Θρησκευτικά ...αλλιώς!
Κυριακή 29 Σεπτεμβρίου 2013
” Η μουτζούρα μου, η ομορφιά σου…” δράσεις για την αποδοχή
Άννα Παππά
δασκάλα – συγγραφέας
δασκάλα – συγγραφέας
Κόμποι
Δεν γνωρίζω κάτι
που θα’ πρεπε να γνωρίζω.
Δεν γνωρίζω τι είναι αυτό που δεν γνωρίζω
και όμως θα’ πρεπε να το γνωρίζω,
νιώθω πως φαίνομαι κουτός,
γιατί δεν το γνωρίζω αυτό το κάτι
και δεν γνωρίζω τι είναι αυτό που δεν γνωρίζω.
που θα’ πρεπε να γνωρίζω.
Δεν γνωρίζω τι είναι αυτό που δεν γνωρίζω
και όμως θα’ πρεπε να το γνωρίζω,
νιώθω πως φαίνομαι κουτός,
γιατί δεν το γνωρίζω αυτό το κάτι
και δεν γνωρίζω τι είναι αυτό που δεν γνωρίζω.
Έτσι προσποιούμαι ότι το γνωρίζω.
Αυτό με βασανίζει,
αφού δεν γνωρίζω τι πρέπει να προσποιηθώ ότι γνωρίζω.
Έτσι προσποιούμαι ότι τα γνωρίζω όλα.
Αυτό με βασανίζει,
αφού δεν γνωρίζω τι πρέπει να προσποιηθώ ότι γνωρίζω.
Έτσι προσποιούμαι ότι τα γνωρίζω όλα.
Νομίζω ότι γνωρίζεις αυτό που θα’ πρεπε να γνωρίζω,
αλλά δεν μπορείς να μου πεις τι είναι
γιατί δεν γνωρίζεις ότι δεν γνωρίζω τι είναι.
αλλά δεν μπορείς να μου πεις τι είναι
γιατί δεν γνωρίζεις ότι δεν γνωρίζω τι είναι.
Μπορεί να γνωρίζεις τι δεν γνωρίζω,
αλλά όχι ότι δεν το γνωρίζω
και δεν μπορώ να σου το πω. Έτσι, πρέπει να μου τα πεις όλα.
R.D. Laing
αλλά όχι ότι δεν το γνωρίζω
και δεν μπορώ να σου το πω. Έτσι, πρέπει να μου τα πεις όλα.
R.D. Laing
Πρέπει να μου τα πεις όλα… Για να λυθούν οι κόμποι… Να λυθούν οι κόμποι μέσα στην ομάδα-τάξη. Να είναι το λύσιμο μια πράξη απελευθερωτική για όλους μας…
Ομάδα τάξης; Η ομάδα τάξης είναι κάτι διαφορετικό από την ομάδα συνάθροισης μαθητών.Έχει ξεχωριστή οντότητα, είναι από μόνη της ένα όλο με κοινή ταυτότητα και αλληλεπίδραση μεταξύ των παιδιών και του δασκάλου.
Ο δάσκαλος που όπως γράφει ο Rogers,θα πρέπει πρώτα απ’ όλα να είναι «σε συμφωνία». Θα πρέπει να είναι αυτός που θα αποδεχθεί το συναίσθημά του ως δικό του. Που δε νιώθει την ανάγκη να το επιβάλει στους μαθητές του ή να επιμείνει να νιώσουν και εκείνοι το ίδιο. Είναι ένα πρόσωπο και όχι μια απρόσωπη υλοποίησης ενός υποχρεωτικού προγράμματος μαθημάτων. Και όλοι μαζί μαθητές και δάσκαλος θα γίνουν περισσότερο αποτελεσματικοί, όταν θα μπορέσουν να αποδεχθούν τον εαυτό τους, και να είμαι ο εαυτός τους.
Το ζήτημα στην ομάδα – τάξη είναι η αποδοχή και των ατελειών μας. Να αναζητήσουμε τα καλά κρυμμένα οφέλη τους, να ανακαλύψουμε πώς η αποδοχή των αδυναμιών μας και η συμφιλίωση μαζί τους γεννούν το σεβασμό του εαυτού μας και των άλλων. Γιατί αν δε με αποδέχομαι ολόκληρο, με τα δυνατά και τα τρωτά μου σημεία και αν απορρίπτω χαρακτηριστικά μου βαφτίζοντάς τα ελαττώματα , τότε στα αλήθεια Με σέβομαι; Με σέβονται; Σέβομαι τους άλλους γύρω μου;
Οι παρακάτω δράσεις έχουν ως στόχο να ανακαλύψουμε όλοι τις προσωπικές απαντήσεις στα παραπάνω ερωτήματα. Στη διάρκεια όλων αυτών των δράσεων (χρόνος:3 διδακτικές ώρες), μέσα από προσωπικές και ομαδικές διαδρομές, δουλεύοντας ατομικά, σε ζευγάρια ή στην ομάδα, άλλοτε χωρίς να σκεφτόμαστε και άλλοτε έχοντας όλη μας την προσοχή στραμμένη στους άλλους, μας παρατηρούμε και τους παρατηρούμε, μιλάμε και ακούμε. Μας ζητείται να μη μας κρίνουμε και να μη τους κρίνουμε, να μας σεβαστούμε και να τους σεβαστούμε, να ακούσουμε και να μοιραστούμε μυστικά, τα μυστικά των ατελειών μας. Και γιατί όχι, να αναζητήσουμε μόνοι και με παρέα την καλά κρυμμένη θετική τους πλευρά….
Βασίζονται στο παραμύθι – κινέζικο μύθο «Το Ραγισμένο Δοχείο». Σε αυτή την ιστορία ξεχωρίζει κυρίως η στάση της γυναίκας απέναντι στην ατέλεια….θα μπορούσε να πετάξει το δοχείο, αφού ως σπασμένο της ήταν πια …άχρηστο!!! Δεν το έκανε. Βρήκε τον τρόπο, γιατί είχε τη θέληση, να μετατρέψει την ατέλεια του δοχείου σε κάτι δημιουργικό. Αποφάσισε να χρησιμοποιήσει αυτήν την “ατέλειά ” του για κάποιον σκοπό, και τα κατάφερε.
Τα παραμύθια έχουν μηνύματα για τη ζωή μας και μας διδάσκουν ευχάριστα. Μας διευκολύνουν να επεξεργαστούμε δύσκολα ψυχικά βιώματα, μέσα από ταυτίσεις, προβολές και συμβολοποίηση της πραγματικότητας με απόσταση ασφαλείας. Το παιδί πρέπει να πάει πέρα από τον εαυτό του και να δημιουργήσει δεσμό με τον άλλον, τον ήρωα, να ταυτιστεί μαζί του και με την ιστορία του και να προβάλλει δικές του πλευρές. Να φτιάξει την προσωπική του ιστορία. Αυτό θα του ζητηθεί. Να σκεφθεί πώς να μετατρέψει τις ατέλειες τις δικές του και του διπλανού του σε κάτι χρήσιμο και όμορφο…
Ομάδα τάξης; Η ομάδα τάξης είναι κάτι διαφορετικό από την ομάδα συνάθροισης μαθητών.Έχει ξεχωριστή οντότητα, είναι από μόνη της ένα όλο με κοινή ταυτότητα και αλληλεπίδραση μεταξύ των παιδιών και του δασκάλου.
Ο δάσκαλος που όπως γράφει ο Rogers,θα πρέπει πρώτα απ’ όλα να είναι «σε συμφωνία». Θα πρέπει να είναι αυτός που θα αποδεχθεί το συναίσθημά του ως δικό του. Που δε νιώθει την ανάγκη να το επιβάλει στους μαθητές του ή να επιμείνει να νιώσουν και εκείνοι το ίδιο. Είναι ένα πρόσωπο και όχι μια απρόσωπη υλοποίησης ενός υποχρεωτικού προγράμματος μαθημάτων. Και όλοι μαζί μαθητές και δάσκαλος θα γίνουν περισσότερο αποτελεσματικοί, όταν θα μπορέσουν να αποδεχθούν τον εαυτό τους, και να είμαι ο εαυτός τους.
Το ζήτημα στην ομάδα – τάξη είναι η αποδοχή και των ατελειών μας. Να αναζητήσουμε τα καλά κρυμμένα οφέλη τους, να ανακαλύψουμε πώς η αποδοχή των αδυναμιών μας και η συμφιλίωση μαζί τους γεννούν το σεβασμό του εαυτού μας και των άλλων. Γιατί αν δε με αποδέχομαι ολόκληρο, με τα δυνατά και τα τρωτά μου σημεία και αν απορρίπτω χαρακτηριστικά μου βαφτίζοντάς τα ελαττώματα , τότε στα αλήθεια Με σέβομαι; Με σέβονται; Σέβομαι τους άλλους γύρω μου;
Οι παρακάτω δράσεις έχουν ως στόχο να ανακαλύψουμε όλοι τις προσωπικές απαντήσεις στα παραπάνω ερωτήματα. Στη διάρκεια όλων αυτών των δράσεων (χρόνος:3 διδακτικές ώρες), μέσα από προσωπικές και ομαδικές διαδρομές, δουλεύοντας ατομικά, σε ζευγάρια ή στην ομάδα, άλλοτε χωρίς να σκεφτόμαστε και άλλοτε έχοντας όλη μας την προσοχή στραμμένη στους άλλους, μας παρατηρούμε και τους παρατηρούμε, μιλάμε και ακούμε. Μας ζητείται να μη μας κρίνουμε και να μη τους κρίνουμε, να μας σεβαστούμε και να τους σεβαστούμε, να ακούσουμε και να μοιραστούμε μυστικά, τα μυστικά των ατελειών μας. Και γιατί όχι, να αναζητήσουμε μόνοι και με παρέα την καλά κρυμμένη θετική τους πλευρά….
Βασίζονται στο παραμύθι – κινέζικο μύθο «Το Ραγισμένο Δοχείο». Σε αυτή την ιστορία ξεχωρίζει κυρίως η στάση της γυναίκας απέναντι στην ατέλεια….θα μπορούσε να πετάξει το δοχείο, αφού ως σπασμένο της ήταν πια …άχρηστο!!! Δεν το έκανε. Βρήκε τον τρόπο, γιατί είχε τη θέληση, να μετατρέψει την ατέλεια του δοχείου σε κάτι δημιουργικό. Αποφάσισε να χρησιμοποιήσει αυτήν την “ατέλειά ” του για κάποιον σκοπό, και τα κατάφερε.
Τα παραμύθια έχουν μηνύματα για τη ζωή μας και μας διδάσκουν ευχάριστα. Μας διευκολύνουν να επεξεργαστούμε δύσκολα ψυχικά βιώματα, μέσα από ταυτίσεις, προβολές και συμβολοποίηση της πραγματικότητας με απόσταση ασφαλείας. Το παιδί πρέπει να πάει πέρα από τον εαυτό του και να δημιουργήσει δεσμό με τον άλλον, τον ήρωα, να ταυτιστεί μαζί του και με την ιστορία του και να προβάλλει δικές του πλευρές. Να φτιάξει την προσωπική του ιστορία. Αυτό θα του ζητηθεί. Να σκεφθεί πώς να μετατρέψει τις ατέλειες τις δικές του και του διπλανού του σε κάτι χρήσιμο και όμορφο…
Δράση 1η
Παιδιά και δάσκαλος σχηματίζουν όρθιοι κύκλο και συστήνονται μ’ έναν τρόπο διαφορετικό. Καθένας θα πει το όνομά του με έναν τρόπο περίεργο, παράξενο. Η υπόλοιπη ομάδα, αφού έχει προσέξει τον τρόπο με τον οποίο λέει το όνομά του και κάνει την κίνηση, επαναλαμβάνει με τη μεγαλύτερη δυνατή ακρίβεια. Συνεχίζεται η διαδικασία μέχρι να συστηθούν όλοι . Ο δάσκαλος – εμψυχωτής ξεκινάει πρώτος, κάνοντας κάτι υπερβολικό ώστε τα παιδιά να αντιληφθούν ότι μπορούν να εκφραστούν όπως πραγματικά αισθάνονται. (χρόνος 10 λεπτά)
Παιδιά και δάσκαλος σχηματίζουν όρθιοι κύκλο και συστήνονται μ’ έναν τρόπο διαφορετικό. Καθένας θα πει το όνομά του με έναν τρόπο περίεργο, παράξενο. Η υπόλοιπη ομάδα, αφού έχει προσέξει τον τρόπο με τον οποίο λέει το όνομά του και κάνει την κίνηση, επαναλαμβάνει με τη μεγαλύτερη δυνατή ακρίβεια. Συνεχίζεται η διαδικασία μέχρι να συστηθούν όλοι . Ο δάσκαλος – εμψυχωτής ξεκινάει πρώτος, κάνοντας κάτι υπερβολικό ώστε τα παιδιά να αντιληφθούν ότι μπορούν να εκφραστούν όπως πραγματικά αισθάνονται. (χρόνος 10 λεπτά)
Δράση 2η
«το δακτυλίδι της ενέργειας»
Στον κύκλο και με ένα πήδημα ανοίγουν τα πόδια σε μικρή διάσταση. Βάζουν τα χέρια στη μέση έτσι ώστε να ακουμπούνε οι αγκώνες μεταξύ τους. Θα ξεκινήσουν από αριστερά λέγοντας: «είμαι η Άννα, παίρνω ενέργεια από τον Γιώργο»(ο Γιώργος στέκεται αριστερά και δίνει ενέργεια στο παιδί στα δεξιά), συνεχίζει ο Γιώργος και έτσι σιγά-σιγά όλοι θα πάρουν ενέργεια και όλοι θα δώσουν. (χρόνος: 5 λεπτά)
«το δακτυλίδι της ενέργειας»
Στον κύκλο και με ένα πήδημα ανοίγουν τα πόδια σε μικρή διάσταση. Βάζουν τα χέρια στη μέση έτσι ώστε να ακουμπούνε οι αγκώνες μεταξύ τους. Θα ξεκινήσουν από αριστερά λέγοντας: «είμαι η Άννα, παίρνω ενέργεια από τον Γιώργο»(ο Γιώργος στέκεται αριστερά και δίνει ενέργεια στο παιδί στα δεξιά), συνεχίζει ο Γιώργος και έτσι σιγά-σιγά όλοι θα πάρουν ενέργεια και όλοι θα δώσουν. (χρόνος: 5 λεπτά)
Δράση 3η
«Διπλές κάρτες»
Υλικό: διπλές φωτογραφίες ή κάρτες που να δείχνουν πτυχές των ανθρώπινων χαρακτηριστικών και συναισθημάτων ή που περιγράφουν καταστάσεις.
Αρχικά όλοι στον κύκλο περπατούν ανάμεσα στις φωτογραφίες. Επιλέγουν αυτή που τους εκφράζει. Αναζητούν στη συνέχεια ο καθένας μια ήσυχη γωνιά και γράφουνε τα σχόλιά τους για το θέμα της κάρτας. (χρόνος: 10 λεπτά). Στη συνέχεια αναζητά ο καθένας το άτομο που έχει την ίδια κάρτα και συνθέτουν σα ζευγάρι ένα κοινό κείμενο από τα σχόλια που έχουν ήδη κάνει. (χρόνος: 10 λεπτά)
Στον κύκλο και πάλι παρουσίαση των κειμένων και συζήτηση των συναισθημάτων. (χρόνος: 10 λεπτά)
«Διπλές κάρτες»
Υλικό: διπλές φωτογραφίες ή κάρτες που να δείχνουν πτυχές των ανθρώπινων χαρακτηριστικών και συναισθημάτων ή που περιγράφουν καταστάσεις.
Αρχικά όλοι στον κύκλο περπατούν ανάμεσα στις φωτογραφίες. Επιλέγουν αυτή που τους εκφράζει. Αναζητούν στη συνέχεια ο καθένας μια ήσυχη γωνιά και γράφουνε τα σχόλιά τους για το θέμα της κάρτας. (χρόνος: 10 λεπτά). Στη συνέχεια αναζητά ο καθένας το άτομο που έχει την ίδια κάρτα και συνθέτουν σα ζευγάρι ένα κοινό κείμενο από τα σχόλια που έχουν ήδη κάνει. (χρόνος: 10 λεπτά)
Στον κύκλο και πάλι παρουσίαση των κειμένων και συζήτηση των συναισθημάτων. (χρόνος: 10 λεπτά)
Δράση 4η«Χρήσιμη μουτζούρα»
υλικά
κόλλες χαρτί Α4, μαρκαδόροι μαύροι, όσοι και τα παιδιά, μαρκαδόροι χρωματιστοί
Παίρνουν μία κόλλα χαρτί κι ένα μαύρο μαρκαδόρο.
Κάθονται αναπαυτικά στον κύκλο και κρατούν το μαρκαδόρο με το αριστερό χέρι.
Κλείνουν τα μάτια και ζωγραφίζουν μια μουτζούρα πάνω στο χαρτί.
Ανοίγουν τα μάτια και κάνουν, με το μαύρο μαρκαδόρο, το περίγραμμα της μουτζούρας Παρατηρούν τι σχηματίζεται.
Διαλέγουν χρωματιστούς μαρκαδόρους και ζωγραφίζουν μια εικόνα όπου εντάσσεται η μουτζούρα.
Δίνουμε έναν τίτλο στο έργο τους.
(χρόνος: 15 λεπτά)
Τελειώνοντας συγκεντρώνονται στον κύκλο για να παρουσιάσουν τα σχέδιά τους και να συζητήσουν πώς μια «μουτζούρα» μετατράπηκε σε μια όμορφη ζωγραφιά .
