναι γνωστός ως Παναγία Γλυκοφιλούσα. Ο τύπος αυτός προβάλλει τη μητρική ιδιότητα της Θεοτόκου και συγχρόνως τονίζει το ρόλο της ως προστάτιδας των ανθρώπων. Η εικόνα πιστοποιεί την επιβίωση της βυζαντινής τέχνης στους αιώνες που ακολούθησαν την Άλωση της Κωνσταντινούπολης και της Κρήτης από τους Τούρκους και μαρτυρεί τη θρησκευτική καλλιτεχνική δημιουργία αυτής της περιόδου αλλά και τις επιδράσεις που δέχτηκε η περιοχή των Επτανήσων από το έργο κρητικών καλλιτεχνών αλλά και την ιταλική Αναγέννηση. Εκτός από την καλλιτεχνική και εικονογραφική της σημασία, η εικόνα παρέχει πολύτιμα στοιχεία για την κοινωνία της Κεφαλονιάς στις αρχές του 18ου αιώνα. Ιδιαίτερα αξιοπρόσεκτη είναι η ύπαρξη επιγραφής στο κάτω μέρος της εικόνας που δηλώνει τον αφιερωματικό χαρακτήρα της εικόνας καθώς και η διπλανή μορφή ενός άνδρα με βοστρυχωτή περούκα και ενδυμασία δυτικού τύπου της εποχής, με αφορμή το θάνατο του οποίου έγινε η εικόνα.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ

Μπορεί να γίνει χρήση της εικόνας από τον καθηγητή των Εικαστικών ή τον καθηγητή της Βυζαντινής Ιστορίας για να δείξει τις επιδράσεις που δέχτηκε η μεταβυζαντινή τέχνη από κρητικούς καλλιτέχνες αλλά και ζωγράφους της Ιταλικής Αναγέννησης. Μπορεί να γίνει σύγκριση με το πρότυπα της εικόνας, την «Παναγία τη Γλυκοφιλούσα» του Κρητικού καλλιτέχνη Στέφανου Τζανκαρόλα (1700), η οποία βρίσκεται στην Ιερά Μονή Σισίων Κεφαλονιάς ή και τα πρότυπα αυτής τον γνωστό πίνακα του Ραφαήλ με τη "Madonna della Seggiola" (περ. 1513-1514), και την «Παναγία Βρεφοκρατούσα» του Τισιανού (περ. 1545) προσαρμοσμένα στις αρχές της μεταβυζαντινής τέχνης. Επίσης από τον καθηγητή των Θρησκευτικών μπορεί να γίνει αναφορά στον αναθηματικό χαρακτήρα πολλών εικόνων με αφορμή τη θαυματουργή επέμβαση της Παναγίας, την τυπολογία των οποίων ακολουθεί και η εικόνα του Βυζαντινού Μουσείου, παρόλο που στη συγκεκριμένη περίπτωση του Βερνάρδου Άννινου, που παριστάνεται στην εικόνα, δεν απεικονίζεται το σχετικό συμβάν, αλλά μόνο το πρόσωπο για χάρη του οποίου παραγγέλθηκε η εικόνα, το οποίο τελικά κατέληξε (σύμφωνα με την επιγραφή στο κάτω μέρος της εικόνας, ο Βερνάρδος Άννινος πέθανε ξαφνικά και με τρόπο τραγικό, από κεραυνό, στις 24 Ιανουαρίου του 1723. Το γεγονός έλαβε χώρα στο χωριό Κομιτάτα, που βρίσκεται στη δυτική πλευρά της χερσονήσου Ερίσσου, στο βόρειο τμήμα της Κεφαλονιάς). Τέλος η εικόνα θα μπορούσε να αξιοποιηθεί ως οπτικό υλικό από τον καθηγητή των Κειμένων Νεοελληνικής Γραμματείας στη διδασκαλία λ.χ. διηγημάτων του Παπαδιαμάντη με ανάλογο θρησκευτικό περιεχόμενο (πρβλ. διήγημά του με τίτλο «Η Γλυκοφιλούσα»)

Θετόκος Οδηγήτρια

Στην εικόνα απεικονίζεται η Παναγία, μετωπικά, κρατώντας στην αγκαλιά της με το αριστερό χέρι το μικρό Χριστό, ενώ το δεξί χέρι βρίσκεται μπροστά στο στήθος, σε δέηση. Φιλοτεχνήθηκε τον 17ο αιώνα από τον Κρητικό ζωγράφο Λαμπάρδη Μανολίτζη, και σήμερα βρίσκεται στο Βυζαντινό μουσείο της Ζακύνθου. Η τέχνη του Μανολίτζη χαρακτηρίζεται από επιστροφή σε παλαιότερα βυζαντινά πρότυπα, γεγονός που ίσως οφείλεται σε συνειδητή αντίδραση του καλλιτέχνη απέναντι στις νεωτεριστικές τάσεις που εμφανίστηκαν στα έργα του Μιχαήλ Δαμασκηνού και του Γεωργίου Κλότζα, ζωγράφων της προηγούμενης γενιάς. Ο εικονογραφικός τύπος της ‘Θεοτόκου Οδηγήτριας’ δηλαδή της Παναγίας που δείχνει τον δρόμο στον πιστό, αποτελεί το θέμα της πρώτης εικόνας της Εκκλησίας που σύμφωνα με την παράδοση λέγεται ότι την φιλοτέχνησε ο ίδιος ο Ευαγγελιστής Λουκάς, παρουσία της Παναγίας, και η οποία αφού την δέχτηκε με μεγάλη χαρά, την ευλόγησε λέγοντας: «Ἡ χάρις τοῦ παρ’ ἐμοῦ τεχθέντος εἴη μετ’ αὐτῆς».