(χρόνος 20 λεπτά)
Δράση 5ηΑκολουθεί η προβολή του παραμυθιού «Το Ραγισμένο Δοχείο» σε βίντεο. Αμέσως μετά την προβολή τα παιδιά καλούνται να γράψουν ένα κείμενο αυτόματης γραφής, με αφορμή την ιστορία που παρακολούθησαν. Αυτό σημαίνει πως παροτρύνονται να γράψουν αυθόρμητα και αυτόματα, όσο πιο γρήγορα μπορούν χωρίς να σκεφτούν και χωρίς να κρίνουν, τις σκέψεις, τα συναισθήματα, τις ιδέες που τους έρχονται στο νου, είτε αυτές συνδέονται με την ιστορία, είτε όχι. Μέσω της αυτόματης γραφής, παρέχεται στα παιδιά η ευκαιρία να εκφράσουν τα συναισθήματά τους, να αναπτύξουν τη δημιουργικότητά τους, αλλά και να αποκτήσουν επίγνωση και αυτογνωσία. Στη συνέχεια τα παιδιά χωρίζονται σε ζευγάρια και ο καθένας παρουσιάζει στον άλλον το κείμενό του. Διευκρινίζεται σε όλους ότι η σημασία της μη κριτικής, της προσεκτικής ακρόασης και του σεβασμού στο προσωπικό βίωμα. Αφού ολοκληρώσουν όλα τα ζευγάρια τη διαδικασία τους, επιστρέφουν στον κύκλο και το κάθε παιδί παρουσιάζει στην ομάδα -τάξη τα όσα του έχει πει το ζευγάρι του. Δουλεύοντας σε ζευγάρια κατά αυτόν τον τρόπο, η έκθεση είναι σταδιακή και μικρότερη, τα μέλη έχουν την ευκαιρία να παρατηρήσουν: α)τον εαυτό και τη στάση τους ως ομιλητές και ακροατές β) να έρθουν σε επαφή με τις δυσκολίες και τα δυνατά τους σημεία.
Η όλη διαδικασία αποτελεί πηγή ανάδυσης πολλών και σημαντικών θεμάτων σχετικά με την αποδοχή, τη διαφορετικότητα, το σεβασμό και τη σημασία των ατελειών μας.
Δράση 6η
«Ο ήλιος»
Ξαπλωμένοι όλοι με τα κεφάλια στο κέντρο του κύκλου να ακουμπούν μεταξύ τους, έτσι που τα σώματά τους να είναι σαν τις ακτίνες ενός μεγάλου ήλιου. Με κλειστά τα μάτια χαλαρώνουν ακούγοντας απαλή μουσική και παίρνοντας βαθιές ανάσες. Ο δάσκαλος μιλά για τη ζέστη του ήλιου που ζεσταίνει τις καρδιές όλων μας και ήλιος είναι όλοι…
«Ο ήλιος»
Ξαπλωμένοι όλοι με τα κεφάλια στο κέντρο του κύκλου να ακουμπούν μεταξύ τους, έτσι που τα σώματά τους να είναι σαν τις ακτίνες ενός μεγάλου ήλιου. Με κλειστά τα μάτια χαλαρώνουν ακούγοντας απαλή μουσική και παίρνοντας βαθιές ανάσες. Ο δάσκαλος μιλά για τη ζέστη του ήλιου που ζεσταίνει τις καρδιές όλων μας και ήλιος είναι όλοι…
Παιχνίδια γνωριμίας !!!
Το βρήκα στο ιστολόγιο:Παιχνιδοκαμώματα
Αφορά το νηπιαγωγείο αλλά μπορεί να εφαρμοστούν κάποια από αυτά και στο Γυμνάσιο (στην Α Γυμνασίου) για τη γνωριμία των μικρών μας μαθητών
Το αγαπημένο μου είναι το δίχτυ του ψαρά !!!
Απολαύστε τις εικόνες και τις ιδέες:
_________________________________________________________________________________
δεύτερη μέρα στο νηπιαγωγείο και ............. παιχνίδια γνωριμίας !!!
ας γνωριστούμε λοιπόν .........παίζοντας !!!
" τρέχει το αλογάκι "
-τρέχω τρέχω και καλπάζω
και σε σένα σταματώ
χάρισε μου το όνομά σου
να το έχω φυλαχτό -
τα παιδιά κάθονται σε κύκλο........ ένα παιδάκι σηκώνεται και τρέχει, τραγουδώντας το παραπάνω τετράστιχο.......... σταματά σε κάποιο άλλο παιδάκι, που του " χαρίζει " το όνομά του..........
"το δίχτυ του ψαρά "
το κουβάρι ξετυλίγεται και πάει από παιδί σε παιδί......... ο Τάσος λέει το όνομα της Χαράς, και της δίνει το σχοινί, η Χαρά λέει το όνομα του Έλβις και του δίνει το σχοινί...........η παρέα μεγαλώνει και το σχοινί ξεδιπλώνεται........ να το δίχτυ του ψαρά !!!
" πολύχρωμα μπαλόνια "
σκορπίζουμε τα μπαλόνια στο πάτωμα........... τα μπαλόνια είναι όσα και τα παιδιά. και ανά ζεύγη στα χρώματα.......... η μουσική ξεκινά............ όταν σταματήσει η μουσική, τα παιδιά πιάνουν από ένα μπαλόνι..........
και αναζητούν το ταίρι τους........... μόλις το βρουν.......συστήνονται !!!
τα μπαλόνια πετάγονται ψηλά και το παιχνίδι ξαναρχινά !!
" κράτα το μπαλόνι στο σεντόνι "
τα παιδιά χωρίζονται σε ομάδες....... κάθε ομάδα έχει το σεντόνι της και προσπαθεί να κρατήσει πάνω το μπαλόνι, καθώς αυτό κουνιέται.....
πότε φυσάει σιγανά και πότε δυνατά ανεβοκατεβάζοντας το σεντόνι ........... προσοχή μην πέσει το μπαλόνι μας !!!
" τσουλώ την μπάλα "
ρίχνω την μπάλα σε έναν φίλο και λέω δυνατά το όνομά του !!!
" πάγωμα - ξεπάγωμα "
σκορπισμένα χρωματιστά χαρτόνια στο πάτωμα.............. η μουσική ξεκινά..........
μόλις η μουσική σταματά όλοι τρέχουν να ακουμπήσουν σε ένα χαρτόνι..................
και "παγώνουν"
ένα παιδί που μένει απ έξω, πάει και τους ακουμπά ...........
τα παιδιά λένε το όνομά τους ....... και ξεπαγώνουν ...........
και ένα ακόμη παιχνίδι γνωριμίας από το άλλο τμήμα, της κ.Ελένης
κομμένες καρδιές στη μέση..........τις τοποθετούμε στο πάτωμα...........κάθε παιδί παίρνει το ένα μέρος και ψάχνει το φιλαράκι του για να συμπληρώσει την καρδιά του.........
κάποια από τα παιχνίδια γνωριμίας τα βρήκαμε στο περιοδικό σύγχρ. νηπ/γωγείο.
Ο Ισαάκ - Η θυσία του Αβραάμ
Πρώτος απόγονος του γενάρχη των
Εβραίων, του Αβραάμ, είναι το μοναχοπαίδι του, ο Ισαάκ. Η ιστορία του
Ισαάκ, βρίσκεται γραμμένη από το 21ο ως το 25ο κεφάλαιο του βιβλίου της
«Γένεσης».
Εννέα μήνες μετά την υπόσχεση του Θεού στον Αβραάμ και τη Σάρρα, η Σάρρα έφερε στον κόσμο ένα χαριτωμένο αγόρι που το ονόμασαν Ισαάκ, δηλαδή «παιδί της χαράς και του γέλιου». Πράγματι, ο Ισαάκ ήταν ένα δώρο του Θεού και χάρισε στους γονείς του απέραντη χαρά. Μεγάλωνε μέσα στην αγάπη τους και τους συγκινούσε βαθύτατα, γιατί σ’ αυτόν είχε πραγματοποιηθεί η υπόσχεση του Θεού.
Όταν ο Ισαάκ ήταν ακόμα μικρό παιδάκι, ο Θεός μίλησε πάλι στον Αβραάμ. Αυτή τη φορά το θέλημα του Θεού ήταν φοβερό. Ζητούσε από τον Αβραάμ να του θυσιάσει αυτό το μονάκριβο παιδί του, τον χαριτωμένο Ισαάκ! «Πάρε τον Ισαάκ κι έλα να μου τον προσφέρεις θυσία στον τόπο που εγώ θα σου υποδείξω!», ήταν τα λόγια του Θεού.
Παρά την απέραντη θλίψη του ο Αβραάμ έπρεπε να υπακούσει στον λόγο του Θεού. Την άλλη μέρα, πρωί-πρωί, φόρτωσε στο ζώο του ξύλα που θα ήταν απαραίτητα για τη θυσία, ξύπνησε και τον μικρό Ισαάκ και ξεκίνησαν για τον τόπο που θα τους υποδείκνυε ο Θεός. Τρεις μέρες περπατούσαν. Ο Ισαάκ αμέριμνος και χαρούμενος, ο Αβραάμ θλιμμένος, αλλά πιστός στο θέλημα του Θεού.΄ Όταν έφτασαν στο βουνό της θυσίας, ο Ισαάκ απορημένος ρώτησε: «Πού είναι, πατέρα, το πρόβατο για τη θυσία;»
«Μην ανησυχείς, παιδί μου, ο Θεός θα φροντίσει για το πρόβατο της θυσίας Του», απάντησε ο Αβραάμ συντετριμμένος.
΄Έστησε το θυσιαστήριο κι ύστερα φανέρωσε στον Ισαάκ το θέλημα του Θεού. Εκείνος είχε μάθει πως η εντολή του Θεού ήταν ανώτερη από καθετί στον κόσμο, γι’ αυτό κάθισε υπομονετικά να τον δέσει ο πατέρας του και να τον ξαπλώσει πάνω στο θυσιαστήριο. Την ώρα όμως που ο Αβραάμ ετοιμαζόταν να θυσιάσει το παιδί του, ο Θεός τον σταμάτησε. Δεν ήθελε αυτή τη θυσία. Ο Θεός δεν θέλει θυσίες ανθρώπων. ΄Ήθελε μόνο να δοκιμάσει την πίστη και την υπακοή του Αβραάμ στο θέλημά Του.
«Μην αγγίξεις το παιδί και μην του κάνεις κακό. Είδα πόσο σέβεσαι τον Θεό, αφού για χάρη Του δεν λυπήθηκες ούτε το μονάκριβο παιδί σου!».
Μ’ αυτά τα λόγια ΄Άγγελος Κυρίου μήνυσε στον Αβραάμ το θέλημα του Θεού. Κι εκείνος με απερίγραπτη χαρά έλυσε τον Ισαάκ, που πήδηξε από το θυσιαστήριο κι έπεσε στην αγκαλιά του. Στο διπλανό θάμνο ήταν σκαλωμένο ένα κριάρι σταλμένο από το Θεό, για να πάρει τη θέση του Ισαάκ στη θυσία. Η θυσία που ακολούθησε ήταν συγκλονιστική. Ο Αβραάμ κι ο Ισαάκ με δάκρυα ευχαρίστησαν τον Θεό για την αγάπη Του κι άκουσαν πάλι την υπόσχεση του Θεού: «Αβραάμ, θα πληθύνω τους απογόνους σου σαν τα άστρα του ουρανού και σαν την άμμο της θάλασσας. Από το γένος σου θα έρθει η ευλογία του Θεού σ’ όλα τα έθνη και τις φυλές της γης». Τώρα ο Αβραάμ ήταν απόλυτα σίγουρος ότι ο Θεός κρατούσε την υπόσχεσή Του. Αλλά και ο μικρός Ισαάκ έγινε μάρτυρας της υπόσχεσης και του θελήματος του Θεού.
Κάντε κλικ εδώ, για να ακούσετε την αφήγηση του κειμένου.
Πηγή/Αναδημοσίευση:http://www.pemptousia.gr
Εννέα μήνες μετά την υπόσχεση του Θεού στον Αβραάμ και τη Σάρρα, η Σάρρα έφερε στον κόσμο ένα χαριτωμένο αγόρι που το ονόμασαν Ισαάκ, δηλαδή «παιδί της χαράς και του γέλιου». Πράγματι, ο Ισαάκ ήταν ένα δώρο του Θεού και χάρισε στους γονείς του απέραντη χαρά. Μεγάλωνε μέσα στην αγάπη τους και τους συγκινούσε βαθύτατα, γιατί σ’ αυτόν είχε πραγματοποιηθεί η υπόσχεση του Θεού.
Όταν ο Ισαάκ ήταν ακόμα μικρό παιδάκι, ο Θεός μίλησε πάλι στον Αβραάμ. Αυτή τη φορά το θέλημα του Θεού ήταν φοβερό. Ζητούσε από τον Αβραάμ να του θυσιάσει αυτό το μονάκριβο παιδί του, τον χαριτωμένο Ισαάκ! «Πάρε τον Ισαάκ κι έλα να μου τον προσφέρεις θυσία στον τόπο που εγώ θα σου υποδείξω!», ήταν τα λόγια του Θεού.
Παρά την απέραντη θλίψη του ο Αβραάμ έπρεπε να υπακούσει στον λόγο του Θεού. Την άλλη μέρα, πρωί-πρωί, φόρτωσε στο ζώο του ξύλα που θα ήταν απαραίτητα για τη θυσία, ξύπνησε και τον μικρό Ισαάκ και ξεκίνησαν για τον τόπο που θα τους υποδείκνυε ο Θεός. Τρεις μέρες περπατούσαν. Ο Ισαάκ αμέριμνος και χαρούμενος, ο Αβραάμ θλιμμένος, αλλά πιστός στο θέλημα του Θεού.΄ Όταν έφτασαν στο βουνό της θυσίας, ο Ισαάκ απορημένος ρώτησε: «Πού είναι, πατέρα, το πρόβατο για τη θυσία;»
«Μην ανησυχείς, παιδί μου, ο Θεός θα φροντίσει για το πρόβατο της θυσίας Του», απάντησε ο Αβραάμ συντετριμμένος.
΄Έστησε το θυσιαστήριο κι ύστερα φανέρωσε στον Ισαάκ το θέλημα του Θεού. Εκείνος είχε μάθει πως η εντολή του Θεού ήταν ανώτερη από καθετί στον κόσμο, γι’ αυτό κάθισε υπομονετικά να τον δέσει ο πατέρας του και να τον ξαπλώσει πάνω στο θυσιαστήριο. Την ώρα όμως που ο Αβραάμ ετοιμαζόταν να θυσιάσει το παιδί του, ο Θεός τον σταμάτησε. Δεν ήθελε αυτή τη θυσία. Ο Θεός δεν θέλει θυσίες ανθρώπων. ΄Ήθελε μόνο να δοκιμάσει την πίστη και την υπακοή του Αβραάμ στο θέλημά Του.
«Μην αγγίξεις το παιδί και μην του κάνεις κακό. Είδα πόσο σέβεσαι τον Θεό, αφού για χάρη Του δεν λυπήθηκες ούτε το μονάκριβο παιδί σου!».
Μ’ αυτά τα λόγια ΄Άγγελος Κυρίου μήνυσε στον Αβραάμ το θέλημα του Θεού. Κι εκείνος με απερίγραπτη χαρά έλυσε τον Ισαάκ, που πήδηξε από το θυσιαστήριο κι έπεσε στην αγκαλιά του. Στο διπλανό θάμνο ήταν σκαλωμένο ένα κριάρι σταλμένο από το Θεό, για να πάρει τη θέση του Ισαάκ στη θυσία. Η θυσία που ακολούθησε ήταν συγκλονιστική. Ο Αβραάμ κι ο Ισαάκ με δάκρυα ευχαρίστησαν τον Θεό για την αγάπη Του κι άκουσαν πάλι την υπόσχεση του Θεού: «Αβραάμ, θα πληθύνω τους απογόνους σου σαν τα άστρα του ουρανού και σαν την άμμο της θάλασσας. Από το γένος σου θα έρθει η ευλογία του Θεού σ’ όλα τα έθνη και τις φυλές της γης». Τώρα ο Αβραάμ ήταν απόλυτα σίγουρος ότι ο Θεός κρατούσε την υπόσχεσή Του. Αλλά και ο μικρός Ισαάκ έγινε μάρτυρας της υπόσχεσης και του θελήματος του Θεού.
Κάντε κλικ εδώ, για να ακούσετε την αφήγηση του κειμένου.
Πηγή/Αναδημοσίευση:http://www.pemptousia.gr
Θρησκευτικά Α Γυμνασίου ,Διδακτικό Εγχειρίδιο , (Κύπρος)
Ανέβασα στο Scribd το βιβλίο των Θρησκευτικών για την Α' Γυμνασίου από το Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού της Κύπρου.
Μπορεί οι ενότητες να μην είναι οι ίδιες με αυτές που υπάρχουν στο δικό μας βιβλίο της Α Γυμνασίου αλλά έχει αξιόλογο υλικό και φύλλα εργασίας που μπορούν να χρησιμοποιηθούν.
Και φυσικά μπορείτε να αντλήσετε αρκετές ιδέες!!!
Το βιβλίο σε μορφή pdf το βρήκα εδώ
Μπορεί οι ενότητες να μην είναι οι ίδιες με αυτές που υπάρχουν στο δικό μας βιβλίο της Α Γυμνασίου αλλά έχει αξιόλογο υλικό και φύλλα εργασίας που μπορούν να χρησιμοποιηθούν.
Και φυσικά μπορείτε να αντλήσετε αρκετές ιδέες!!!
Το βιβλίο σε μορφή pdf το βρήκα εδώ
Εικονομαχία. Μια τραγωδία που συγκλόνισε την Εκκλησία (Φύλλο Εργασίας - Γιάννης Σαββίδης)
Η Ιστορία της Εκκλησίας και η μελέτη της (Φύλλο Εργασίας - Γιάννης Σαββίδης)
Κι άλλο φύλλο εργασίας για την 2η ενότητα της Γ Γυμνασίου.
Δεν είναι πολύ όμορφο για κλείσιμο του μαθήματος;
Και θα το κρατήσουν οι μαθητές κι έτσι θα έχουν έτοιμα τα βασικά σημεία του μαθήματος
Γιατί και πως μελετούμε την Ιστορία; (Φύλλο εργασίας - Σαββίδης Γιάννης)
Καιρό τώρα έχω ανακαλύψει τη σελίδα των θεολόγων της Κύπρου με χρήσιμο και αξιόλογο υλικό για το μάθημα των θρησκευτικών όλων των βαθμίδων.
Ειδικά, για τη Γ Γυμνασίου ο Γιάννης Σαββίδης έχει κάνει εκπληκτική δουλειά με φύλλα εργασίας για τα μαθήματα.
Μπορείτε να τα χρησιμοποιήσετε στο τέλος της ενότητας ως κλείσιμο και ανακεφαλαίωση ή και στην αρχή της επόμενης ώρας.
Σάββατο 28 Σεπτεμβρίου 2013
Η Καινή Διαθήκη: Πρωτότυπο και Μετάφραση on line
Η Καινή Διαθήκη ψηφιοποιημένη
(πρωτότυπο κείμενο και μετάφραση από τη Βιβλική Εταιρεία) από την Ιερά
Μητρόπολη Θεσσαλονίκης. Κάντε κλικ στην παρακάτω εικόνα και από την
αριστερή στήλη επιλέξτε ποιό βιβλίο θέλετε να διαβάσετε. Αριστερά θα
δείτε το πρωτότυπο κείμενο και δεξιά τη μετάφραση. Απαραίτητη προϋπόθεση
για να μπορέσετε να τη διαβάσετε είναι να έχετε εγκατεστημένο το
πρόγραμμα Adobe Flash Player 10.
Αναδημοσίευση: http://sympathitikimelani.blogspot.gr/2013/09/on-line.html
Άσωτος υιός
John Wu [Mastermind] - Aswtos Yios
Πατέρα, εσύ που βρίσκεσαι ψηλά στον ουρανό, ευλογημένο να ναι πάντα το όνομά σου
Αν έλθει η βασιλεία σου στην γη, όπως είναι και στον ουρανό ξέρω ότι θα γίνει μόνο το θέλημά σου
Σε όλη μου την ζωή είμαι μακριά σου και ξέρω ό,τι έχω στην ζωή μου είναι δικά σου
Γι’αυτό λέω στον εαυτό μου στάσου, τι θα γίνει την μέρα που θα βρεθώ
για να κριθώ μπροστά σου
Δεν έχω κάνει τίποτα σωστό, Πατέρα δεν έχω πάνω μου τίποτα καλό
για να σωθώ
Ό,τι μου είπες να κάνω ποτέ δεν το έχω κάνει κι ό,τι μου απαγόρευσες το έχω παρακάνει
Ποτέ δεν έχασα ευκαιρία για αμαρτία, πόσες φορές σε σταύρωσα χωρίς αιτία
ένοχος χωρίς δικαιολογία
Η καρδιά μου μολυσμένη, στα βάθη μου αιχμαλωτισμένη πονεμένη, στερημένη
Το στόμα μου είναι σαν τάφος και η γλώσσα μου σαν φτυάρι, όσο πιο πολύ μιλώ τόσο πιο πολύ με θάβει
πιο βαθιά στην κόλαση που έφτιαξα μόνος, και την καρδιά μου νίκησε το μίσος και ο φθόνος
Νιώθοντας χαμένος, όμως γνωρίζοντας ότι ο μόνος τρόπος για να σωθώ
είναι γυρίζοντας πίσω σε σένα Και για ό,τι έκανα μετανοώ. Όλοι είμαστε αμαρτωλοί αλλά ο πρώτος είμαι εγώ
Ρεφραίν
Όπως τον άσωτο γιο πίσω σε σένα επιστρέφω
Ζητάω έλεος, το βλέμμα μου σε σένα στρέφω
Σε όλη μου την ζωή είμαι μακριά σου
Συγχώρεσε με ουράνιε Πατέρα και πάρε με κοντά σου
Τα βράδια δεν μπορώ να κοιμηθώ, σκέφτομαι, τα λάθη μου μετρώ
Το παρελθόν μου ερευνώ το κάθε λάθος μελετώ, υπερηφάνεια, εγωισμό, καινοδοξία, φιληδονία, θυμό
Κρίνοντας άλλους, ξεχνώντας ότι κι εγώ θα κριθώ μήπως θα καταφέρω έγκαιρα να λυτρωθώ
Είμαι αδύνατος, θα νικηθώ, βοήθησε με συ Πατέρα, γιατί εγώ από μόνος δεν μπορώ
Στα αδέλφια μου δεν ήμουνα ποτέ σωστός αδελφός, στους γονείς μου δεν ήμουνα ποτέ σωστός υιός
Στους φίλους μου δεν ήμουνα ποτέ φίλος σωστός, ούτε στην εκκλησία σου ένας καλός χριστιανός
Σαν αιχμάλωτος πολέμου, νικημένος, Θεέ μου μίλησε μου, συγχώρεσέ μου τα λάθη
Και φώτισέ μου το σκότος που με κρατάει μακριά σου, θα έδινα τα πάντα για να βρεθώ για λίγο στην αγκαλιά σου
Προσπαθώντας με στίχους να κάνω κόσμο να ξυπνήσει, ξέχασα ότι κι εγώ ακόμα κοιμάμαι
Προσπαθώντας να φέρω λίγο κόσμο κοντά σου, ενώ κι εγώ μόνο στις δύσκολες στιγμές σε θυμάμαι
Νιώθοντας χαμένος, όμως γνωρίζοντας, ότι ο μόνος τρόπος για να σωθώ είναι γυρίζοντας πίσω σε σένα Και για ό,τι έκανα μετανοώ, όλοι είμαστε αμαρτωλοί αλλά ο πρώτος είμαι εγώ
Πηγή
Ο Λωτ και τα Σόδομα
Οι κάτοικοι των Σοδόμων ήταν πάρα πολύ ανήθικοι και αμαρτωλοί και προκαλούσαν την οργή του Θεού με την αμαρτωλή ζωή τους. Μέσα σ’ αυτήν την πόλη μόνον ο Λωτ με την οικογένειά του εξακολουθούσαν να είναι ευσεβείς και να τηρούν το θέλημα του Θεού. Ο Θεός μίλησε στον Αβραάμ και του είπε πως είχε αποφασίσει να καταστρέψει τα Σόδομα. Ο Αβραάμ ήταν πονόψυχος και παρακάλεσε το Θεό να λυπηθεί την όμορφη πόλη, αν υπήρχαν έστω και δέκα δίκαιοι άνθρωποι ανάμεσα στους κατοίκους της. Ο Θεός υποσχέθηκε πως δεν θα την κατέστρεφε, αν βρίσκονταν δέκα δίκαιοι ανάμεσα στον πληθυσμό της. Δυστυχώς όμως δεν υπήρχαν άλλοι εκτός από τον Λωτ, τη γυναίκα του και τις θυγατέρες του. Έστειλε λοιπόν ο Θεός δυο αγγέλους με τη μορφή δύο ανδρών στον Λωτ και του μήνυσε πως τα Σόδομα θα καταστραφούν με φωτιά και θειάφι, που θα πέσει από τον ουρανό. Αυτός με την οικογένειά του έπρεπε αμέσως να εγκαταλείψουν την πόλη. Καθώς θα έφευγαν, δεν θα έπρεπε να κοιτάξουν πίσω, μόνο μπροστά. Θα πλήρωνε πολύ ακριβά την περιέργειά του όποιος έστρεφε πίσω το κεφάλι.
Με πόνο στην καρδιά για την πόλη και τους κατοίκους της ο Λωτ έκανε όπως του υπέδειξαν οι δυο άγγελοι. Ξημερώματα έφυγαν από το σπίτι τους κουβαλώντας μαζί τους λίγα πολύτιμα πράγματα αυτός, η γυναίκα του και οι δυο θυγατέρες του, προειδοποιημένοι όλοι να μην γυρίσουν πίσω το κεφάλι ό,τι κι αν συμβεί, ό,τι κι αν ακούσουν πίσω τους. Καθώς απομακρύνονταν ακούγονταν τρομεροί κρότοι από χιλιάδες κεραυνούς, χαλασμός κόσμου.
Ο Λωτ με τις τρεις γυναίκες προχωρούσαν κατατρομαγμένοι. Κάποια στιγμή η γυναίκα του Λωτ ξέχασε την εντολή του Θεού κι έστρεψε περίεργη το βλέμμα της προς την πόλη που καιγόταν. Στη στιγμή έμεινε ακίνητη, έγινε μια κολόνα από αλάτι (στήλη άλατος). Ο Λωτ και οι θυγατέρες του δεν μπόρεσαν να τη βοηθήσουν. Έπρεπε να συνεχίσουν να προχωρούν, χωρίς να στρέψουν πίσω το κεφάλι, παρόλο που είχαν λυπηθεί πάρα πολύ. Έφτασαν σε μια πόλη που την έλεγαν Σηγώρ. Εκεί εγκαταστάθηκαν οι τρεις τους, οι μόνοι που σώθηκαν από τα Σόδομα.
Κάντε κλικ εδώ, για να ακούσετε την αφήγηση του κειμένου.
Πηγή/Αναδημοσίευση:http://www.pemptousia.gr
Ο ύμνος της δημιουργίας - Nasadiya Sukta
(Nasadiya Sukta, Rigveda X. 129)
Μετάφραση και Σχόλια: Δημήτριος Βασιλειάδης
Τότε δεν υπήρχε ούτε μη-ύπαρξη ούτε ύπαρξη,
δεν υπήρχε αέρας, ούτε ο ουρανός που βρίσκεται πέρα από αυτόν.
Τι τον σκέπαζε και πώς; Και τι τον προστάτευε;
Υπήρχε εκεί η απύθμενος άβυσσος των υδάτων;
1.
Τότε δεν υπήρχε θάνατος ούτε αθανασία,
δεν υπήρχε κανένα σημάδι διαχωρισμού της μέρας και της νύχτας.
Εκείνο το Ένα, ανέπνεε γαλήνια, χωρίς αέρα από την ίδια του την φύση,
τίποτα άλλο δεν υπήρχε πέρα από αυτό.
2.
Το σκότος στην αρχή σκεπαζόταν από σκοτάδι,
το όλο ήταν αδιαχώριστο και ρευστό.
Ότι υπήρχε ήταν καινό και χωρίς μορφή,
τότε με την μεγάλη δύναμη της θερμότητας γεννήθηκε εκείνο το Μοναδικό.
3.
Η επιθυμία ανάβλυσε στην αρχή μέσα του,
η επιθυμία, ο αρχικός σπόρος του νου.
Οι άγιοι που έψαξαν μέσα στις καρδιές τους,
σκέφθηκαν ότι ανακάλυψαν την σχέση της ύπαρξης με την μη-ύπαρξη.
4.
Η ακτινοβολία τους εξάπλωσε φως κατά μήκος του σκότους,
αλλά ήταν το Ένα επάνω ή ήταν κάτω;
Υπήρχε δημιουργική ισχύς εκεί και δύναμη γονιμότητας,
κάτω υπήρχε ενέργεια και επάνω ώθηση.
5.
Ποιος ξέρει αληθινά και ποιος μπορεί εδώ να μιλήσει γι’ αυτό;
Πότε γεννήθηκε αυτό και από που προέρχεται αυτή η δημιουργία;
Οι θεοί ήρθαν μετά από την δημιουργία του κόσμου.
Ποιος επομένως μπορεί να ξέρει από που προήρθε αρχικά στην ύπαρξη;
6.
Αυτός, η πρώτη αρχή της δημιουργίας, άραγε
σχημάτισε όλο αυτό ή δεν το σχημάτισε;
Αυτός, που το βλέμμα του ελέγχει όλο τον κόσμο στον ύψιστο ουρανό,
σίγουρα θα ξέρει, ή ίσως να μην ξέρει.
7.
Σχόλια
Η Nasadiya Sukta ή
ο Ύμνος της Δημιουργίας αποτελεί την πιο εκλεπτυσμένη έκφραση της
μεταφυσικής ανησυχίας των βεδικών οραματιστών (Rishis). Η παράδοση
θεωρεί συντάκτη της τον Rishi Paramesthi Prajapati, που αποτελεί μια
συμβολική προσωποποίηση της συλλογικής διάνοιας μάλλον παρά κάποια
ιστορική προσωπικότητα. Ο Prajapati στην υπερβατική του μορφή
αντιπροσωπεύει την απόλυτη αλήθεια που στέκεται πέρα από τον δυϊσμό των
αντιθέτων όπως αυτή περιγράφεται στους δυο πρώτους στίχους (mantras) του
ύμνου. Ο ίδιος είναι ο πατέρας και η μητέρα του κόσμου, η ιδεατή και η
υλική αιτία της δημιουργίας, και ως τέτοιος έχει δικαιολογημένα
χαρακτηρισθεί ως στιχουργός αυτού του εξαίσιου κοσμογονικού ύμνου.
Ο
Ύμνος της Δημιουργίας περιλαμβάνει πλήθος φιλοσοφικών εννοιών και
τεχνικών όρων που υιοθετήθηκαν και επεξεργάσθηκαν περαιτέρω στις
μεταγενέστερες σχολές της συστηματοποιημένης ινδικής φιλοσοφίας. Η
αποκορύφωση της βεδικής κοσμολογίας βρίσκεται στην υπέρβαση της υπάρξεως
και της μη-υπάρξεως. Η ύπαρξη (sat) αντιπροσωπεύει τον κόσμο των
φαινομένων και αντικειμένων, τα ονόματα και τις μορφές που εναλλάσσονται
στον χρόνο και τον χώρο. Η μη-ύπαρξη (asat) αποτελεί την καθαρή
συνειδητότητα που υπερβαίνει τον νου και μαζί μ’ αυτόν την ίδια την
έννοια της υπάρξεως, που στον σχετικό χώρο ο νους αυθαίρετα
αυτοπροσδιορίζει και την συνειδητοποιεί στα αντικείμενά του. Ο πρώτος
στίχος του Ύμνου της Δημιουργίας δηλώνει ότι στην αρχή η ύπαρξη και η
μη-ύπαρξη δεν υπήρχαν, αλλά σε άλλο ύμνο της Rigveda (Χ. 5.7.) ακούμε
ότι η ύπαρξη και η μη-ύπαρξη υπήρχαν μαζί ταυτόχρονα στον ύψιστο ουρανό
από όπου η κοσμική μητέρα, Aditi, και ο γιος της, Daksha, γεννήθηκαν. Η
αντίφαση μεταξύ της μη-ύπαρξης της ύπαρξης και της ύπαρξης της
μη-ύπαρξης είναι μόνο λεκτική καθώς μεταφέρει το ίδιο υπερβατικό μήνυμα
που μπορεί να κατανοήσει μόνο ο σοφός άγιος στο βάθος της καρδιάς του.
Τελικά,
το υπερβατικό Ένα θα πρέπει να πάρει μορφή για χάρη της δημιουργίας. Η
σύλληψη λαμβάνει μέρος στο βαθύ σκοτάδι των απύθμενων υδάτων με την
θερμότητα (tapas) που παράγει η ασκητική δύναμη του πνεύματος
και αποκαλύπτεται η δημιουργία. Ένα τμήμα του ασύλληπτου άπειρου
περιορίζεται και λαμβάνει μορφή. Πρώτη αναδύεται η επιθυμία (kama), που
αποτελεί τον σπόρο και τη βάση του νου. Με τον νου οι οραματιστές
συνειδητοποιούν την διασύνδεση του κόσμου (ύπαρξης) και του πνεύματος
(μη-ύπαρξης). Ο πατέρας ουρανός, που αντιπροσωπεύει την πνευματική
ώθηση, και η μητέρα γη, που αντιπροσωπεύει την κοσμική ενέργεια,
διαχωρίζονται. Το πρώτο στοιχείο λαμβάνει την πάνω θέση, το δεύτερο την
κάτω. Ο βεδικός ποιητής δηλώνει την αδυναμία του λόγου να μεταβιβάσει
την αλήθεια. Η κατανόηση της δημιουργίας παραμένει ένα μυστήριο που
κανείς, συμπεριλαμβανομένων και των θεών, δεν μπορεί να το γνωρίσει ή να
το κηρύξει. Μόνο ο υπέρτατος θεός θα μπορούσε να το ξέρει, αλλά και
αυτός μπορεί να μην ξέρει.