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ

Η εικόνα μπορεί να αξιοποιηθεί στο μάθημα των Θρησκευτικών, σε θεματικές διδασκαλίες που αφορούν τη λατρεία της Παναγίας, καθώς και το πλήθος των ονομάτων και των εικονογραφικών θεμάτων που δημιούργησε η πίστη και ο σεβασμός του λαού μας για αυτήν. Στο μάθημα των Εικαστικών του Γυμνασίου και του Γενικού Λυκείου, προτείνεται οι μαθητές να συγκρίνουν εικόνες με το ίδιο θέμα, διαφορετικών περιόδων και σχολών της βυζαντινής και μεταβυζαντινής περιόδου, με σκοπό να διακρίνουν τα διαφορετικά τεχνοτροπικά χαρακτηριστικά τους

Θεοτόκος Βρεφοκρατούσα

O Ρεθυμνιώτης ιερέας Εμμανουήλ Τζάνες ή Μπουνιαλής (1610 -1690) υπήρξε σημαντικός μεταβυζαντινός ζωγράφος και αγιογράφος, εκφραστής της Κρητικής σχολής και τέχνης. Πολλά αγιογραφικά έργα του σώζονται στην Κέρκυρα, στη Βενετία (όπου πέθανε), στην Αθήνα, στο Βερολίνο και αλλού. Στην παρούσα φωτογραφία εμφανίζεται η Θεοτόκος Βρεφοκρατούσα, ένα χαρακτηριστικό έργο του, που βρίσκεται στο Βυζαντινό Μουσείο στην Αθήνα.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ

Οι μαθητές, μέσω της αναζήτησης στο διαδίκτυο, μπορούν να βρουν και άλλες αγιογραφικές εικόνες με το ίδιο περιεχόμενο και να τις συγκρίνουν. Επίσης, μπορούν να αντλήσουν και χαρακτηριστικές εικόνες της κρητικής τέχνης, και να τις ταυτίσουν με τους κυριότερους καλλιτέχνες εκπρόσωπους της. Ακόμη, η τεχνοτροπία που ανέπτυξε η κρητική σχολή, η συμβολή της στην εξέλιξη της χριστιανικής τέχνης, αλλά και οι επιδράσεις, που δέχτηκε, μπορεί να αποτελέσουν θέματα ενός ερευνητικού σχεδίου.

Η Θεοτόκος Οδηγήτρια

Το μαθησιακό αντικείμενο αποτελεί αντίγραφο της Παναγίας της Οδηγήτριας, ιστορικής εικόνας της Κωνσταντινούπολης που η τεχνοτροπία και το ύφος της άφησαν εποχή. Η ιστορική εικόνα της Παναγίας Oδηγητρίας συνδέεται άμεσα με την ιστορική Μονή της Χώρας . Είναι h εικόνα που περιέφεραν στα τείχη της Κωνσταντινουπόλεως σε δύσκολες στιγμές οι αυτοκράτορες και ο λαός, για να εμψυχώσουν τους υπερασπιστές της Πόλης. Κατά την Μεγάλη Σαρακοστή η εικόνα μεταφερόταν από το Ναό της Οδηγήτριας στο Παλάτι. Τη δεύτερη μέρα του Πάσχα γινόταν λιτάνευση της εικόνας που κατέληγε στη Μονή της Χώρας, οπού γινόταν λαϊκό προσκύνημα . Σύμφωνα με τς πληροφορίες του ιστορικού Μ. Δούκα, την ημέρα της άλωσης οι Τούρκοι λεηλάτησαν το μοναστήρι της Χώρας και πήραν όλα τα πολύτιμα αφιερώματα. Την εικόνα της Παναγίας την τεμάχισαν και την κατέστρεψαν εντελώς.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ

Η εικόνα της Παναγίας Οδηγήτριας αποτελεί ένα εξαίσιο δείγμα αισθητικής και συναισθητικής προσέγγισης της ανατολικής απεικονιστικής σημειογραφίας. Σε επίπεδο δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης οι μαθητές με τη βοήθεια του εκπαιδευτικού μπορούν μέσω κατευθυνόμενης προσέγγισης και φυλλαδίων εργασίας να προσεγγίσουν τόσο το λειτουργικό όσο και το αισθητικό μήνυμα της εικόνας (κατά Ιωάννη Δαμασκηνό) σε επίπεδο προσώπων, λειτουργιών, χρωμάτων και σημειωτικής αλληλεπίδρασης μεταξύ τους. Πάντα όμως κάθε βήμα με οδηγίες του εκπαιδευτικού και με τη βοήθεια της αντίστοιχης θεολογικής τεκμηρίωσης. Σε ανώτερο μεταγνωστικό επίπεδο, δημιουργοί ή φοιτητές καλλιτεχνικών σχολών, μπορούν να προσπαθήσουν να αναπαραγάγουν την εικόνα αφού εντρυφήσουν καλύτερα στο νόημα και στις αξίες της απεικόνισης, σύμφωνα πάντα και με τις οδηγίες ερμηνείας των εικόνων κατά τον Ιωάννη το Δαμασκηνό. Τέλος η εικόνα μπορεί να αποτελέσει αφόρμηση στη Δευτεροβάθμια εκπαίδευση για εργασίες ή πρότζεκτ σχετικά με την ιστορία που κρύβεται πίσω από την εικόνα σε σχέση με τη Βυζαντινή αυτοκρατορία αλλά και τη λειτουργία της στο βαθύ συλλογικό υποσυνείδητο του τουρκοκρατούμενου χριστιανικού στοιχείου.