Παρασκευή 27 Σεπτεμβρίου 2013
Ο Αντρέι Ταρκόφσκι, η πίστη κι η παράδοσή μας
Φέτος
συμπληρώνονται 80 χρόνια από τη γέννηση του Αντρέι Ταρκόφσκι
(1932‐1986), ενός ανθρώπου βασανισμένου αλλά και πολύ προικισμένου. Σ ̓
όλη τη ζωή του αναζητούσε την αλήθεια, ήταν προσηλωμένος στον στόχο του
και δεν έκανε συμβιβασμούς. Οπως γράφει, «κάθε εποχή τη σημαδεύει η
αναζήτηση της αλήθειας. Οσο φοβερή κι αν είναι η αλήθεια, συμβάλλει στην
ηθική υγεία ενός έθνους. Η αναγνώρισή της αποτελεί ένδειξη υγιούς
εποχής και ποτέ δεν έρχεται σε αντίθεση με την ηθική»[1] και: «Δεν είμαι
καλλιτέχνης του σαλονιού, κι η ευτυχία του κοινού δεν εξαρτάται από
μένα. Αντίθετα, πρέπει να λέω στον κόσμο την αλήθεια για την κοινή μας
ζωή, όπως τη βλέπω μέσα από την εμπειρία και τις δυνατότητές μου.»[2]
Ενσάρκωνε
τον πράγματι πνευματικό άνθρωπο. Οπως λέει ο Νικολάι Μπουρλάεβ, ένας
ηθοποιός με τον οποίο συνεργάστηκε, «ήταν ένας βαθιά θρησκευόμενος
άνθρωπος που έψαχνε τον Θεό και βάδιζε προς τον Θεό. Αυτό γινόταν
αντιληπτό σε κάθε ταινία του». Και μια άλλη ηθοποιός του, η Ναταλία
Μπονταρτσούκ δήλωσε: «Ολες οι ταινίες του Αντρέι, ανεξάρτητα από το ποια
εποχή αφορά το περιεχόμενό τους, είναι προσανατολισμένες στο μέλλον,
στην αιωνιότητα, στο Θεό.»[3]
Οταν τον ρωτούν «Τι είναι για σας το πνευματικό; Ποια είναι ή πίστη σας;», απαντά:
«Πιστεύω πως ο άνθρωπος δημιουργήθηκε από Κάποιον που είναι ανώτερος, που είναι άπειρος και πως όλη ή ζωή οφείλει να υπηρετεί αυτόν τον Κάποιον.»
Κι ο διάλογος συνεχίζεται: «‒ Αυτό το ανώτερο Ον είναι ό Θεός της χριστιανικής παραδόσεως;
‒ Αναμφίβολα.
«Πιστεύω πως ο άνθρωπος δημιουργήθηκε από Κάποιον που είναι ανώτερος, που είναι άπειρος και πως όλη ή ζωή οφείλει να υπηρετεί αυτόν τον Κάποιον.»
Κι ο διάλογος συνεχίζεται: «‒ Αυτό το ανώτερο Ον είναι ό Θεός της χριστιανικής παραδόσεως;
‒ Αναμφίβολα.
‒ Θα λέγατε πως είστε Ορθόδοξος; ‒ Ναι.»[4]
Ο
Ταρκόφσκι έβλεπε τη δουλειά του, την τέχνη ως ένα λειτούργημα, μια
διακονία, μια προσευχή: «Ποτέ δεν πίστεψα στην τέχνη. Η τέχνη είναι ή
αντανάκλαση μέσα στον καθρέφτη αυτού που είμαστε, μιας ανώτερης
ικανότητας να δημιουργείς. Δεν κάνουμε τίποτε άλλο παρά να μιμούμεθα τον
Δημιουργό. Είμαστε πλασμένοι κατ ̓ εικόνα Θεού, και η πράξη της
δημιουργίας είναι μια από τις κινήσεις οπού γινόμαστε όμοιοί Του.
‒ Με λίγα λόγια επικαλείστε μια θρησκευτική αντίληψη της τέχνης.
‒ Με λίγα λόγια επικαλείστε μια θρησκευτική αντίληψη της τέχνης.
‒
Πραγματικά. Η τέχνη είναι μια προσευχή. Είναι η προσευχή μου. Κι αν η
προσευχή μου ενδιαφέρει κάποιον, τότε ή τέχνη μου είναι χρήσιμη. Το
χρέος του ανθρώπου είναι να υπηρετεί. Ο κόσμος φτιάχτηκε πάνω σ' ένα
μοναδικό τύπο σχέσεως, χάρις στον Θεό, τη διακονία. [...]
‒ Αντί να πούμε διακονούν, θα μπορούσαμε να πούμε ν' αγαπούν; ‒ Ασφαλώς.
‒ Και με ποιο τρόπο ή τέχνη μπορεί νά ̓ναι έτσι διακονία και αγάπη;
‒ Α... Αυτό, κατά τη γνώμη μου, είναι ένα μυστήριο. Είναι το μυστήριο της δημιουργίας.
Θα μπορούσαμε να ζήσουμε είκοσι, τριάντα αιώνες, ποτέ δεν θα μαθαίναμε πώς δημιουργήθηκε ο κόσμος, όπως δεν θ' αποκρυπτογραφήσουμε ποτέ το μυστήριο της δημιουργίας. Οταν γονατίζουμε μπροστά σε μια εικόνα και προσευχόμαστε στον Θεό βρίσκουμε τα αληθινά, τα σωστά λόγια. Με τον ίδιο τρόπο, όταν απευθύνεις την τέχνη σου στον Θεό σαν μια προσευχή, βρίσκεις τα σωστά πρόσωπα που θα βάλεις στο έργο σου.»[5]
Αλλού γράφει: «Θα μπορούσαμε να πούμε πως η τέχνη είναι θρησκευτική, από την άποψη ότι την εμπνέει η προσήλωση σ ̓ έναν ανώτερο σκοπό.»[6]
Γιος του ποιητή Αρσένι Ταρκόφσκι, ο Αντρέι είναι ένας ποιητής του κινηματογράφου. Γράφοντας για την τελευταία ταινία του, αναφέρεται και στον «ποιητικό χαρακτήρα που διέκρινε ώς τότε τη δουλειά» του.[7]
Κι επειδή είναι πραγματικός ποιητής, δεν θέλει να κάνει τον δάσκαλο αλλά θέλει να προβληματίσει τον θεατή, ώστε μόνος του κι ελεύθερα να οδηγηθεί προς την αλήθεια, προβάλλοντας «επεισόδια [...] παρμένα κατευθείαν από τη ζωή».[8] «Το πρώτο που πρέπει να περιγράψεις είναι το γεγονός και όχι η στάση σου απέναντί του. Η στάση σου πρέπει να γίνεται φανερή σ ̓ ολόκληρη την ταινία, να είναι μέρος της συνολικής εντύπωσης»[9], γράφει αλλού.
Παρ ̓ όλο που ταλαιπωρήθηκε πάρα πολύ από τους ιθύνοντες της σοβιετικής κινηματογραφικής βιομηχανίας, τόσο που να ονομάσει «Μαρτυρολόγιο» το προσωπικό του ημερολόγιο, ο Ταρκόφσκι κατάφερε να περάσει την πίστη και την αλήθεια του σε κάποιες από τις ταινίες του. Σχετικά με αυτό γράφει: «Πρέπει να λέω στον κόσμο την αλήθεια για την κοινή μας ζωή, όπως τη βλέπω μέσα από την εμπειρία και τις δυνατότητές μου. Κι αυτή η αλήθεια δεν υπόσχεται καθόλου πως θα είναι εύκολη ή ευχάριστη».[10]
Νομίζω πως η πίστη του στον Θεό κι ο σεβασμός του στην Ορθόδοξη παράδοση φαίνονται πιο ξεκάθαρα στον «Αντρέι Ρουμπλιόφ», τη δεύτερη ταινία που γύρισε στη Σοβιετική Ενωση, και στη «Θυσία» που γυρίστηκε στη Σουηδία.
‒ Α... Αυτό, κατά τη γνώμη μου, είναι ένα μυστήριο. Είναι το μυστήριο της δημιουργίας.
Θα μπορούσαμε να ζήσουμε είκοσι, τριάντα αιώνες, ποτέ δεν θα μαθαίναμε πώς δημιουργήθηκε ο κόσμος, όπως δεν θ' αποκρυπτογραφήσουμε ποτέ το μυστήριο της δημιουργίας. Οταν γονατίζουμε μπροστά σε μια εικόνα και προσευχόμαστε στον Θεό βρίσκουμε τα αληθινά, τα σωστά λόγια. Με τον ίδιο τρόπο, όταν απευθύνεις την τέχνη σου στον Θεό σαν μια προσευχή, βρίσκεις τα σωστά πρόσωπα που θα βάλεις στο έργο σου.»[5]
Αλλού γράφει: «Θα μπορούσαμε να πούμε πως η τέχνη είναι θρησκευτική, από την άποψη ότι την εμπνέει η προσήλωση σ ̓ έναν ανώτερο σκοπό.»[6]
Γιος του ποιητή Αρσένι Ταρκόφσκι, ο Αντρέι είναι ένας ποιητής του κινηματογράφου. Γράφοντας για την τελευταία ταινία του, αναφέρεται και στον «ποιητικό χαρακτήρα που διέκρινε ώς τότε τη δουλειά» του.[7]
Κι επειδή είναι πραγματικός ποιητής, δεν θέλει να κάνει τον δάσκαλο αλλά θέλει να προβληματίσει τον θεατή, ώστε μόνος του κι ελεύθερα να οδηγηθεί προς την αλήθεια, προβάλλοντας «επεισόδια [...] παρμένα κατευθείαν από τη ζωή».[8] «Το πρώτο που πρέπει να περιγράψεις είναι το γεγονός και όχι η στάση σου απέναντί του. Η στάση σου πρέπει να γίνεται φανερή σ ̓ ολόκληρη την ταινία, να είναι μέρος της συνολικής εντύπωσης»[9], γράφει αλλού.
Παρ ̓ όλο που ταλαιπωρήθηκε πάρα πολύ από τους ιθύνοντες της σοβιετικής κινηματογραφικής βιομηχανίας, τόσο που να ονομάσει «Μαρτυρολόγιο» το προσωπικό του ημερολόγιο, ο Ταρκόφσκι κατάφερε να περάσει την πίστη και την αλήθεια του σε κάποιες από τις ταινίες του. Σχετικά με αυτό γράφει: «Πρέπει να λέω στον κόσμο την αλήθεια για την κοινή μας ζωή, όπως τη βλέπω μέσα από την εμπειρία και τις δυνατότητές μου. Κι αυτή η αλήθεια δεν υπόσχεται καθόλου πως θα είναι εύκολη ή ευχάριστη».[10]
Νομίζω πως η πίστη του στον Θεό κι ο σεβασμός του στην Ορθόδοξη παράδοση φαίνονται πιο ξεκάθαρα στον «Αντρέι Ρουμπλιόφ», τη δεύτερη ταινία που γύρισε στη Σοβιετική Ενωση, και στη «Θυσία» που γυρίστηκε στη Σουηδία.
Αντρέι Ρουμπλιόφ
Ο
«Αντρέι Ρουμπλιόφ» απεικονίζει τις δυσκολίες και τις αλλαγές μιας
εποχής που μοιάζει πολύ με την εποχή που γυρίστηκε. Οπως γράφει ο ίδιος:
«Η τραγικότητα εκείνης της εποχής μπορεί να εξηγηθεί μόνο σαν κορύφωση
της ανάγκης για αλλαγή.»[11] Και: «Η ταινία θα έδειχνε πώς ο εθνικός
πόθος για αδερφοσύνη, την εποχή του παράφορου αδερφοκτόνου αγώνα και του
ζυγού των Τατάρων, γέννησε την εμπνευσμένη «Αγία Τριάδα», η οποία
συνοψίζει το ιδανικό της αδερφοσύνης, της αγάπης και της γαλήνιας
ευσέβειας.»[12] Δηλαδή, η πατρίδα του και στον 15ο αιώνα, τον καιρό του
αγίου Αντρέι Ρουμπλιόφ (η Εκκλησία τον έχει κατατάξει στο αγιολόγιό
της), και τον καιρό του Χρουστσόφ αντιμετωπίζει παρόμοια προβλήματα[13].
Κι ο Ταρκόφσκι πιστεύει πως η αλλαγή της Ρωσίας θα έλθει μόνο με την
επιστροφή στις παραδοσιακές αλήθειες, στην πίστη στον Θεό και στη
λατρεία Του, την οποία διακονεί ο αγιογράφος μοναχός ζωγραφίζοντας την
περίφημη εικόνα της Αγίας Τριάδος.
Ο
Ρουμπλιόφ ξεκινά τη ζωή του με μια αθωότητα και μια παιδική πίστη στην
καλοσύνη των ανθρώπων. Οπως γράφει ο Ταρκόφσκι: «Ο καλόγερος, ο
Ρουμπλιόφ, κοιτούσε τον κόσμο με απροστάτευτο, παιδικό βλέμμα, και
κήρυσσε την αγάπη, την καλοσύνη και τη μη βίαιη αντίσταση στο κακό.»[14]
Ομως, η σκληρή πραγματικότητα της εποχής του, οι αντιζηλίες μεταξύ των
μοναχών, οι ματαιοδοξία τους, η διαφθορά αρχόντων και λαού, η διπροσωπία
και η αδιαφορία τους μπροστά στον επερχόμενο κίνδυνο των Τατάρων και τη
βία που θ ̓ ακολουθούσε, δοκιμάζουν την πίστη του, τον απογοητεύουν και
τον κάνουν να εγκαταλείψει το μοναστήρι του.
Φεύγοντας όμως από εκεί, είναι σαν να βαδίζει στο άγνωστο χωρίς πυξίδα. Αντιμετωπίζει σαρκικούς πειρασμούς, απειλείται με θάνατο από παγανιστές που τον δένουν σε στάση σταυρού, συμβολίζοντας έτσι τον Χριστό, συναντά ένα δάσκαλο ‒τον Θεοφάνη τον Ελληνα‒ που, εκτός από την τέχνη του, δεν μπορεί να του δείξει μια σαφή πορεία μέσα στον κόσμο, ηγεμόνες που βλέπουν την τέχνη του με υλιστικά κίνητρα και τους ζωγράφους/αγιογράφους σαν μπογιατζήδες, και μια βία που ξεκινά από μια αδελφοκτόνα διαμάχη, καταλήγει στην εισβολή των Τατάρων και καταστρέφει τα πάντα. Μέσα σ ̓ αυτήν τη δίνη, ο ζωγράφος προβληματίζεται, σχετικά με το «ποια πρέπει να είναι η σχέση του καλλιτέχνη με τον γύρω κόσμο. Πρέπει να συμμετέχει την Ιστορία η απλώς να παρατηρεί;»[15] Οταν ένας Ρώσος επιχειρεί να βιάσει μια γυναίκα, ο Αντρέι παίρνει την απόφαση να παρέμβει, σκοτώνει τον βιαστή και σώζει τη γυναίκα.
Μετά απ’ αυτό και μἐσα σ ̓ ένα περιβάλλον καταπτώσεως, καταστροφής, πείνας κι ερημώσεως, ο μοναχός Αντρέι στρέφεται στη μετάνοια: Επιβάλλει κανόνα σιωπής στον εαυτό του, αποφασίζει να μη ξαναμιλήσει και ξαναζωγραφίσει μέχρι να του δείξει ο Θεός ότι του συγχώρεσε τον φόνο κι επιστρέφει στη μονή της μετανοίας του. Μ ̓ αυτόν τον τρόπο ο Ταρκόφσκι δείχνει στους συγχρόνους του πώς πρέπει να γίνει η αλλαγή της Ρωσίας για την οποία τόση συζήτηση γινόταν τότε.
Φεύγοντας όμως από εκεί, είναι σαν να βαδίζει στο άγνωστο χωρίς πυξίδα. Αντιμετωπίζει σαρκικούς πειρασμούς, απειλείται με θάνατο από παγανιστές που τον δένουν σε στάση σταυρού, συμβολίζοντας έτσι τον Χριστό, συναντά ένα δάσκαλο ‒τον Θεοφάνη τον Ελληνα‒ που, εκτός από την τέχνη του, δεν μπορεί να του δείξει μια σαφή πορεία μέσα στον κόσμο, ηγεμόνες που βλέπουν την τέχνη του με υλιστικά κίνητρα και τους ζωγράφους/αγιογράφους σαν μπογιατζήδες, και μια βία που ξεκινά από μια αδελφοκτόνα διαμάχη, καταλήγει στην εισβολή των Τατάρων και καταστρέφει τα πάντα. Μέσα σ ̓ αυτήν τη δίνη, ο ζωγράφος προβληματίζεται, σχετικά με το «ποια πρέπει να είναι η σχέση του καλλιτέχνη με τον γύρω κόσμο. Πρέπει να συμμετέχει την Ιστορία η απλώς να παρατηρεί;»[15] Οταν ένας Ρώσος επιχειρεί να βιάσει μια γυναίκα, ο Αντρέι παίρνει την απόφαση να παρέμβει, σκοτώνει τον βιαστή και σώζει τη γυναίκα.
Μετά απ’ αυτό και μἐσα σ ̓ ένα περιβάλλον καταπτώσεως, καταστροφής, πείνας κι ερημώσεως, ο μοναχός Αντρέι στρέφεται στη μετάνοια: Επιβάλλει κανόνα σιωπής στον εαυτό του, αποφασίζει να μη ξαναμιλήσει και ξαναζωγραφίσει μέχρι να του δείξει ο Θεός ότι του συγχώρεσε τον φόνο κι επιστρέφει στη μονή της μετανοίας του. Μ ̓ αυτόν τον τρόπο ο Ταρκόφσκι δείχνει στους συγχρόνους του πώς πρέπει να γίνει η αλλαγή της Ρωσίας για την οποία τόση συζήτηση γινόταν τότε.