Οι εορτές της Θεοτόκου

Η συμβολή της Θεοτόκου στο έργο της σωτηρίας  

Το ιερό πρόσωπο της Θεοτόκου αποτελεί, σύμφωνα με την θεολογία της Εκκλησίας μας, μέρος του σχεδίου του Θεού για τη σωτηρία του ανθρώπου. Η συμβολή της Θεοτόκου στο σχέδιο αυτό, ήταν τόσο ουσιαστική, ώστε, χωρίς την δική της συγκατάθεση θα ήταν αδύνατο να πραγματοποιηθεί, εφόσον ο Θεός σέβεται την ελεύθερη βούληση του ανθρώπου. Οι Πατέρες της Εκκλησίας μας λένε πως, για την υλοποίηση του σχεδίου της σωτηρίας του ανθρωπίνου γένους, ο Θεός έδωσε τον Υιό Του τον Μονογενή και το ανθρώπινο γένος έδωσε την Παναγία. Η Παναγία αποτελεί την αγνότερη προσφορά της ανθρωπότητας στον Θεό. Αυτή η αγνότητά της, υπήρξε η προϋπόθεση για να γεννήσει τον Υιό και Λόγο του Θεού, ώστε να επιτευχθεί έτσι, η συνάντηση του Θεού με τον άνθρωπο. Η ευλογημένη ρήση της προς τον αρχάγγελο Γαβριήλ «ἰδοὺ ἡ δούλη Κυρίου· γένοιτό μοι κατὰ τὸ ρῆμά σου» (Λκ.1,38), αποτελεί την πεμπτουσία της συμβολής της στο έργο της εν Χριστώ σωτηρίας του κόσμου. Ο Θεός για να σαρκωθεί, ζήτησε τη συνεργασία του ανθρώπου, και η Παναγία, ως εκπρόσωπος όλων, συγκατένευσε και δέχθηκε τη Χάρη και τη θεία αυτή αποστολή. Στην επιλογή του προσώπου της συνετέλεσαν ιδιαίτερα η αγιότητα και η απόλυτη καθαρότητα της ψυχής της. Οι λόγοι της στον αρχάγγελο δεν ήταν μόνο η συγκατάθεσή της, αλλά η συγκατάθεση ολοκλήρου του κόσμου. Το στόμα της Θεοτόκου έγινε στόμα ολόκληρης της δημιουργίας και ταυτόχρονα το όργανο της σωτηρίας της. Γι᾽αυτό και οι πιστοί θεωρούν τη Θεοτόκο, ακόμα και μετά τον θάνατό της, ως τη μεσίτρια μεταξύ Θεού και ανθρώπων. 

Οι Θεομητορικές Εορτές 

Εξ αιτίας της σπουδαίας συμβολής της Θεοτόκου στο έργο της σωτηρίας των ανθρώπων, οι ορθόδοξοι χριστιανοί την τιμούν και την ευλαβούνται ιδιαιτέρως. Μέσα δε στον ετήσιο εορτολογικό κύκλο, έχουν αφιερώσει συγκεκριμένες ημέρες προς τιμήν του προσώπου της. Οι εορτές αυτές, που ονομάζονται «Θεομητορικές», εξαιτίας της αναφοράς τους στο πρόσωπό της, δεν αποτελούν μία απλή εορτολογική κατηγορία, αλλά συνιστούν μία από τις προσφιλέστερες πτυχές της ορθόδοξης Λατρείας. Σχετιζόμενες με τα γεγονότα της  ζωής ενός από τα ιερότερα πρόσωπα στην ιστορία της Εκκλησίας, οι εορτές της Θεοτόκου βιώνονται -ακόμα και από εκείνους οι οποίοι δεν έχουν ιδιαίτερη σχέση με τον Θεό και την Εκκλησία- ως ο εορτασμός της «Μητέρας» του ανθρώπου. Ακολούθως, αναφέρονται οι εορτές προς τιμήν της Θεοτόκου μέσα στο χριστιανικό εορτολόγιο. 

Το Γενέθλιο της Θεοτόκου εορτάζεται στις 8 Σεπτεμβρίου. Οι συγγραφείς των Ευαγγελίων δεν αναφέρουν πληροφορίες για την καταγωγή και τη γέννηση της Θεοτόκου. Στοιχεία γύρω από τα γεγονότα του Γενεθλίου της Θεοτόκου διασώζονται μόνο στο απόκρυφο Πρωτευαγγέλιο του Ιακώβου (2ος αιώνας). Η γιορτή της γέννησης της Θεοτόκου καθιερώθηκε για πρώτη φορά στα τέλη του 5ου ή στις αρχές του 6ου αιώνα στα Ιεροσόλυμα και, από εκεί, διαδόθηκε σε όλη τη χριστιανική Ανατολή. Η εισαγωγή της στη Ρώμη έγινε στα τέλη του 7ου αιώνα από Έλληνες μοναχούς, οι οποίοι κατέφυγαν στην Ιταλία μετά τους διωγμούς των Αράβων. Ο πάπας Σέργιος Α΄ (687-701) ήταν ο πρώτος που την καθιέρωσε ως επίσημη εορτή και την περιέλαβε, μαζί με άλλες θεομητορικές εορτές, στο εορτολόγιο της Δυτικής Εκκλησίας. Μέχρι τον 11ο αιώνα, η εορτή της γέννησης της Θεοτόκου είχε επικρατήσει σε ολόκληρη τη Χριστιανοσύνη. 