Ο
Ρουμπλιόφ περνά έντεκα χρόνια με καρτερία, μέσα στην αφάνεια και τη
σιωπή. Μέσα σ ̓ αυτά ωριμάζει. Ομως, για να φτάσει σ ̓ αυτό το σημείο,
έπρεπε ν’ αντιμετωπίσει την πραγματικότητα του καιρού του, «τις πιο
σαρωτικές μορφές της βίας που εξουσίαζε τον κόσμο και τον οδήγησε στην
απογοήτευση», για να επιστρέψει εκεί όπου ξεκίνησε: «Στο τέλος επέστρεψε
στην ίδια αλήθεια, ανακάλυψε πάλι για τον εαυτό του την αξία της
ανθρώπινης καλοσύνης, της άδολης αγάπης που δεν λογαριάζει το κόστος
‒του μόνου δώρου που μπορούν να προσφέρουν οι άνθρωποι ο ένας στον
άλλο», γράφει ο σκηνοθέτης[16].
Μετά απ ̓ αυτή την ωρίμανση, ο Θεός του στέλνει ένα σημάδι ότι συγχωρέθηκε. Οι Ρώσοι σιγά σιγά ξαναβρίσκουν το κουράγιο τους και ξαναχτίζουν τις πόλεις και τα ιερά τους. Για να ολοκληρωθεί η ανοικοδόμηση του Νόβγκοροντ και του καθεδρικού ναού του, πρέπει να κατασκευαστεί μια μεγάλη καμπάνα. Οσοι γνώριζαν την τέχνη έχουν χαθεί στον λιμό. Ο γιος ενός νεκρού κατασκευαστή καμπανών αναλαμβάνει το έργο, ισχυριζόμενος ότι ξέρει το μυστικό, ενώ στην πραγματικότητα το αγνοεί. Ο Αντρέι τον παρακολουθεί, κι όταν βλέπει πως ήταν η πίστη του νέου αυτή που οδήγησε την κατασκευή στην επιτυχία, αποφασίζει να σπάσει τη σιωπή του και να ξαναρχίσει την αγιογραφία, ώριμος πια. Του λέει: «Θα φύγουμε μαζί. Εσύ θα φτιάχνεις καμπάνες κι εγώ εικόνες. Θα πάμε στην Αγία Τριάδα. Θα πάμε μαζί.»
Η ταινία, που μέχρι τότε ήταν ασπρόμαυρη, απεικονίζοντας τα αδιέξοδα του ήρωά της και του ρωσικού λαού, θα ξεσπάσει στο τέλος σε μια φωτοχυσία χρώματος, με τον φακό να εστιάζει στην εικόνα της Αγίας Τριάδος, και σε μια θριαμβική δοξολογική μουσική. Ο μοναχός, αφού πέρασε πολλές δοκιμασίες, με τη μετάνοια, ξαναγύρισε στην αρμονία και τη γαλήνη της εν Χριστώ ζωής, της αγιογραφίας και της εικόνας της Αγίας Τριάδος που ζωγράφισε. Ετσι, επιβεβαιώνεται εμπειρικά η Παράδοση. Γράφει ο Ταρκόφσκι γι ̓ αυτήν την ταινία: «Οι παραδοσιακές αλήθειες παραμένουν αλήθειες μόνο όταν τις δικαιώνει η ατομική εμπειρία.»[17]
Κι ο Ανδρέας Πισαλίδης: «Στην πραγματικότητα ο «Αντρέι Ρουμπλιώφ» αποτελεί μια Ορθόδοξη απάντηση σε μια από τις πλέον αγαπημένες ταινίες του Ταρκόφσκι, την «Εβδομη Σφραγίδα» του Μπέργκμαν. Αμφότερες οι ταινίες είναι τοποθετημένες στον Μεσαίωνα και οι ήρωες θέτουν το πρόβλημα της ύπαρξης Θεού και Πίστης. Σε μια εποχή που ο έγχρωμος κινηματογράφος κυριαρχούσε, τόσο ο Μπέργκμαν, όσο και ο Ταρκόφσκυ, χρησιμοποιούσαν το ασπρόμαυρο φιλμ για να δείξουν την πνευματική κρίση των ηρώων τους. Ομως οι περισσότεροι ήρωες του Μπέργκμαν αδυνατούν να πιστέψουν, και ο θάνατος έρχεται ως λύτρωση στο υπαρξιακό τους πρόβλημα.
Μετά απ ̓ αυτή την ωρίμανση, ο Θεός του στέλνει ένα σημάδι ότι συγχωρέθηκε. Οι Ρώσοι σιγά σιγά ξαναβρίσκουν το κουράγιο τους και ξαναχτίζουν τις πόλεις και τα ιερά τους. Για να ολοκληρωθεί η ανοικοδόμηση του Νόβγκοροντ και του καθεδρικού ναού του, πρέπει να κατασκευαστεί μια μεγάλη καμπάνα. Οσοι γνώριζαν την τέχνη έχουν χαθεί στον λιμό. Ο γιος ενός νεκρού κατασκευαστή καμπανών αναλαμβάνει το έργο, ισχυριζόμενος ότι ξέρει το μυστικό, ενώ στην πραγματικότητα το αγνοεί. Ο Αντρέι τον παρακολουθεί, κι όταν βλέπει πως ήταν η πίστη του νέου αυτή που οδήγησε την κατασκευή στην επιτυχία, αποφασίζει να σπάσει τη σιωπή του και να ξαναρχίσει την αγιογραφία, ώριμος πια. Του λέει: «Θα φύγουμε μαζί. Εσύ θα φτιάχνεις καμπάνες κι εγώ εικόνες. Θα πάμε στην Αγία Τριάδα. Θα πάμε μαζί.»
Η ταινία, που μέχρι τότε ήταν ασπρόμαυρη, απεικονίζοντας τα αδιέξοδα του ήρωά της και του ρωσικού λαού, θα ξεσπάσει στο τέλος σε μια φωτοχυσία χρώματος, με τον φακό να εστιάζει στην εικόνα της Αγίας Τριάδος, και σε μια θριαμβική δοξολογική μουσική. Ο μοναχός, αφού πέρασε πολλές δοκιμασίες, με τη μετάνοια, ξαναγύρισε στην αρμονία και τη γαλήνη της εν Χριστώ ζωής, της αγιογραφίας και της εικόνας της Αγίας Τριάδος που ζωγράφισε. Ετσι, επιβεβαιώνεται εμπειρικά η Παράδοση. Γράφει ο Ταρκόφσκι γι ̓ αυτήν την ταινία: «Οι παραδοσιακές αλήθειες παραμένουν αλήθειες μόνο όταν τις δικαιώνει η ατομική εμπειρία.»[17]
Κι ο Ανδρέας Πισαλίδης: «Στην πραγματικότητα ο «Αντρέι Ρουμπλιώφ» αποτελεί μια Ορθόδοξη απάντηση σε μια από τις πλέον αγαπημένες ταινίες του Ταρκόφσκι, την «Εβδομη Σφραγίδα» του Μπέργκμαν. Αμφότερες οι ταινίες είναι τοποθετημένες στον Μεσαίωνα και οι ήρωες θέτουν το πρόβλημα της ύπαρξης Θεού και Πίστης. Σε μια εποχή που ο έγχρωμος κινηματογράφος κυριαρχούσε, τόσο ο Μπέργκμαν, όσο και ο Ταρκόφσκυ, χρησιμοποιούσαν το ασπρόμαυρο φιλμ για να δείξουν την πνευματική κρίση των ηρώων τους. Ομως οι περισσότεροι ήρωες του Μπέργκμαν αδυνατούν να πιστέψουν, και ο θάνατος έρχεται ως λύτρωση στο υπαρξιακό τους πρόβλημα.
Αντίθετα, ο ήρωας του Ταρκόφσκυ βρίσκει λύση και λύτρωση στις ιδέες της κοινότητας, της Πίστης και της μεταμέλειας.»[18]
Γράφει επίσης ο Πισαλίδης: «Σήμερα, ο «Αντρέι Ρουμπλιώφ» θεωρείται η σημαντικότερη ταινία του ρωσικού κινηματογράφου μαζί με το «Θωρηκτό Ποτέμκιν» του Αϊζενστάιν και το «Χρώμα του Ροδιού» του Παρατζάνωφ. Επίσης πολλοί είναι εκείνοι που τον θεωρούν το κορυφαίο επίτευγμα του διεθνούς κινηματογράφου.» Ο ίδιος κριτικός τη θεωρεί ως τη «σημαντικότερη χριστιανική ταινία όλων των εποχών»[19].
Οπως γράφει ο ίδιος για τη «Θυσία», «η δομή της ταινίας και το ποιητικό της μήνυμα αλληλοεπηρεάζονται έντονα, πολύ περισσότερο απ ̓ ό,τι στις άλλες ταινίες μου. Η συνολική διάρθρωση έγινε κατά συνέπεια πολυπλοκότερη και φέρει τη σφραγίδα μιας ποιητικής παραβολής.»[21] Ως παραβολή, επιδέχεται πολλές ερμηνείες. Παρά ταύτα, ο Ταρκόφσκι μάς οδηγεί στη θρησκευτική ερμηνεία. Στην αρχή των σημειώσεών του για την ταινία γράφει: «Στην ερώτηση τι με ελκύει τόσο πολύ στην ιδέα της θυσίας ‒ή της προσφοράς‒ μπορώ ν ̓ απαντήσω αμέσως, χωρίς υπεκφυγές: ως θρησκευόμενο άνθρωπο, μ ̓ ενδιαφέρει προπαντός εκείνος ο οποίος είναι ικανός να προσφέρει τον εαυτό του σαν θυσία, είτε για χάρη κάποιου ανώτερου ιδανικού, είτε για να εξασφαλίσει την προσωπική του σωτηρία είτε και για τους δύο λόγους ταυτοχρόνως. Μια τέτοια κίνηση προϋποθέτει φυσικά την απομάκρυνση απ ̓ όλα τα προσωπικά μικροσυμφέροντα και την ολοκληρωτική απαλλαγή από κάθε εγωισμό.»[22]
Γράφει επίσης ο Πισαλίδης: «Σήμερα, ο «Αντρέι Ρουμπλιώφ» θεωρείται η σημαντικότερη ταινία του ρωσικού κινηματογράφου μαζί με το «Θωρηκτό Ποτέμκιν» του Αϊζενστάιν και το «Χρώμα του Ροδιού» του Παρατζάνωφ. Επίσης πολλοί είναι εκείνοι που τον θεωρούν το κορυφαίο επίτευγμα του διεθνούς κινηματογράφου.» Ο ίδιος κριτικός τη θεωρεί ως τη «σημαντικότερη χριστιανική ταινία όλων των εποχών»[19].
Θυσία
Οπως
έλεγε ο Ταρκόφσκι, σε όλη τη διάρκεια της ζωής του γύριζε μόνο μια
ταινία – για τον άνθρωπο, για την αναζήτηση της αλήθειας, την αναζήτηση
του ιδανικού[20]. Στην τελευταία ταινία του, τη «Θυσία», φαίνεται να
έχει ολοκληρώσει την αναζήτηση και να είναι πιο κατασταλαγμένος στην
πίστη του στον Θεό. Εχει καταλήξει ότι ο κόσμος σώζεται όταν ο άνθρωπος
υπακούει στο θέλημα του Θεού κι ότι πραγματικά ισχυροί είναι οι
αδύνατοι, οι περιθωριοποιημένοι από την κοινωνία, οι οποίοι όμως, επειδή
θυσιάζουν τον εαυτό τους για τους άλλους και τον κόσμο, γίνονται
εργαλεία της θείας Πρόνοιας και σώζουν τον κόσμο από την καταστροφή και
τον άνθρωπο από την απανθρωποποίηση.Οπως γράφει ο ίδιος για τη «Θυσία», «η δομή της ταινίας και το ποιητικό της μήνυμα αλληλοεπηρεάζονται έντονα, πολύ περισσότερο απ ̓ ό,τι στις άλλες ταινίες μου. Η συνολική διάρθρωση έγινε κατά συνέπεια πολυπλοκότερη και φέρει τη σφραγίδα μιας ποιητικής παραβολής.»[21] Ως παραβολή, επιδέχεται πολλές ερμηνείες. Παρά ταύτα, ο Ταρκόφσκι μάς οδηγεί στη θρησκευτική ερμηνεία. Στην αρχή των σημειώσεών του για την ταινία γράφει: «Στην ερώτηση τι με ελκύει τόσο πολύ στην ιδέα της θυσίας ‒ή της προσφοράς‒ μπορώ ν ̓ απαντήσω αμέσως, χωρίς υπεκφυγές: ως θρησκευόμενο άνθρωπο, μ ̓ ενδιαφέρει προπαντός εκείνος ο οποίος είναι ικανός να προσφέρει τον εαυτό του σαν θυσία, είτε για χάρη κάποιου ανώτερου ιδανικού, είτε για να εξασφαλίσει την προσωπική του σωτηρία είτε και για τους δύο λόγους ταυτοχρόνως. Μια τέτοια κίνηση προϋποθέτει φυσικά την απομάκρυνση απ ̓ όλα τα προσωπικά μικροσυμφέροντα και την ολοκληρωτική απαλλαγή από κάθε εγωισμό.»[22]
Η
ταινία εστιάζεται στο οικολογικό πρόβλημα και στην πίστη στον Θεό∙ μια
βιωματική πίστη που να γεμίζει την ύπαρξη του πιστού, τόσο που καταντά
να κάνει πράγματα ανώφελα ή παράλογα για τη συμβατική ηθική και λογική
της κοινωνίας. Αρχίζει με τον Αλεξάντερ ‒ένα γνωστό δημοσιογράφο,
κριτικό θεάτρου και λογοτεχνίας που έχει αποσυρθεί στην ερημιά, ζώντας
με τη γυναίκα και τον μικρό γιο του σ ̓ ένα ωραίο σπίτι που το
υπεραγαπάει‒ να στέκει μπροστά σ ̓ ένα ξερόκλαδο που το έχει χώσει σ ̓
ένα βράχο, μαζί με τον γιό του που δεν μπορεί προσωρινά να μιλήσει μετά
από μια εγχείρηση.
Ο Αλεξάντερ διηγείται μια ιστορία από το Γεροντικό: «Ξέρεις, κάποτε, πριν από πολύ καιρό, ένας άγιος γέροντας από ένα ορθόδοξο μοναστήρι, που τον έλεγαν Παμβώ, φύτεψε κι αυτός ένα ξερό κούτσουρο πάνω σ’ ένα βουνό. Κι ανάθεσε στο μαθητή του, το μοναχό Ιωάννη τον Κολοβό, να το ποτίζει κάθε μέρα ώσπου να ζωντανέψει ξανά». Ο κύριος Αλεξάντερ μιλάει πολύ σοβαρά. «Κάθε μέρα, λοιπόν, ο Ιωάννης γέμιζε έναν κουβά νερό κι ανέβαινε στο βουνό. Για να φτάσει στην κορφή, περπατούσε όλη μέρα. Ξεκινούσε με την ανατολή του ήλιου και γύριζε με τη δύση. Κάθε πρωί ανέβαινε με τον κουβά του στο βουνό και κάθε βράδυ γυρνούσε στο μοναστήρι, όταν είχε πια σκοτεινιάσει. Και το έκανε αυτό κάθε μέρα για τρία ολόκληρα χρόνια. Και ένα ωραίο πρωί ανεβαίνει στο βουνό και τι να δει! Ολο του το δέντρο είχε μπουμπουκιάσει!
Ο,τι και να πει κανείς, αυτή η μέθοδος, αυτό το σύστημα κρύβουν κάποιο μεγαλείο! Ξέρεις, καμιά φορά σκέφτομαι: αν μπορούσε κανείς να κάνει κάθε μέρα την ίδια ώρα το ίδιο πράγμα, κάπως σαν τελετή, συστηματικά και ανελλιπώς, κάθε μέρα, απαραιτήτως την ίδια πάντα ώρα – τότε ο κόσμος θα ήταν αλλιώτικος! Κάτι θα άλλαζε, δεν μπορεί! Θα άλλαζε! [...] Κάθε ομοιόμορφη κίνηση, μια καθημερινή πράξη, [...] έχει μέσα της τη δύναμη του ρυθμού».[23] Το φύτεμα του ξερόκλαδου κι η ιστορία από το Γεροντικό είναι σαν μια οδηγία του Αλεξάντερ στον γιό του να κάνει καθημερινά, «συστηματικά και ανελλιπώς» κάτι ανώφελο για τον πολύ κόσμο.
Ακολουθεί ένας φιλοσοφικός διάλογος μ ̓ έναν παράξενο ταχυδρόμο που μοιάζει με διανοούμενο. Και μετά ξανά κάποιες κουβέντες του πατέρα προς τον γιο. Μια απ ̓ αυτές: «Πώς το λένε, να δεις... «Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ λόγος» [Ιω. 1, 1]. Κι εσύ, καημενάκι μου, είσαι βουβός, βουβός σαν ψάρι!»[24]
Μετά ξεσπά ένας πυρηνικός πόλεμος, τα ολέθρια αποτελέσματα του οποίου τα βλέπει η οικογένεια του Αλεξάντερ στην τηλεόραση. Υστερα από έντονη νευρικότητα και σκηνές υστερίας, ο μυστηριώδης ταχυδρόμος Οττο συμβουλεύει τον Αλεξάντερ, να πάει στο σπίτι της Μαρίας, μιας Ισλανδής που δουλεύει στο σπίτι τους ως υπηρέτρια κι ο Οττο τη θεωρεί «μάγισσα», να πλαγιάσει μαζί της, κι έτσι θα σωθεί ο κόσμος. Οπως λέει ο Οττο: «Κι αν εκείνη τη στιγμή δεν έχεις παρά τη μία και μοναδική επιθυμία να τελειώσουν όλα αυτά, τότε θα τελειώσουν στ ̓ αλήθεια. Και δεν θα συμβεί τίποτ ̓ άλλο.»[25] Ο Αλεξάντερ πηγαίνει αλαφιασμένος, συναντά τη Μαρία και της διηγείται μια ιστορία για τον κήπο της μητέρας του:
«Το σπίτι της ήταν μικρό, σωστό καλυβάκι. Γύρω γύρω είχε κήπο. Ο κήπος αυτός ήταν παρατημένος από χρόνια, αφρόντιστος κι απεριποίητος.