Τα Εισόδια της Θεοτόκου
εορτάζονται στις 21 Νοεμβρίου. Για το γεγονός, δεν μας παραδίδουν πληροφορίες τα βιβλία της Καινής Διαθήκης, αλλά δύο απόκρυφα Ευαγγέλια: το Πρωτευαγγέλιο του Ιακώβου (κεφ. 6-7) και το Ευαγγέλιο του Ψευδο-Ματθαίου. Σύμφωνα με τις περιγραφές αυτές, η Παναγία οδηγήθηκε και αφιερώθηκε στον Ναό των Ιεροσολύμων από τους γονείς της, όταν ήταν τριών ετών. Εκεί παρέμεινε μέχρι την ηλικία των 14 ετών. Μετά την παραμονή της στον Ναό, ακολούθησαν τα γεγονότα της μνηστείας της με τον Ιωσήφ και της Γέννησης του Χριστού. Τα Εισόδια της Θεοτόκου καθιερώθηκαν ως εκκλησιαστική εορτή κατά τον 7ο αιώνα, πρώτα στην Ανατολή και πολύ αργότερα στη Δύση. 

Στις 26 Δεκεμβρίου πανηγυρίζεται η Σύναξη της Θεοτόκου, δηλαδή η συγκέντρωση των πιστών για την απόδοση τιμής στη Μητέρα του Σωτήρος. 

Ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου, που τιμάται στις 25 Μαρτίου, είναι μια από τις θεομητορικές εορτές, σε ανάμνηση της χαρμόσυνης αναγγελίας από τον αρχάγγελο Γαβριήλ προς την Παρθένο Μαρία, ότι ο Θεός την επέλεξε (ανάμεσα στις γυναίκες όλης της οικουμένης), για να φέρει στον κόσμο τον Υιό Του. Σύμφωνα με τον ευαγγελιστή Λουκά (α’ 26-38), ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου συνέβη έξι μήνες μετά τη θαυμαστή σύλληψη του Ιωάννη του Προδρόμου από την Ελισάβετ, τη γυναίκα του Ζαχαρία. Η εορτή του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου καθιερώθηκε κατά τον 4ο αιώνα περίπου και μετά τον ορισμό της εορτής των Χριστουγέννων στις 25 Δεκεμβρίου. Όπως είναι ευνόητο, μεταξύ των δύο αυτών εορτών υπάρχει στενή σχέση, καθώς θα έπρεπε ο εορτασμός του Ευαγγελισμού να τοποθετηθεί εννέα μήνες πριν από τη Γέννηση του Χριστού, δηλαδή στις 25 Μαρτίου. 

 Στις 15 Αυγούστου τιμάται η εορτή της Κοίμησης της Θεοτόκου,

δηλαδή ο θάνατος και η ταφή της Παναγίας και, κατά δεύτερο, η μετάσταση του σώματός της στους ουρανούς. Για την Κοίμηση της Θεοτόκου, επίσης, δεν υπάρχουν πληροφορίες στην Καινή Διαθήκη, αλλά μαθαίνουμε γι΄ αυτήν από τις διηγήσεις σημαντικών εκκλησιαστικών ανδρών, όπως των Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου, Διονυσίου του Αρεοπαγίτη, Μόδεστου Ιεροσολύμων, Ανδρέα Κρήτης, Γερμανού Κωνσταντινουπόλεως, Ιωάννη Δαμασκηνού κ.ά., καθώς και από τα σχετικά τροπάρια της εκκλησιαστικής υμνολογίας. Ο εορτασμός του γεγονότος καθιερώθηκε κατά τον 5ο αιώ να, την εποχή που ο αυτοκράτορας Μαρκιανός έκτισε Ναό στη Γεσθημανή, στον τόπο όπου, κατά την παράδοση, ετάφη η Θεοτόκος. Κατά την εκκλησιαστική παράδοση, της εορτής της Κοιμήσεως της Θεοτόκου προηγείται νηστεία, η οποία καθιερώθηκε τον 7ο αιώνα. Από την παραπάνω αναφορά στις Θεομητορικές εορτές αποδεικνύεται η ιδιαίτερη αγάπη και ο σεβασμός των πιστών χριστιανών απέναντι στη Θεοτόκο Αειπάρθενο Μαρία.  

Το πρόσωπο της Θεοτόκου και η ζωή του Χριστιανού 

Η Υπεραγία Θεοτόκος είναι η πνευματική Μητέρα των Χριστιανών. Το πρόσωπό της αποτελεί το υπέρτατο παράδειγμα χριστιανικού τρόπου ζωής μέσα στην Εκκλησία. Η Παναγία ως άνθρωπος, μετείχε σε όλα, όσα χαρακτηρίζουν το ανθρώπινο γένος. Η απόλυτη ταπείνωση και η υπακοή της στο θέλημα του Θεού, την κατέστησε υπόδειγμα για όλους. Η Παναγία, δεν τήρησε μόνο τον Νόμο του Θεού, αλλά έκανε και το θέλημά Του δικό της θέλημα. Τα αναρίθμητα Θεοτοκία, τα τροπάρια και οι ύμνοι που έχουν καταγραφεί προς τιμήν της, αποδεικνύουν πως ο άνθρωπος αναγνωρίζει τη Θεοτόκο ως την μόνη συμπαραστάτη, παραμυθία και μεσίτριά του προς τον Κύριο και «ταχέως προστατεύουσα». Ακόμα και τα εκατοντάδες επίθετα ή προσωνύμια που αναφέρονται σε αυτήν, αποδεικνύουν την αγάπη όλων, αλλά και την ιδιαίτερη φροντίδα της για τον καθένα ξεχωριστά 

 

 1η Δραστηριότητα:  Καταιγισμός ιδεών με τη φράση «Θεομητορικές Εορτές». 