Ο Αλεξάντερ διηγείται μια ιστορία από το Γεροντικό: «Ξέρεις, κάποτε, πριν από πολύ καιρό, ένας άγιος γέροντας από ένα ορθόδοξο μοναστήρι, που τον έλεγαν Παμβώ, φύτεψε κι αυτός ένα ξερό κούτσουρο πάνω σ’ ένα βουνό. Κι ανάθεσε στο μαθητή του, το μοναχό Ιωάννη τον Κολοβό, να το ποτίζει κάθε μέρα ώσπου να ζωντανέψει ξανά». Ο κύριος Αλεξάντερ μιλάει πολύ σοβαρά. «Κάθε μέρα, λοιπόν, ο Ιωάννης γέμιζε έναν κουβά νερό κι ανέβαινε στο βουνό. Για να φτάσει στην κορφή, περπατούσε όλη μέρα. Ξεκινούσε με την ανατολή του ήλιου και γύριζε με τη δύση. Κάθε πρωί ανέβαινε με τον κουβά του στο βουνό και κάθε βράδυ γυρνούσε στο μοναστήρι, όταν είχε πια σκοτεινιάσει. Και το έκανε αυτό κάθε μέρα για τρία ολόκληρα χρόνια. Και ένα ωραίο πρωί ανεβαίνει στο βουνό και τι να δει! Ολο του το δέντρο είχε μπουμπουκιάσει!
Ο,τι και να πει κανείς, αυτή η μέθοδος, αυτό το σύστημα κρύβουν κάποιο μεγαλείο! Ξέρεις, καμιά φορά σκέφτομαι: αν μπορούσε κανείς να κάνει κάθε μέρα την ίδια ώρα το ίδιο πράγμα, κάπως σαν τελετή, συστηματικά και ανελλιπώς, κάθε μέρα, απαραιτήτως την ίδια πάντα ώρα – τότε ο κόσμος θα ήταν αλλιώτικος! Κάτι θα άλλαζε, δεν μπορεί! Θα άλλαζε! [...] Κάθε ομοιόμορφη κίνηση, μια καθημερινή πράξη, [...] έχει μέσα της τη δύναμη του ρυθμού».[23] Το φύτεμα του ξερόκλαδου κι η ιστορία από το Γεροντικό είναι σαν μια οδηγία του Αλεξάντερ στον γιό του να κάνει καθημερινά, «συστηματικά και ανελλιπώς» κάτι ανώφελο για τον πολύ κόσμο.
Ακολουθεί ένας φιλοσοφικός διάλογος μ ̓ έναν παράξενο ταχυδρόμο που μοιάζει με διανοούμενο. Και μετά ξανά κάποιες κουβέντες του πατέρα προς τον γιο. Μια απ ̓ αυτές: «Πώς το λένε, να δεις... «Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ λόγος» [Ιω. 1, 1]. Κι εσύ, καημενάκι μου, είσαι βουβός, βουβός σαν ψάρι!»[24]
Μετά ξεσπά ένας πυρηνικός πόλεμος, τα ολέθρια αποτελέσματα του οποίου τα βλέπει η οικογένεια του Αλεξάντερ στην τηλεόραση. Υστερα από έντονη νευρικότητα και σκηνές υστερίας, ο μυστηριώδης ταχυδρόμος Οττο συμβουλεύει τον Αλεξάντερ, να πάει στο σπίτι της Μαρίας, μιας Ισλανδής που δουλεύει στο σπίτι τους ως υπηρέτρια κι ο Οττο τη θεωρεί «μάγισσα», να πλαγιάσει μαζί της, κι έτσι θα σωθεί ο κόσμος. Οπως λέει ο Οττο: «Κι αν εκείνη τη στιγμή δεν έχεις παρά τη μία και μοναδική επιθυμία να τελειώσουν όλα αυτά, τότε θα τελειώσουν στ ̓ αλήθεια. Και δεν θα συμβεί τίποτ ̓ άλλο.»[25] Ο Αλεξάντερ πηγαίνει αλαφιασμένος, συναντά τη Μαρία και της διηγείται μια ιστορία για τον κήπο της μητέρας του:
«Το σπίτι της ήταν μικρό, σωστό καλυβάκι. Γύρω γύρω είχε κήπο. Ο κήπος αυτός ήταν παρατημένος από χρόνια, αφρόντιστος κι απεριποίητος.
Για
πολλά χρόνια κανείς δεν είχε ασχοληθεί μαζί του. Νομίζω ... νομίζω πως
κανείς δεν έμπαινε καν εκεί μέσα. Η μητέρα μου τότε ήδη ήταν πολύ
άρρωστη και δεν έβγαινε σχεδόν ποτέ έξω. Κι όμως, μέσα σ ̓ όλη αυτή την
αγριάδα υπήρχε κάποια ομορφιά. Ο κήπος με τον τρόπο του ήταν ωραίος.
Ναι, τώρα καταλαβαίνω γιατί. Οταν είχε καλό καιρό, τότε εκείνη συνήθιζε
να κάθεται κοντά στο παράθυρο και να κοιτάζει έξω στον κήπο.» (Εδώ μας
θυμίζει την Παλαιά Διαθήκη, για τον Θεό που ξεκουράστηκε μετά τη
δημιουργία του κόσμου κι είδε ότι όλα ήταν «καλὰ λίαν».)
Συνεχίζει ο Αλεξάντερ: «Κάποια μέρα μού ήρθε η ιδέα να βάλω μια τάξη σ ̓ όλα αυτά. Να κουρέψω το γρασίδι, να κάψω τα ξερά, να κλαδέψω τα δέντρα. Ναι, ήθελα να φτιάξω κάτι του γούστου μου, με τα ίδια μου τα χέρια. Και όλα αυτά για να ευχαριστήσω τη μητέρα μου. Δυο βδομάδες δούλεψα ασταμάτητα με το δρεπάνι και την ψαλίδα. Εσκαψα και κλάδεψα και πριόνισα και ξεβοτάνισα, με λίγα λόγια, δεν σήκωσα κεφάλι απ ̓ τη γη. Εβαλα τα δυνατά μου να τα τελειώσω όλα όσο μπορούσα πιο γρήγορα. [...]
Για να μην τα πολυλογώ, μόλις τέλειωσα, πλύθηκα, φόρεσα ρούχα καθαρά και καινούργιο σακάκι, ακόμα και παπιγιόν έβαλα, κι ύστερα κάθησα στην πολυθρόνα της και κοίταξα έξω για να τα δω όλα με τα δικά της μάτια. Ναι. Κάθησα εκεί κι έριξα μια ματιά έξω. Και ήμουν προετοιμασμένος ν ̓ απολαύσω το θέαμα.
Ναι, εγώ λοιπόν, εεε... έριξα μια ματιά από το παράθυρο και είδα. Τι είδα όμως; Πού είχε πάει όλη η ομορφιά; Πού είχε χαθεί; Εκείνη η φυσική ομορφιά;! Ηταν τόσο φρικιαστικό, τόσο απωθητικό. Ολα αυτά τα ίχνη της βίας...»[26] (Εδώ νομίζω πως ο Ταρκόφσκι περιγράφει τις προσπάθειες που έκανε ο άνθρωπος να «διορθώσει» τον κόσμο του Θεού κι εστιάζει στα βλαβερά αποτελέσματα της αλόγιστης χρήσης της τεχνολογίας.)
Ο Αλεξάντερ επιστρέφει στο σπίτι με την απόφαση να καταστρέψει ό,τι πολυτιμότερο έχει, για να σωθεί ο κόσμος. Και το πολυτιμότερο είναι το σπίτι που τόσο αγαπούσε. Βάζει φωτιά, όταν οι άλλοι είναι έξω, δραπετεύει μ ̓ ένα ράσο βουδιστή μοναχού, μετά βλέπει τη Μαρία και γονατίζει μπροστά της. Οι άλλοι τον κρατούν, ξεφεύγει, έρχεται ένα νοσοκομειακό αυτοκίνητο, δυο νοσοκόμοι τον κυνηγούν και τελικά μπαίνει μόνος του στο νοσοκομειακό, προς το ψυχιατρείο και τον ισόβιο εγκλεισμό του. Πόλεμος όμως, δεν υπάρχει πλέον.
Στο τέλος μένει ο μικρός μόνος του, να κουβαλά δυο κουβάδες, για να ποτίσει το ξερόκλαδο. Ξαπλώνει κάτω από το δέντρο και λέει: «Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ λόγος»... Γιατί, μπαμπά;
Η κάμερα ανεβαίνει αργά τον κορμό του δέντρου, μέχρι ψηλά τα γυμνά κλαδιά που διαγράφονται σαν κέντημα, με φόντο τα ασημένια νερά της λίμνης. Με μαύρα γράμματα πέφτουν τα λόγια:
Η ταινία αυτή είναι αφιερωμένη στο γιο μου Andrusja – με ελπίδα και εμπιστοσύνη.
Αντρέι Ταρκόφσκι.»[27]
Τα τελευταία λόγια της τελευταίας ταινίας του Ταρκόφσκι, που τη θεωρούσε την πιο σπουδαία απ ̓ όλες όσες είχε σκηνοθετήσει,[28] είναι μια υποθήκη και παρακαταθήκη στον γιο του. Ο σκηνοθέτης ήξερε ότι θα πεθάνει και μας αποχαιρετά με το φως να παιχνιδίζει στα κλαδιά του ξερού δέντρου, σαν να έχει ανθίσει, και τον μικρό να επαναλαμβάνει την αρχή του Ευαγγελίου της Αγάπης.[29] Οπως και στον «Αντρέι Ρουμπλιόφ», έτσι κι εδώ η ταινία τελειώνει με φως κι ελπίδα. Κι όπως ο άγιος Ανδρέας σώζει τη Ρωσία, μετά από ενδεκαετή παραίτηση από τον λόγο και τη ζωγραφική, έτσι κι ο Αλεξάντερ, με τη θυσία του σπιτιού και του εαυτού του, σώζει τον κόσμο.
Συνεχίζει ο Αλεξάντερ: «Κάποια μέρα μού ήρθε η ιδέα να βάλω μια τάξη σ ̓ όλα αυτά. Να κουρέψω το γρασίδι, να κάψω τα ξερά, να κλαδέψω τα δέντρα. Ναι, ήθελα να φτιάξω κάτι του γούστου μου, με τα ίδια μου τα χέρια. Και όλα αυτά για να ευχαριστήσω τη μητέρα μου. Δυο βδομάδες δούλεψα ασταμάτητα με το δρεπάνι και την ψαλίδα. Εσκαψα και κλάδεψα και πριόνισα και ξεβοτάνισα, με λίγα λόγια, δεν σήκωσα κεφάλι απ ̓ τη γη. Εβαλα τα δυνατά μου να τα τελειώσω όλα όσο μπορούσα πιο γρήγορα. [...]
Για να μην τα πολυλογώ, μόλις τέλειωσα, πλύθηκα, φόρεσα ρούχα καθαρά και καινούργιο σακάκι, ακόμα και παπιγιόν έβαλα, κι ύστερα κάθησα στην πολυθρόνα της και κοίταξα έξω για να τα δω όλα με τα δικά της μάτια. Ναι. Κάθησα εκεί κι έριξα μια ματιά έξω. Και ήμουν προετοιμασμένος ν ̓ απολαύσω το θέαμα.
Ναι, εγώ λοιπόν, εεε... έριξα μια ματιά από το παράθυρο και είδα. Τι είδα όμως; Πού είχε πάει όλη η ομορφιά; Πού είχε χαθεί; Εκείνη η φυσική ομορφιά;! Ηταν τόσο φρικιαστικό, τόσο απωθητικό. Ολα αυτά τα ίχνη της βίας...»[26] (Εδώ νομίζω πως ο Ταρκόφσκι περιγράφει τις προσπάθειες που έκανε ο άνθρωπος να «διορθώσει» τον κόσμο του Θεού κι εστιάζει στα βλαβερά αποτελέσματα της αλόγιστης χρήσης της τεχνολογίας.)
Ο Αλεξάντερ επιστρέφει στο σπίτι με την απόφαση να καταστρέψει ό,τι πολυτιμότερο έχει, για να σωθεί ο κόσμος. Και το πολυτιμότερο είναι το σπίτι που τόσο αγαπούσε. Βάζει φωτιά, όταν οι άλλοι είναι έξω, δραπετεύει μ ̓ ένα ράσο βουδιστή μοναχού, μετά βλέπει τη Μαρία και γονατίζει μπροστά της. Οι άλλοι τον κρατούν, ξεφεύγει, έρχεται ένα νοσοκομειακό αυτοκίνητο, δυο νοσοκόμοι τον κυνηγούν και τελικά μπαίνει μόνος του στο νοσοκομειακό, προς το ψυχιατρείο και τον ισόβιο εγκλεισμό του. Πόλεμος όμως, δεν υπάρχει πλέον.
Στο τέλος μένει ο μικρός μόνος του, να κουβαλά δυο κουβάδες, για να ποτίσει το ξερόκλαδο. Ξαπλώνει κάτω από το δέντρο και λέει: «Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ λόγος»... Γιατί, μπαμπά;
Η κάμερα ανεβαίνει αργά τον κορμό του δέντρου, μέχρι ψηλά τα γυμνά κλαδιά που διαγράφονται σαν κέντημα, με φόντο τα ασημένια νερά της λίμνης. Με μαύρα γράμματα πέφτουν τα λόγια:
Η ταινία αυτή είναι αφιερωμένη στο γιο μου Andrusja – με ελπίδα και εμπιστοσύνη.
Αντρέι Ταρκόφσκι.»[27]
Τα τελευταία λόγια της τελευταίας ταινίας του Ταρκόφσκι, που τη θεωρούσε την πιο σπουδαία απ ̓ όλες όσες είχε σκηνοθετήσει,[28] είναι μια υποθήκη και παρακαταθήκη στον γιο του. Ο σκηνοθέτης ήξερε ότι θα πεθάνει και μας αποχαιρετά με το φως να παιχνιδίζει στα κλαδιά του ξερού δέντρου, σαν να έχει ανθίσει, και τον μικρό να επαναλαμβάνει την αρχή του Ευαγγελίου της Αγάπης.[29] Οπως και στον «Αντρέι Ρουμπλιόφ», έτσι κι εδώ η ταινία τελειώνει με φως κι ελπίδα. Κι όπως ο άγιος Ανδρέας σώζει τη Ρωσία, μετά από ενδεκαετή παραίτηση από τον λόγο και τη ζωγραφική, έτσι κι ο Αλεξάντερ, με τη θυσία του σπιτιού και του εαυτού του, σώζει τον κόσμο.
Οπως αναφέραμε και παραπάνω, η ταινία επιδέχεται διάφορες ερμηνείες. Ο Ταρκόφσκι όμως μας δίνει κάποια «κλειδιά»:
«Οι σκηνές της αρχής και του τέλους, το πότισμα του ξερού δέντρου (που για μένα συμβολίζει την πίστη), αποτελούν τα όρια μεταξύ των οποίων η εξέλιξη των γεγονότων αποκτά μια εντελώς δική της δυναμική.»[30 ]
Και: «Ισως να υπάρχουν σκηνές στη Θυσία, τα όνειρα ας πούμε ή οι σκηνές με το ξερό δέντρο, που από ψυχολογικής πλευράς και εν γνώσει των πολλών δυνατοτήτων ερμηνείας της παραβολής αποκτούν οπτικά μεγαλύτερη σημασία από τις άλλες. Γίνονται κλειδιά. [...]
Είναι η σκηνή όπου η σιωπή του Αλεξάντερ γίνεται πράξη: «Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ λόγος, εσύ όμως σωπαίνεις, είσαι βουβός σαν ψάρι!», λέει στην αρχή ο Αλεξάντερ στον μικρό γιο του, που εξαιτίας της εγχείρησης στην οποία έχει υποβληθεί, περιορίζεται ν’ ακούει σιωπηλός την ιστορία του ξερού δέντρου. Στο τέλος, κάτω από την απειλή του πυρηνικού πολέμου, ο Αλεξάντερ δίνει και ο ίδιος όρκο σιωπής: «... Και θα βουβαθώ, δεν θα ξαναμιλήσω ποτέ με κανέναν, θ’ αποχωριστώ όλα όσα με συνδέουν με τη ζωή. Βοήθησέ με, Κύριε, και θα πραγματοποιήσω όλα όσα Σου υποσχέθηκα!»
Το ότι ο Θεός εισακούει τον Αλεξάντερ και παίρνει τα λόγια του στην κυριολεξία είναι παρήγορο αλλά και τρομαχτικό συνάμα. Ο Αλεξάντερ αποχωρίζεται οριστικά τον κόσμο, στον οποίο ζούσε, χάνει τους δεσμούς με την οικογένειά του και κάθε αίσθηση μέτρου του κανονικού και του φυσιολογικού. Παρά ταύτα, ή ίσως εξαιτίας τους, ο Αλεξάντερ είναι για μένα ένας εκλεκτός του Θεού·∙ κατορθώνει ν’ αποκαλύψει τους μηχανισμούς εκείνους που βάζουν σε κίνδυνο την επιβίωση του γένους και να τους σταματήσει – να σώσει την ανθρωπότητα την τελευταία στιγμή.
Κατά κάποιον τρόπο και οι άλλοι είναι εκλεγμένοι από το Θεό, εντολοδόχοι του·∙ ο ταχυδρόμος Οττο είναι ίσως ένα εργαλείο της θείας Πρόνοιας·∙ μαζεύει, όπως λέει, μυστήρια και ανεξήγητα γεγονότα. [...] Ολα όσα κάνουν δεν έχουν καμιά σχέση με τις πράξεις και τις συμπεριφορές των κανονικών ανθρώπων. Και είναι προικισμένοι με τις ιδιότητες που στην παλαιά Ρωσία τις απέδιδαν στους δια Χριστόν σαλούς. [...]
Στο βαθμό που έχασε την πίστη της η ανθρωπότητα (ή έστω το μεγαλύτερο πολιτισμένο μέρος της), έχασε και την ικανότητά της να κατανοεί το θαυμαστό ‒ σήμερα ο κόσμος είναι ανίκανος να εναποθέσει την ελπίδα του σε εκβάσεις απρόσμενες, απροσδόκητες εντελώς·∙ και οπωσδήποτε δεν είναι πρόθυμος να αποδεχτεί τέτοιες ανεξήγητες επεμβάσεις στη ζωή του και να εμπιστευτεί την ανατρεπτική τους δύναμη. Η πνευματική ερήμωση που επιτελείται εξαιτίας αυτών των ελλειμμάτων θα μπορούσε ίσως ν’ αντιμετωπιστεί εάν ο κάθε άνθρωπος καταλάβαινε ότι δεν είναι δυνατό να κάνει πάντοτε του κεφαλιού του, αλλ’ ότι πρέπει να υπακούει περισσότερο στο Δημιουργό και να υποτάσσεται στη θέλησή Του.»[31]
«Οι σκηνές της αρχής και του τέλους, το πότισμα του ξερού δέντρου (που για μένα συμβολίζει την πίστη), αποτελούν τα όρια μεταξύ των οποίων η εξέλιξη των γεγονότων αποκτά μια εντελώς δική της δυναμική.»[30 ]
Και: «Ισως να υπάρχουν σκηνές στη Θυσία, τα όνειρα ας πούμε ή οι σκηνές με το ξερό δέντρο, που από ψυχολογικής πλευράς και εν γνώσει των πολλών δυνατοτήτων ερμηνείας της παραβολής αποκτούν οπτικά μεγαλύτερη σημασία από τις άλλες. Γίνονται κλειδιά. [...]
Είναι η σκηνή όπου η σιωπή του Αλεξάντερ γίνεται πράξη: «Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ λόγος, εσύ όμως σωπαίνεις, είσαι βουβός σαν ψάρι!», λέει στην αρχή ο Αλεξάντερ στον μικρό γιο του, που εξαιτίας της εγχείρησης στην οποία έχει υποβληθεί, περιορίζεται ν’ ακούει σιωπηλός την ιστορία του ξερού δέντρου. Στο τέλος, κάτω από την απειλή του πυρηνικού πολέμου, ο Αλεξάντερ δίνει και ο ίδιος όρκο σιωπής: «... Και θα βουβαθώ, δεν θα ξαναμιλήσω ποτέ με κανέναν, θ’ αποχωριστώ όλα όσα με συνδέουν με τη ζωή. Βοήθησέ με, Κύριε, και θα πραγματοποιήσω όλα όσα Σου υποσχέθηκα!»
Το ότι ο Θεός εισακούει τον Αλεξάντερ και παίρνει τα λόγια του στην κυριολεξία είναι παρήγορο αλλά και τρομαχτικό συνάμα. Ο Αλεξάντερ αποχωρίζεται οριστικά τον κόσμο, στον οποίο ζούσε, χάνει τους δεσμούς με την οικογένειά του και κάθε αίσθηση μέτρου του κανονικού και του φυσιολογικού. Παρά ταύτα, ή ίσως εξαιτίας τους, ο Αλεξάντερ είναι για μένα ένας εκλεκτός του Θεού·∙ κατορθώνει ν’ αποκαλύψει τους μηχανισμούς εκείνους που βάζουν σε κίνδυνο την επιβίωση του γένους και να τους σταματήσει – να σώσει την ανθρωπότητα την τελευταία στιγμή.
Κατά κάποιον τρόπο και οι άλλοι είναι εκλεγμένοι από το Θεό, εντολοδόχοι του·∙ ο ταχυδρόμος Οττο είναι ίσως ένα εργαλείο της θείας Πρόνοιας·∙ μαζεύει, όπως λέει, μυστήρια και ανεξήγητα γεγονότα. [...] Ολα όσα κάνουν δεν έχουν καμιά σχέση με τις πράξεις και τις συμπεριφορές των κανονικών ανθρώπων. Και είναι προικισμένοι με τις ιδιότητες που στην παλαιά Ρωσία τις απέδιδαν στους δια Χριστόν σαλούς. [...]
Στο βαθμό που έχασε την πίστη της η ανθρωπότητα (ή έστω το μεγαλύτερο πολιτισμένο μέρος της), έχασε και την ικανότητά της να κατανοεί το θαυμαστό ‒ σήμερα ο κόσμος είναι ανίκανος να εναποθέσει την ελπίδα του σε εκβάσεις απρόσμενες, απροσδόκητες εντελώς·∙ και οπωσδήποτε δεν είναι πρόθυμος να αποδεχτεί τέτοιες ανεξήγητες επεμβάσεις στη ζωή του και να εμπιστευτεί την ανατρεπτική τους δύναμη. Η πνευματική ερήμωση που επιτελείται εξαιτίας αυτών των ελλειμμάτων θα μπορούσε ίσως ν’ αντιμετωπιστεί εάν ο κάθε άνθρωπος καταλάβαινε ότι δεν είναι δυνατό να κάνει πάντοτε του κεφαλιού του, αλλ’ ότι πρέπει να υπακούει περισσότερο στο Δημιουργό και να υποτάσσεται στη θέλησή Του.»[31]
Τελειώνοντας
τη σχετικά σύντομη ζωή του, ο Ταρκόφσκι έχει καταλάβει πως τα πράγματα
δεν είναι όπως φαίνονται. Πως ο άνθρωπος, όση δύναμη και να έχει, όσο
και να αναπτύξει τις επιστήμες και την τεχνολογία, όσο κλείνεται
εγωιστικά στον εαυτό του κι εμπιστεύεται μόνο τις δυνάμεις του, δεν
μπορεί να υποκαταστήσει τον Θεό, ούτε στο ελάχιστο. Μόνο όταν η γνώση
συζευχθεί με το ήθος, την ανθρωπιά, μπορεί ο άνθρωπος να κάνει κάτι.
«Ανεβαίνοντας ένα νέο σκαλοπάτι στη γνώση, πρέπει το άλλο πόδι να
πατήσει σε ένα νέο σκαλοπάτι της ηθικής», έλεγε.[32]
Εχει καταλάβει επίσης, πως αληθινά δυνατοί είναι όσοι παραιτούνται από το «εγώ» τους και τα θυσιάζουν όλα για τους άλλους, άσχετα αν αυτοί δεν το καταλαβαίνουν και τους περιθωριοποιούν. Θυσιαζόμενοι, όμως, γίνονται υπηρέτες του σχεδίου του Θεού που θέλει τη σωτηρία του ανθρώπου και του κόσμου. Αναφερόμενος στον ρόλο του Αλεξάντερ, γράφει: «Κινδυνεύει να μην τον καταλάβουν, γιατί η αποφασιστική του πράξη είναι τέτοια, που οι γύρω του τη θεωρούν απλώς ολέθρια·∙ εδώ έγκειται και η τραγική σύγκρουση του ρόλου. Ωστόσο κάνει το κρίσιμο βήμα, παραβιάζοντας έτσι τους κανόνες της «ομαλής» συμπεριφοράς και αντιμετωπίζοντας την κατηγορία της τρέλας, επειδή συνειδητοποιεί τους δεσμούς του με την ανώτερη αλήθεια, με αυτό που θα αποκαλούσαμε παγκόσμιο πεπρωμένο. Απλώς υπακούει στην κλίση του, όπως τη νιώθει με την καρδιά του·∙ δεν είναι κύριος της μοίρας του, μα υπηρέτης της. Ισως η παγκόσμια αρμονία να διατηρείται με ατομικές προσπάθειες όπως η δική του, που κανένας δεν την προσέχει, ούτε και την καταλαβαίνει.»[33]
Ο Αλεξάντερ δεν είναι ένας άνθρωπος που θα γινόταν αποδεκτός από την κοινωνία μας. Ούτε βέβαια κι από την πλειονότητα των Ορθοδόξων πιστών. Θυμίζει όμως τους δια Χριστόν σαλούς[34], όπως σαφώς το υπογραμμίζει παραπάνω ο σκηνοθέτης. Αυτοί ήσαν άνθρωποι γεμάτοι με τη χάρη του Θεού, που υποκρίνονταν τους τρελούς, διασάλευαν την εκκλησιαστική και κοινωνική τάξη και γι ̓ αυτό δέχονταν ξυλοδαρμούς και τους έσχατους εξευτελισμούς από την εξουσία. Ομως πολλές φορές συμβούλευαν ανθρώπους που είχαν κάποια προβλήματα και τα έλυναν, έκαναν θαύματα, σαν τους Προφήτες της Παλαιάς Διαθήκης τιμωρούσαν κάποιους για το καλό τους και μιμούνταν τους μάρτυρες, μαρτυρώντας με τη ζωή τους πως η κοινωνία αυτή είναι πρόσκαιρη και πως το «πολίτευμα» των χριστιανών βρίσκεται στους ουρανούς.[35]
ερωτήματα που του έφερνε κάποιος άλλος, και πολλές φορές άλλα απ ̓ όσα τον ρωτούσαν, μάλλον γιατί, με τη χάρη του Θεού, "έβλεπε" μέσα τους. Σε μια απάντησή του γράφει ότι υπήρχαν τρεις άνθρωποι, ο Ιωάννης στη Ρώμη, ο Ηλίας στην Κόρινθο κι ένας στην επαρχία Ιεροσολύμων (προφανώς ο ίδιος), «τέλειοι τῷ Θεῷ, οἵτινες ὑπερέβησαν τὸ μέτρον τῆς ἀνθρωπότητος καὶ ἔλαβον τὴν ἐξουσίαν τοῦ λῦσαι καὶ δῆσαι, καὶ ἀφῆναι ἁμαρτίας καὶ κρατῆσαι, καὶ στήκουσιν ἐν τῇ θραύσει, τοῦ μὴ ὑφὲν ἐξολοθρεῦσαι ὅλον τὸν κόσμον, καὶ διὰ τῶν εὐχῶν αὐτῶν μετ ̓ ἐλέους παιδεύει».36 Για τους δύο πρώτους δεν γνωρίζουμε τίποτα άλλο. Για τον πολύ κόσμο, αυτοί ή δεν υπάρχουν ή είναι κάποιοι τεμπέληδες και άχρηστοι, επειδή δεν βγήκαν έξω από τις μονές τους, να "σώσουν" τον κόσμο. Για τους Πατέρες όμως, τον αββά Βαρσανούφιο και τον Ταρκόφσκι, κάποιοι σαν αυτούς τους τρεις και τον άγιο Ανδρέα Ρουμπλιόφ σώζουν πράγματι την πατρίδα τους και τον κόσμο.
Εχει καταλάβει επίσης, πως αληθινά δυνατοί είναι όσοι παραιτούνται από το «εγώ» τους και τα θυσιάζουν όλα για τους άλλους, άσχετα αν αυτοί δεν το καταλαβαίνουν και τους περιθωριοποιούν. Θυσιαζόμενοι, όμως, γίνονται υπηρέτες του σχεδίου του Θεού που θέλει τη σωτηρία του ανθρώπου και του κόσμου. Αναφερόμενος στον ρόλο του Αλεξάντερ, γράφει: «Κινδυνεύει να μην τον καταλάβουν, γιατί η αποφασιστική του πράξη είναι τέτοια, που οι γύρω του τη θεωρούν απλώς ολέθρια·∙ εδώ έγκειται και η τραγική σύγκρουση του ρόλου. Ωστόσο κάνει το κρίσιμο βήμα, παραβιάζοντας έτσι τους κανόνες της «ομαλής» συμπεριφοράς και αντιμετωπίζοντας την κατηγορία της τρέλας, επειδή συνειδητοποιεί τους δεσμούς του με την ανώτερη αλήθεια, με αυτό που θα αποκαλούσαμε παγκόσμιο πεπρωμένο. Απλώς υπακούει στην κλίση του, όπως τη νιώθει με την καρδιά του·∙ δεν είναι κύριος της μοίρας του, μα υπηρέτης της. Ισως η παγκόσμια αρμονία να διατηρείται με ατομικές προσπάθειες όπως η δική του, που κανένας δεν την προσέχει, ούτε και την καταλαβαίνει.»[33]
Ο Αλεξάντερ δεν είναι ένας άνθρωπος που θα γινόταν αποδεκτός από την κοινωνία μας. Ούτε βέβαια κι από την πλειονότητα των Ορθοδόξων πιστών. Θυμίζει όμως τους δια Χριστόν σαλούς[34], όπως σαφώς το υπογραμμίζει παραπάνω ο σκηνοθέτης. Αυτοί ήσαν άνθρωποι γεμάτοι με τη χάρη του Θεού, που υποκρίνονταν τους τρελούς, διασάλευαν την εκκλησιαστική και κοινωνική τάξη και γι ̓ αυτό δέχονταν ξυλοδαρμούς και τους έσχατους εξευτελισμούς από την εξουσία. Ομως πολλές φορές συμβούλευαν ανθρώπους που είχαν κάποια προβλήματα και τα έλυναν, έκαναν θαύματα, σαν τους Προφήτες της Παλαιάς Διαθήκης τιμωρούσαν κάποιους για το καλό τους και μιμούνταν τους μάρτυρες, μαρτυρώντας με τη ζωή τους πως η κοινωνία αυτή είναι πρόσκαιρη και πως το «πολίτευμα» των χριστιανών βρίσκεται στους ουρανούς.[35]
Το μεγαλείο του Ταρκόφσκι
Ο αββάς Βαρσανούφιος, του 6ου αιώνα, ζούσε έγκλειστος κι απαντούσε γραπτώς σε γραπτάερωτήματα που του έφερνε κάποιος άλλος, και πολλές φορές άλλα απ ̓ όσα τον ρωτούσαν, μάλλον γιατί, με τη χάρη του Θεού, "έβλεπε" μέσα τους. Σε μια απάντησή του γράφει ότι υπήρχαν τρεις άνθρωποι, ο Ιωάννης στη Ρώμη, ο Ηλίας στην Κόρινθο κι ένας στην επαρχία Ιεροσολύμων (προφανώς ο ίδιος), «τέλειοι τῷ Θεῷ, οἵτινες ὑπερέβησαν τὸ μέτρον τῆς ἀνθρωπότητος καὶ ἔλαβον τὴν ἐξουσίαν τοῦ λῦσαι καὶ δῆσαι, καὶ ἀφῆναι ἁμαρτίας καὶ κρατῆσαι, καὶ στήκουσιν ἐν τῇ θραύσει, τοῦ μὴ ὑφὲν ἐξολοθρεῦσαι ὅλον τὸν κόσμον, καὶ διὰ τῶν εὐχῶν αὐτῶν μετ ̓ ἐλέους παιδεύει».36 Για τους δύο πρώτους δεν γνωρίζουμε τίποτα άλλο. Για τον πολύ κόσμο, αυτοί ή δεν υπάρχουν ή είναι κάποιοι τεμπέληδες και άχρηστοι, επειδή δεν βγήκαν έξω από τις μονές τους, να "σώσουν" τον κόσμο. Για τους Πατέρες όμως, τον αββά Βαρσανούφιο και τον Ταρκόφσκι, κάποιοι σαν αυτούς τους τρεις και τον άγιο Ανδρέα Ρουμπλιόφ σώζουν πράγματι την πατρίδα τους και τον κόσμο.
Ο
Ταρκόφσκι φυσικά δεν είναι θεολόγος ώστε να προβάλλει σ ̓ ένα έργο του
την όλη θέση της Εκκλησίας για ένα πρόβλημα, όπως πχ. το οικολογικό, και
να φέρει στο προσκήνιο έναν πιο θετικό ήρωα, ως ιερέα της κτίσεως.
Είναι όμως μεγάλος, γιατί υπογραμμίζει την αξία κάποιων πραγμάτων και
ανθρώπων που η συμβατική κοινωνία περιφρονεί κι απορρίπτει. Είναι
ευτυχισμένος βαθύτατα, γιατί βρήκε το νόημα της ζωής[37], δηλαδή τον Θεό
και τον σταυρό Του («Ελεγες για τον Ιησού. Ισως σταυρώθηκε για έναν
σκοπό, για να συμφιλιωθεί ο Θεός με τον άνθρωπο», λέει ο Ρουμπλιόφ) και
το πώς θα περάσουν οι συμπατριώτες του τις σκληρές κι απάνθρωπες
δοκιμασίες τους. ([Οι Ρώσοι] «σηκώνουν τον σταυρό τους αξιοπρεπώς.
Υπομένουν σιωπηλά. Και προσεύχονται για δύναμη», λέει ο ίδιος). Και γι ̓
αυτό, δεν θέλει να τους φοβίσει αλλά να τους δώσει ελπίδα. Οταν τον
πιέζουν να ζωγραφίσει τη μέλλουσα Κρίση, ο άγιος ζωγράφος λέει: «Δεν
μπορώ να το ζωγραφίσω αυτό! Δε θέλω να φοβίσω τους ανθρώπους!