 2η Δραστηριότητα : Διαβάζουμε τα παρακάτω κείμενα και συζητούμε: 

Γιατί χρησιμοποιούμε με τόση έμφαση δοξολογικούς, ευχαριστιακούς ύμνους και τροπάρια προς την Παναγία; 

Πώς συνδέεται το περιεχόμενότους με τη ζωή μας; 

 «Οι Θεομητορικές εορτές θεσμοθετούνται μετά τον 5ο αιώνα, όταν δηλαδή αποκρυσταλλώνεται το περί της Θεοτόκου ορθόδοξο δόγμα και όταν αναπτύσσεται η ναοδομία πέριξ των ιερών προσκυνημάτων. Ο πανηγυρισμός των γεγονότων της ζωής της Θεοτόκου αποτελεί γεγονός πνευματικού αναβαπτισμού, υπό την έννοια μιας πορείας προς τα έσχατα, προς το πλήρωμα της θεϊκής αγάπης για τον άνθρωπο και τον κόσμο». Από το βιβλίο Το χριστιανικό εορτολόγιο, Αθήνα, Κλάδος Εκδόσεων της Επικοινωνιακής και Μορφωτικής Υπηρεσίας της Εκκλησίας της Ελλάδος, 2007, σσ. 345 και 346. 

 «Η Γέννησή σου Θεοτόκε, σήμανε τη χαρά σε όλη την οικουμένη. Διότι από σένα ανέτειλε ο Ήλιος της δικαιοσύνης, ο Χριστός και Θεός μας, ο οποίος, αφού έλυσε την κατάρα, μας έδωσε την ευλογία και αφού κατάργησε το θάνατο μας δώρισε την αιώνια ζωή». Απολυτίκιο του Γενεθλίου της Θεοτόκου.

 «Σήμερα πραγματοποιείται το κεφάλαιο της σωτηρίας μας και η φανέρωση του Μυστήριου που υπήρχε πριν από αιώνες. Ο Υιός του Θεού γίνεται Υιός της Παρθένου και ο Γαβριήλ αναγγέλλει το χαρμόσυνο μήνυμα της χάρης (του Θεού). Γι᾽ αυτό κι εμείς μαζί του ας φωνάξουμε προς τη Θεοτόκο· χαίρε, εσύ που είσαι γεμάτη από τη θεία Χάρη, ο Κύριος ας είναι μαζί σου». Απολυτίκιο του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου. 

 «Θεοτόκε, όταν γέννησες τον Χριστό παρέμεινες Παρθένος και όταν κοιμήθηκες (έφυγες από τη γη αυτή) δεν εγκατέλειψες τον κόσμο. Μεταφέρθηκες κοντά στη ζωή, εσύ που ήσουν η Μητέρα της ζωής. Με τις δικές σου μεσιτείες, ας λυτρωθούν οι ψυχές μας από τον θάνατο». Απολυτίκιο της Κοιμήσεως της Θεοτόκου. 

3η Δραστηριότητα: Αφού διαβάσουμε το παρακάτω κείμενο, γράφουμε μια περίληψη στην οποία θα αποτυπώνεται επιγραμματικά, η προσπάθεια της Εκκλησίας να θεσμοθετήσει και να εντάξει τις Θεομητορικές εορτές στον εορτολογικό κύκλο της. 

 «Η μελέτη της γενέσεως, εξελίξεως και τελικής διαμορφώσεως των θεομητορικών εορτών οδηγεί στο γενικό συμπέρασμα ότι, η τιμή προς το πρόσωπο της Θεοτόκου και τα γεγονότα της ζωής της χρονολογούνται από τις πρώτες ώρες ζωής της χριστιανικής Εκκλησίας. Οι λόγοι, ένεκα των οποίων η πρωτοχριστιανική τιμή προς τη Θεοτόκο δεν οδήγησε σε άμεση θεσμοθέτηση θεομητορικών εορτών, υπήρξε ο ενδοιασμός της Εκκλησίας μήπως η εορτολογική τιμή προς τα γεγονότα της ζωής της Θεοτόκου αποτελέσει σημείο συγχύσεως με ειδωλολατρικές εορτές μητρικών θεοτήτων. Άλλωστε, τα γεγονότα του Πάθους, της Αναστάσεως, της Αναλήψεως του Κυρίου, καθώς και της Πεντηκοστής, απετέλεσαν το μόνο εορτολογικό σύνολο, το οποίο η Εκκλησία εθεώρησε ως επιβεβλημένο να υφίσταται· πολύ σύντομα προστέθηκαν και οι εορτές των Μαρτύρων. Η έρευνα σχετικά με το περιεχόμενο των θεομητορικών εορτών αποτελεί μια “περιήγηση” στο μυστήριο της Θείας Οικονομίας. Όπως αναφέρει ο τίτλος Ομιλίας στην Κοίμηση του Νικολάου Χούμνου, η εορτή της Θεοτόκου είναι εορτασμός “του κατά Χριστόν παντός μυστηρίου”. 

Τα γεγονότα όλων των θεομητορικών εορτών εισάγουν στο μυστήριο της Σαρκώσεως και της σωτηρίας του ανθρώπου. Οι θεομητορικές Ομιλίες ανακεφαλαιώνουν τη Χριστολογία της Εκκλησίας υπό την έννοια αποτυπώσεως της “προαιωνίου βουλής” του Θεού για τον άνθρωπο και την υπόλοιπη δημιουργία. Υπό την έποψη αυτή, οι εν λόγω Ομιλίες αποτελούν πηγές όχι μόνο της εορτολογίας, αλλά και της συστηματικής θεολογίας, καθώς και της εκκλησιαστικής ιστορίας, που εισάγουν στο ευρύτερο θέμα της σχέσεως του Θεού με την ιστορία. Η προσέγγιση των θεομητορικών εορτών προσπαθεί να ψηλαφίσει τον λεγόμενο “οργανικό ιστό” των εορτών, δηλαδή την ένταξή τους στην ιστορία και θεολογία της Εκκλησίας. Οι θεομητορικές Ομιλίες δεν αποτελούν ρητορικά κείμενα της εκκλησιαστικής γραμματείας, αλλά συνιστούν την προέκταση της δογματικής θεολογίας, όπως εκφράστηκε στις αποφάσεις των Οικουμενικών Συνόδων και τα αντιαιρετικά έργα των Πατέρων της Εκκλησίας. Το εορτολογικό περιεχόμενο, άλλωστε, το οποίο καταγράφεται στις θεομητορικές Ομιλίες, υπήρξε η πρώτη “πρόκληση” για τους συγγραφείς, προκειμένου να τοποθετηθούν έναντι της σχέσεως της Βίβλου με τα Απόκρυφα κείμενα, δηλαδή έναντι της εγκυρότητας των ποικίλων περί Θεοτόκου χριστιανικών παραδόσεων. Οι συγγραφείς των θεομητορικών Εγκωμίων χρησιμοποιούν την απόκρυφη γραμματεία ως πηγή των γεγονότων της εορτής. Η χρησιμοποίηση αυτή συνιστά ταυτοχρόνως αποδοχή της συγκεκριμένης απόκρυφης παραδόσεως, επομένως πρέπει να θεωρηθεί ως επικύρωση της ορθότητας των απόκρυφων πληροφοριών. 

Στις Ομιλίες, τους Λόγους και τα Εγκώμια περί Θεοτόκου επενεργεί ένα “εκκλησιαστικό κριτήριο”, με βάση το οποίο διακρίνεται το αληθινό από το πλασματικό στοιχείο. Η θεομητορική εκκλησιαστική γραμματεία πραγματώνει μία “ορθόδοξη ερμηνεία” της αποκρύφου περί Θεοτόκου παραδόσεως. Υπάρχουν, βεβαίως, και διαφοροποιήσεις της εκκλησιαστικής γραμματείας ως προς τις αντίστοιχες απόκρυφες πηγές, κυρίως δε το Πρωτευαγγέλιο του Ιακώβου. Το γεγονός αυτό αποκαλύπτει την ιδιαίτερη δυναμική της εκκλησιαστικής γραμματείας για τη διαμόρφωση της θεομητορικής παραδόσεως, αλλά και την κριτική τοποθέτηση έναντι της απόκρυφης γραμματείας. Υφίσταται, δηλαδή, κάποια “συμφωνία” της εκκλησιαστικής θεομητορικής γραμματείας τόσο ως προς τα υιοθετούμενα, όσο και ως προς τα απορριπτόμενα στοιχεία εκ της αποκρύφου παραδόσεως. Η διαμέσου των θεομητορικών Ομιλιών μελέτη των αντίστοιχων εορτών απεκάλυψε ότι υφίσταται ένας βαθύτατος σύνδεσμος μεταξύ των εν λόγω εορτών. Η καταγραφή και ο σχολιασμός των γεγονότων της ζωής της Θεοτόκου συντελείται πολλάκις δια μιας “αλληλοπεριχωρήσεως” των γεγονότων. Η αναφορά, για παράδειγμα, στην Κοίμηση της Θεοτόκου διαμορφώνεται  μέσα από την παράλληλη εκτίμηση των υπολοίπων γεγονότων της ζωής της. Ο βίος της Θεοτόκου νοείται ως μία ολότητα, ως ενιαίο μυστήριο με διαφορετικές πτυχές. Τα επιμέρους γεγονότα ερμηνεύονται υπό το πρίσμα των υπολοίπων, ενώ οι διηγήσεις παραλλάσουν μόνο ως προς τις χρονικές συγκυρίες, όπως στην περίπτωση της εξαγγελτικής παρουσίας του αγγέλου τόσο στον Ευαγγελισμό, όσο και προ της Κοιμήσεως. Όλα όσα επισημαίνει μία εορτολογική θεομητορική μελέτη αποτελούν το πηγαίο υλικό, το οποίο διαμόρφωσε τα Μηνολόγια και την υμνολογία εκάστης θεομητορικής εορτής. Το εορτολογικό περιεχόμενο, άλλωστε, και η επιτέλεση της πανηγύρεως συνιστούν δύο αλληλένδετα μεγέθη. Η έννοια της εορτής, ως ανάπτυξη της θεολογίας της, και η επιτέλεσή της ευρίσκονται σε θαυμαστή συνάφεια. Η θεομητορική θεολογία συναντά το τελετουργικό της εορτής (ακολουθία των Μηναίων/ Υμνολογικά στοιχεία), καθιστώντας έτσι, την επιτέλεση μιας θεομητορικής εορτής γεγονός πνευματικό και όχι τελετουργικό. Γι’ αυτό και τα θεομητορικά Εγκώμια μαρτυρούν περί επιτελέσεως των θεομητορικών εορτών όχι ως κείμενα τυπικών διατάξεων, αλλά ως “θεολογικές κατηχήσεις”, οι οποίες συστοιχούνται προς μία λατρεία “έν Πνεύματι και αληθεία”. Ο πανηγυρισμός των γεγονότων της ζωής της Θεοτόκου αποτελεί γεγονός εκκλησιαστικού αναβαπτισμού, υπό την έννοια μιας πορείας προς τα έσχατα, προς το πλήρωμα της θεϊκής αγάπης για τον άνθρωπο και την κτίση». 

Γ. Φίλια, Οι θεομητορικές εορτές στη Λατρεία της Εκκλησίας, Αθήνα, Γρηγόρης, 2002, σσ. 185-188.