Απεχθάνομαι. Καταλαβαίνεις;»
Σε πολλά σημεία βλέπει τα πράγματα ανεστραμμένα και διακρίνει αυτά που ο σαρκικός άνθρωπος δεν βλέπει. Ο ήρωάς του λέει στην ταινία «Αντρέι Ρουμπλιόφ»: «Μόνο με προσευχή η ψυχή μπορεί να διακρίνει τα αόρατα.»
Ο Ταρκόφσκι μάς υπενθυμίζει κάποια στοιχεία της παραδόσεώς μας ξεχασμένα από τους πολλούς: Την πίστη, ως εμπιστοσύνη στον Θεό και υπακοή στο θέλημά Του, την προσευχή, την επανάληψη κάποιων άχρηστων πράξεων, ως διέξοδο από τον εγωισμό και άνοιγμα στο υπερφυσικό, στο θαύμα[38], κλπ. Είναι ένας άνθρωπος με μεγάλη ευαισθησία, που αναζητά την ομορφιά που κατά τον Ντοστογιέφσκι σώζει τον κόσμο[39] και τη βρίσκει στην αμεσότητα αλλά και πέρα απ ̓ αυτήν. Γι ̓ αυτό, και προσφυώς στην επιτύμβια πλάκα του χαράχτηκε η επιγραφή: «Στον άνθρωπο που είδε έναν άγγελο».
Σε πολλά σημεία βλέπει τα πράγματα ανεστραμμένα και διακρίνει αυτά που ο σαρκικός άνθρωπος δεν βλέπει. Ο ήρωάς του λέει στην ταινία «Αντρέι Ρουμπλιόφ»: «Μόνο με προσευχή η ψυχή μπορεί να διακρίνει τα αόρατα.»
Ο Ταρκόφσκι μάς υπενθυμίζει κάποια στοιχεία της παραδόσεώς μας ξεχασμένα από τους πολλούς: Την πίστη, ως εμπιστοσύνη στον Θεό και υπακοή στο θέλημά Του, την προσευχή, την επανάληψη κάποιων άχρηστων πράξεων, ως διέξοδο από τον εγωισμό και άνοιγμα στο υπερφυσικό, στο θαύμα[38], κλπ. Είναι ένας άνθρωπος με μεγάλη ευαισθησία, που αναζητά την ομορφιά που κατά τον Ντοστογιέφσκι σώζει τον κόσμο[39] και τη βρίσκει στην αμεσότητα αλλά και πέρα απ ̓ αυτήν. Γι ̓ αυτό, και προσφυώς στην επιτύμβια πλάκα του χαράχτηκε η επιγραφή: «Στον άνθρωπο που είδε έναν άγγελο».
Θα
λέγαμε, λοιπόν, πως, με όλα τα ελαττώματα, τις παλινδρομήσεις,
ανησυχίες κι αμφιβολίες του, ο Ταρκόφσκι είναι ένας μικρός προφήτης του
20ου αιώνα που μιλά στον κόσμο ποιητικά, με εικόνες, για τον Θεό, τον
άνθρωπο και τον κόσμο. Κάποιος που βλέπει στο βάθος και μακριά[40].
Σημειώσεις
1 Αντρέι Ταρκόφσκι, Σμιλεύοντας το χρόνο, Αθήνα 1987, σ. 229.
2 ό.π., σσ. 257-258.
3 Μαρία Φαντέεβα, «Αντρέι Ταρκόβσκι: Ο σκηνοθέτης που είδε έναν άγγελο», Russia beyond the Headlines, http://rbth.gr/articles/2012/04/04/antrei_tarkobski_o_skinotheti_poy_eide_enan_aggelo_15016.html.
4 «Αντρέι Ταρκόφσκι: “Ο ουρανός δεν είναι άδειος...”», συνέντευξη στο περ. «Information Catholiques», μετ. Ελ. Μάινας, περ. «Σύναξη» και http://proskynitis.blogspot.gr/2011/07/blog-post_07.html.
5 ό.π.
6 Σμιλεύοντας το χρόνο, σ. 229.
7 Αντρέι Ταρκόφσκι, Θυσία, Αθήνα 1990, σ. 189.
8 ό.π., σ. 183.
9 Σμιλεύοντας το χρόνο, σ. 110.
10 ό.π., σσ. 257-258.
11 ό.π., σ. 123.
12 ό.π., σ. 46.
13 Γράφει ο Αντρέας Πισαλίδης: «Ο Ρουμπλιώφ ζει σε ένα Μογγολικό ζυγό, ο οποίος δεν διαφέρει από τον ζυγό που ο ίδιος ο Ταρκόφσκι ζούσε κάτω από το σοβιετικό καθεστώς.» και: «Αυτή η κορυφαία ταινία που εξέφραζε όσο καμία την εθνική ταυτότητα της παραδοσιακής Ρωσίας και που έβαζε την Ορθοδοξία στο επίκεντρο της Ρώσικης ζωής, δεν μπορούσε παρά να κυνηγηθεί επί σοβιετικού καθεστώτος. Επίσης κυνηγήθηκε για τον λόγο ότι παρέπεμπε στο αυταρχικό καθεστώς στο οποίο ζούσαν οι καλλιτέχνες στην Σοβιετική Ένωση, αλλά και για την ρεαλιστική απεικόνιση της βίας.», στο Αντρέα Πισαλίδη «Τα κατα Αντρέι Ρουμπλιώφ» Πάθη, εφημ. «Ελεύθερος κόσμος», 16 Απριλίου 2011, και http://www.e-grammes.gr/article.php?id=4793.
14 ό.π., σ. 286.
15 Αντρέα Πισαλίδη, ό.π.
16 Σμιλεύοντας το χρόνο, ό.π.
17 ό.π., σ. 124.
18 Αντρέα Πισαλίδη, ό.π. Ο ίδιος ο Μπέργκμαν γράφει σχετικά: «Όταν ανακάλυψα την πρώτη ταινία του Ταρκόφσκι ήταν σαν ένα θαύμα. Ξαφνικά, βρήκα τον εαυτό μου να στέκεται στην πόρτα του δωματίου τα κλειδιά της οποίας, μέχρι τότε, δεν μου είχαν ποτέ δοθεί. Ήταν ένα δωμάτιο στο οποίο πάντα ήθελα να μπω και όπου αυτός εκινείτο ελεύθερα και με απόλυτη ευκολία.» Και: "Όταν η ταινία δεν είναι ντοκουμέντο, είναι όνειρο. Γι 'αυτό ο Ταρκόφσκι είναι ο μεγαλύτερος απ᾿ όλους. Κινείται με τόση φυσικότητα στο δωμάτιο των ονείρων. Δεν εξηγεί. Τι θα έπρεπε να εξηγήσει ούτως ή άλλως; [...] Όλη μου τη ζωή χτυπώ το κεφάλι μου στις πόρτες των δωματίων στα οποία αυτός κινείται τόσο φυσικά. Μόνο μερικές φορές έχω καταφέρει να παρεισφρήσω μέσα.» (Μεταφράζω από την αγγλική έκδοση της αυτοβιογραφίας του Μπέργκμαν Laterna Magica (Η μαγική μουβιόλα), σ. 173.)
19 Αντρέα Πισαλίδη, ό.π.
20 Μαρία Φαντέεβα, ό.π.
21 Θυσία, σ. 183.
22 ό.π., σ. 179.
23 ό.π., σσ. 11-12.
24 ό.π., σ. 15.
25 ό.π., σ. 120.
26 ό.π., σσ. 130-132.
27 ό.π., σ. 174.
28 ό.π., σ. 187.
29 Είναι χαρακτηριστική κι η απαγγελία του Ύμνου της Αγάπης του Αποστόλου Παύλου (από τον 1ο έως τον 9ο στίχο του ιγ΄ κεφαλαίου της Α΄ Κορ.) στον «Αντρέι Ρουμπλιόφ» αλλά και η κριτική του για τους παγανιστές στην ίδια ταινία: «Φοβάστε γιατί ή δεν αγαπάτε, ή αγαπάτε σαν ζώα. Η αγάπη είναι αδελφική.»
30 ό.π., σ. 184.
31 ό.π., σσ. 185-186.
32 Μαρία Φαντέεβα, ό.π.
33 Σμιλεύοντας το χρόνο, σσ. 287-290.
34 βλ. το άρθρο μου «Η αγία Σοφία της Κλεισούρας και η δια Χριστόν σαλότητα στην Ορθόδοξη Εκκλησία».
35 βλ. Φιλ. 3, 20.
36 Βίβλος Βαρσανουφίου και Ιωάννου, Θεσσαλονίκη 1974, σ. 20.
37 «Σε μια συνάντηση με το κοινό ένας νεαρός Αμερικάνος ρώτησε τον Αντρέι: «Τι πρέπει να κάνω για να είμαι ευτυχισμένος;». Ο Ταρκόβσκι του είπε: “Αρχικά πρέπει να αναρωτηθείτε γιατί ζείτε στον κόσμο αυτό. Ποιο είναι το νόημα της ζωής σας; Γιατί εμφανιστήκατε στη γη συγκεκριμένα αυτό τον καιρό; Για ποιο ρόλο είστε προορισμένος; Ξεκαθαρίστε τα όλα αυτά, και η ευτυχία είτε θα έρθει, είτε όχι”», Φαντέεβα, ό.π.
38 Εδώ θυμίζει λίγο τον Πεντζίκη που μεταχειρίζεται την ψηφαρίθμηση, μια σειρά συσχετισμών των αριθμητικών αξιών των γραμμάτων κάθε λέξης, κάτι εκ πρώτης όψεως παράλογο και ανώφελο, που όμως «τον βοηθά να σπάσει το εγώ» του (βλ. τη συνέντευξή του στο περιοδικό "Διαβάζω", τεύχος 11 (1978), "Ποτέ δε θα γίνω λογοτέχνης", σ. 26).
39 Βλ. Σμιλεύοντας το χρόνο, σ. 129: «Σχεδόν έχουμε λησμονήσει εντελώς την ομορφιά ως κριτήριο τέχνης, κοντολογίς την επιθυμία να εκφράσουμε το ιδεώδες. [...] τα ιδεολογικά συμφέροντα έχουν αποκαταστήσει τα αισθητικά κριτήρια.»
40 Ο ισραηλιτικός λαός αποκαλούσε τον προφήτη Σαμουήλ «Ὁ βλέπων» (Α΄ Βασ., 9,9).
2 ό.π., σσ. 257-258.
3 Μαρία Φαντέεβα, «Αντρέι Ταρκόβσκι: Ο σκηνοθέτης που είδε έναν άγγελο», Russia beyond the Headlines, http://rbth.gr/articles/2012/04/04/antrei_tarkobski_o_skinotheti_poy_eide_enan_aggelo_15016.html.
4 «Αντρέι Ταρκόφσκι: “Ο ουρανός δεν είναι άδειος...”», συνέντευξη στο περ. «Information Catholiques», μετ. Ελ. Μάινας, περ. «Σύναξη» και http://proskynitis.blogspot.gr/2011/07/blog-post_07.html.
5 ό.π.
6 Σμιλεύοντας το χρόνο, σ. 229.
7 Αντρέι Ταρκόφσκι, Θυσία, Αθήνα 1990, σ. 189.
8 ό.π., σ. 183.
9 Σμιλεύοντας το χρόνο, σ. 110.
10 ό.π., σσ. 257-258.
11 ό.π., σ. 123.
12 ό.π., σ. 46.
13 Γράφει ο Αντρέας Πισαλίδης: «Ο Ρουμπλιώφ ζει σε ένα Μογγολικό ζυγό, ο οποίος δεν διαφέρει από τον ζυγό που ο ίδιος ο Ταρκόφσκι ζούσε κάτω από το σοβιετικό καθεστώς.» και: «Αυτή η κορυφαία ταινία που εξέφραζε όσο καμία την εθνική ταυτότητα της παραδοσιακής Ρωσίας και που έβαζε την Ορθοδοξία στο επίκεντρο της Ρώσικης ζωής, δεν μπορούσε παρά να κυνηγηθεί επί σοβιετικού καθεστώτος. Επίσης κυνηγήθηκε για τον λόγο ότι παρέπεμπε στο αυταρχικό καθεστώς στο οποίο ζούσαν οι καλλιτέχνες στην Σοβιετική Ένωση, αλλά και για την ρεαλιστική απεικόνιση της βίας.», στο Αντρέα Πισαλίδη «Τα κατα Αντρέι Ρουμπλιώφ» Πάθη, εφημ. «Ελεύθερος κόσμος», 16 Απριλίου 2011, και http://www.e-grammes.gr/article.php?id=4793.
14 ό.π., σ. 286.
15 Αντρέα Πισαλίδη, ό.π.
16 Σμιλεύοντας το χρόνο, ό.π.
17 ό.π., σ. 124.
18 Αντρέα Πισαλίδη, ό.π. Ο ίδιος ο Μπέργκμαν γράφει σχετικά: «Όταν ανακάλυψα την πρώτη ταινία του Ταρκόφσκι ήταν σαν ένα θαύμα. Ξαφνικά, βρήκα τον εαυτό μου να στέκεται στην πόρτα του δωματίου τα κλειδιά της οποίας, μέχρι τότε, δεν μου είχαν ποτέ δοθεί. Ήταν ένα δωμάτιο στο οποίο πάντα ήθελα να μπω και όπου αυτός εκινείτο ελεύθερα και με απόλυτη ευκολία.» Και: "Όταν η ταινία δεν είναι ντοκουμέντο, είναι όνειρο. Γι 'αυτό ο Ταρκόφσκι είναι ο μεγαλύτερος απ᾿ όλους. Κινείται με τόση φυσικότητα στο δωμάτιο των ονείρων. Δεν εξηγεί. Τι θα έπρεπε να εξηγήσει ούτως ή άλλως; [...] Όλη μου τη ζωή χτυπώ το κεφάλι μου στις πόρτες των δωματίων στα οποία αυτός κινείται τόσο φυσικά. Μόνο μερικές φορές έχω καταφέρει να παρεισφρήσω μέσα.» (Μεταφράζω από την αγγλική έκδοση της αυτοβιογραφίας του Μπέργκμαν Laterna Magica (Η μαγική μουβιόλα), σ. 173.)
19 Αντρέα Πισαλίδη, ό.π.
20 Μαρία Φαντέεβα, ό.π.
21 Θυσία, σ. 183.
22 ό.π., σ. 179.
23 ό.π., σσ. 11-12.
24 ό.π., σ. 15.
25 ό.π., σ. 120.
26 ό.π., σσ. 130-132.
27 ό.π., σ. 174.
28 ό.π., σ. 187.
29 Είναι χαρακτηριστική κι η απαγγελία του Ύμνου της Αγάπης του Αποστόλου Παύλου (από τον 1ο έως τον 9ο στίχο του ιγ΄ κεφαλαίου της Α΄ Κορ.) στον «Αντρέι Ρουμπλιόφ» αλλά και η κριτική του για τους παγανιστές στην ίδια ταινία: «Φοβάστε γιατί ή δεν αγαπάτε, ή αγαπάτε σαν ζώα. Η αγάπη είναι αδελφική.»
30 ό.π., σ. 184.
31 ό.π., σσ. 185-186.
32 Μαρία Φαντέεβα, ό.π.
33 Σμιλεύοντας το χρόνο, σσ. 287-290.
34 βλ. το άρθρο μου «Η αγία Σοφία της Κλεισούρας και η δια Χριστόν σαλότητα στην Ορθόδοξη Εκκλησία».
35 βλ. Φιλ. 3, 20.
36 Βίβλος Βαρσανουφίου και Ιωάννου, Θεσσαλονίκη 1974, σ. 20.
37 «Σε μια συνάντηση με το κοινό ένας νεαρός Αμερικάνος ρώτησε τον Αντρέι: «Τι πρέπει να κάνω για να είμαι ευτυχισμένος;». Ο Ταρκόβσκι του είπε: “Αρχικά πρέπει να αναρωτηθείτε γιατί ζείτε στον κόσμο αυτό. Ποιο είναι το νόημα της ζωής σας; Γιατί εμφανιστήκατε στη γη συγκεκριμένα αυτό τον καιρό; Για ποιο ρόλο είστε προορισμένος; Ξεκαθαρίστε τα όλα αυτά, και η ευτυχία είτε θα έρθει, είτε όχι”», Φαντέεβα, ό.π.
38 Εδώ θυμίζει λίγο τον Πεντζίκη που μεταχειρίζεται την ψηφαρίθμηση, μια σειρά συσχετισμών των αριθμητικών αξιών των γραμμάτων κάθε λέξης, κάτι εκ πρώτης όψεως παράλογο και ανώφελο, που όμως «τον βοηθά να σπάσει το εγώ» του (βλ. τη συνέντευξή του στο περιοδικό "Διαβάζω", τεύχος 11 (1978), "Ποτέ δε θα γίνω λογοτέχνης", σ. 26).
39 Βλ. Σμιλεύοντας το χρόνο, σ. 129: «Σχεδόν έχουμε λησμονήσει εντελώς την ομορφιά ως κριτήριο τέχνης, κοντολογίς την επιθυμία να εκφράσουμε το ιδεώδες. [...] τα ιδεολογικά συμφέροντα έχουν αποκαταστήσει τα αισθητικά κριτήρια.»
40 Ο ισραηλιτικός λαός αποκαλούσε τον προφήτη Σαμουήλ «Ὁ βλέπων» (Α΄ Βασ., 9,9).
πηγή: Aντίφωνο
Αναδημοσίευση: http://www.antifono.gr/portal
Εγγραφή σε:
Σχόλια (Atom)