Πηγή : Γεώργιος Φίλιας, Δημήτριος Χοϊλούς, Κωνσταντίνος Πρέντος,Λειτουργική Ζωή της Εκκλησίας Β´ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΟΥ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ, σελ: 142-150

Η Αγία Σκέπη της Θεοτόκου και το έπος του ΄40

Δεν είναι τυχαίο ότι οι δύο σημαντικότερες εθνικές γιορτές του έθνους μας έχουν το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό να συνεορτάζονται με μία γιορτή της Παναγίας. Την 25η Μαρτίου γιορτάζουμε τον ευαγγελισμό της Θεοτόκου και, σήμερα, την 28η Οκτωβρίου την Αγία Σκέπη της Θεοτόκου.
Η γιορτή αυτή μετατέθηκε από την εκκλησία μας το 1952 από την 1η Οκτωβρίου την 28η ως ένδειξη ευγνωμοσύνης προς τη Μητέρα του Θεού για τη σκέπη και την προστασία της στον αγώνα των ελλήνων απέναντι στους αλαζόνες ιταλούς, αρχικά, και, αργότερα, σε όλη τη διάρκεια της εθνικής αντίστασης.
Μία αντίσταση στην απολυταρχική βία, στην άκρως αλαζονική απαίτηση να παραδώσουμε με τη θέλησή μας τμήματα του εθνικού εδάφους, να προδώσουμε τα κεκτημένα με αγώνες και με το αίμα των προγόνων μας. Η ελληνική ψυχή όμως έδωσε την απάντηση που έπρεπε, είπε το περήφανο ΟΧΙ και ξεκίνησε έναν αγώνα για τα ιερά και τα όσια της πατρίδας μας, με αποτέλεσμα να αιφνιδιάσει δυσάρεστα τους εισβολείς, να τους χαρίσει ιδιαίτερα ταπεινωτικές ήττες και να τους αναγκάσει να αποσυρθούν μέσα από τα αλβανικά σύνορα και να περιμένουν εκεί τη βοήθεια των συμμάχων.
Είναι όμως απαραίτητο στο σημείο αυτό να κάνουμε μία σύντομη ιστορική αναδρομή και να δούμε τα γεγονότα με τη σειρά. 28 Οκτωβρίου του 1940, στις τρεις τα ξημερώματα, ο Ιταλός πρεσβευτής στην Αθήνα Γκράτσι, επισκέπτεται, στην οικία του, τον πρωθυπουργό της χώρας Ιωάννη Μεταξά και του επιδίδει τελεσίγραφο με το οποίο ζητούσε, μέσα σε τρεις ώρες, την ελεύθερη διέλευση και στάθμευση των ιταλικών στρατευμάτων στην Ελλάδα. Με τη φράση «Πόλεμος λοιπόν», ο Μεταξάς απορρίπτει το ιταλικό τελεσίγραφο και απευθύνει διάγγελμα προς τον ελληνικό λαό. Αρχίζει έτσι η ιταλική επίθεση κατά της Ελλάδας, στο αλβανικό μέτωπο, την ώρα που ο λαός διαδηλώνοντας στους δρόμους της Αθήνας κατά της Ιταλίας, τρέχει με ενθουσιασμό να καταταγεί και να πολεμήσει στο μέτωπο.
Σε λίγες μόνο μέρες, οι εισβολείς εκδιώχθηκαν από το ελληνικό έδαφος από επιστρατευμένες κυρίως δυνάμεις, με ανεπαρκή μεταφορικά μέσα και εφοδιασμό, αλλά με τη συνδρομή των χωρικών της Μακεδονίας και της Ηπείρου, που έσπευσαν στο εθνικό προσκλητήριο και έπαιξαν ουσιαστικό ρόλο στον ανεφοδιασμό. Για να κάμψουν το ηθικό του ελληνικού λαού, οι ιταλοί άρχισαν τον βομβαρδισμό ελληνικών πόλεων. Η ελληνική αντεπίθεση στο μέτωπο, άρχισε στις 14 Νοεμβρίου και γρήγορα οι δυνάμεις μας διέρρηξαν την ιταλική αμυντική γραμμή και στις 22 Νοεμβρίου οι Έλληνες στρατιώτες εισέρχονταν στην Κορυτσά. Η προέλαση συνεχίστηκε αργά αλλά αποφασιστικά και στις 6 Δεκεμβρίου, ο ελληνικός στρατός καταλάμβανε το λιμάνι των Αγίων Σαράντα. Στη συνέχεια ο ελληνικός στρατός πήρε στα χέρια του την πρωτοβουλία, πέρασε σε ορμητική αντεπίθεση, πέταξε τους επιδρομείς έξω από τα ελληνικά εδάφη και τους καταδίωξε μέσα στο αλβανικό έδαφος, κατατροπώνοντάς τους.
Μήπως όμως χρειάζεται να αναζητήσουμε κάποια ερμηνεία για όλα αυτά τα γεγονότα; Δεν χωράει αμφιβολία ότι η εποποιία του 1940, αποτελεί ένα θαύμα, είναι ένα από τα πολλά θαύματα στην ιστορία των Ελλήνων. Δεν μπορεί να είναι καρπός αποκλειστικά ανθρώπινου αγώνα. Η θεϊκή χάρη συνεργάσθηκε με την ανθρώπινη προσπάθεια. Και είναι δίκαιο που μαζί με τα θριαμβευτικά σαλπίσματα πάνω από τους τάφους των ηρώων, σήμαναν δοξαστικές καμπάνες για ένα «ευχαριστώ» στην Παναγία, σ’ εκείνη, στην οποία η εθνική συνείδηση απέδωσε για μια ακόμα φορά «τα νικητήρια». Τη Σκέπη των αγωνιστών. Την Ελευθερώτρια των σκλαβωμένων.
Γιατί στα κρίσιμα χρόνια του πολέμου οι Έλληνες εμπιστεύθηκαν στα χέρια της Παναγίας τον αγώνα τους. Ζήτησαν τη μητρική προστασία της για να υπερασπιστούν τα δίκαιά τους. Και ήταν τόση η πίστη τους, ώστε την έβλεπαν να τους εμψυχώνει και να τους σκεπάζει, καθώς πολεμούσαν απεγνωσμένα στα χιονισμένα βουνά της Πίνδου και της Αλβανίας. Η άλλοτε Υπέρμαχος Στρατηγός των Ρωμιών γίνεται η Αγία Σκέπη των αγωνιστών και το θαύμα επαναλαμβάνεται. Χάρη στην πίστη που θερμαίνει τις ψυχές τους οι μαχητές περιφρονούν τη λογική των αριθμών και αντιστέκονται στις σιδερόφρακτες εχθρικές στρατιές με ηρωισμό που κινεί τον παγκόσμιο θαυμασμό.
Για τους λόγους αυτούς η Εκκλησία σήμερα, δηλαδή όλοι εμείς, ανυμνούμε τη Σκέπη της Παναγίας, και την παρακαλούμε να μας σκεπάζει πάντα με την αγάπη της και να στέκεται πάντα δίπλα, βοηθός και συμπαραστάτης στο Έθνος μας, σε κάθε καλό αγώνα, γιατί τη βοήθεια της την έχουμε το ίδιο ανάγκη και στον καιρό της ειρήνης. Ας μελετήσουμε την ιστορία μας, να γνωρίσουμε με ποιούς αγώνες των προγόνων μας μπορούμε εμείς σήμερα να ζούμε ελεύθεροι, αλλά και να διαβάσουμε συγκλονιστικές μαρτυρίες αγωνιστών της εθνικής αντίστασης, οι οποίοι στον υπεράνθρωπο αγώνα τους πάνω στα παγωμένα βουνά έβλεπαν την Παναγία ζωντανά και έπαιρναν κουράγιο να συνεχίσουν. Ας είναι λοιπόν η 28η Οκτωβρίου ένα έναυσμα να ασχοληθούμε όλοι περισσότερο με την ιστορία μας, ένα μνημόσυνο για όσους έπεσαν ηρωικά στον πόλεμο και μία ελάχιστη τιμή ευγνωμοσύνης στη Μητέρα μας την Παναγία.

 

Πηγή κειμένου : Αγια Μετέωρα

 

Η αγία Σκέπη της Υπεραγίας Θεοτόκου

Αγίου Νικολάου Βελιμίροβιτς

Από αμνημονεύτων χρόνων η Εκκλησία τιμά πανηγυρικώς την Υπεραγία Θεοτόκο ως πολιούχο και προστάτιδα όλων των χριστιανών, η οποία με τις πρεσβείες της επικαλείται το έλεος του Θεού, μεσιτεύοντας υπέρ ημών των αμαρτωλών. Η βοήθεια της Θεοτόκου εκδηλώνεται εμφανέστατα πολλές φορές σε ανθρώπους προσωπικά, αλλά και σε έθνη, εν καιρώ ειρήνης και εν καιρώ πολέμου, σε ερήμους μοναστών και σε πυκνοκατοικημένες πολιτείες. Το γεγονός, που η Εκκλησία μας μνημονεύει σήμερα και εορτάζει, επιβεβαιώνει την αδιάλειπτη προστασία των χριστιανών από την Θεοτόκο.

Την 1^η Οκτωβρίου 911, επί βασιλείας Λέοντος ΣΤ΄ του Σοφού, τελείτο ολονυχτία αγρυπνία στην Παναγία των Βλαχερνών στην Κωνσταντινούπολη. Η εκκλησία ήταν κατάμεστη. Ο όσιος Ανδρέας, ο δια Χριστόν Σαλός, στεκόταν μαζί με τον μαθητή του Επιφάνιο στο πίσω μέρος του ναού. Στις τέσσερις το πρωί είδε να εμφανίζεται πάνω από τους πιστούς η Υπεραγία Θεοτόκος, έχοντας απλώσει το ιερό της μαφόριο και περισκέπουσα όλο το εκκλησίασμα. Ήταν ενδεδυμένη χρυσοποίκιλτη πορφύρα και έλαμπε με αρκετή ακτινοβολία, περιστοιχιζόμενη από αποστόλους, μάρτυρες και αγίες παρθένους.

Ο όσιος Ανδρέας στράφηκε τότε στον μακάριο Επιφάνιο και του είπε: «Βλέπεις, αδελφέ, την Βασίλισσα και Κυρία των απάντων ευχομένην υπέρ του κόσμου παντός;». Ο Επιφάνιος απάντησε: «Ναι, βλέπω, πάτερ, και θαυμάζω!».

Η εορτή της Αγίας Σκέπης καθιερώθηκε σε ανάμνησιν αυτού του γεγονότος και για να μας υπενθυμίζει πως, προσευχόμενοι, λαμβάνουμε την αδιάλειπτη προστασία της Υπεραγίας Θεοτόκου σε κάθε δύσκολη περίσταση.

Πηγή 

Τροπάριο προς τη Θεοτόκο «Την τιμιωτέραν των Χερουβείμ...»

Αρχείο ήχου και συνοδευτικό κείμενο, με θέμα το τροπάριο προς τη Θεοτόκο «Την τιμιωτέραν των Χερουβείμ». Στόχοι του μαθησιακού αντικειμένου είναι να γνωρίσουν οι μαθητές ένα από τα τροπάρια για την Παναγία και να εξοικειωθούν με τη βυζαντινή εκκλησιαστική μουσική και υμνογραφία. Κατά τη διάρκεια αναπαραγωγής του αρχείου ήχου, προβάλλεται η φορητή εικόνα της Παναγίας «Άξιον εστί» από το Πρωτάτο (13ος αιώνας), δίνονται σύντομες πληροφορίες για το συγκεκριμένο τροπάριο, ενώ παράλληλα καταγράφονται τα λόγια του ύμνου.