4. Φιλοσοφία και κοινωνία: 1. Αμφισβητήσεις της αξίας της φιλοσοφίας 2. Η χρησιμότητα της φιλοσοφίας.

Φιλοσοφία και κοινωνία – Αμφισβητήσεις και Χρησιμότητα της Φιλοσοφίας

Μέρος Α: Αμφισβητήσεις της Αξίας της Φιλοσοφίας

Η Καθημερινή και Λαϊκή Καχυποψία απέναντι στο Φιλοσοφείν

Στην καθημερινή ζωή, η φιλοσοφική δραστηριότητα αντιμετωπίζεται συχνά με αμηχανία, ειρωνεία ή και απροκάλυπτη απαξίωση. Ο απλός άνθρωπος, απορροφημένος από τις πιεστικές βιοποριστικές του μέριμνες, δυσκολεύεται να κατανοήσει τη σκοπιμότητα συζητήσεων που περιστρέφονται γύρω από αφηρημένες έννοιες (όπως «τι είναι ον», «τι είναι αλήθεια», «τι είναι ελευθερία»). Η επιμονή των φιλοσόφων να αμφισβητούν πράγματα που θεωρούνται αυτονόητα και να θέτουν ερωτήματα που δεν επιδέχονται άμεσες, απτές ή πρακτικά αξιοποιήσιμες απαντήσεις γεννά τη λαϊκή εντύπωση ότι η φιλοσοφία είναι «χάσιμο χρόνου» ή «σχολαστική αερολογία» («αυτά είναι φιλοσοφίες!»).

Η στάση αυτή αποτυπώνεται διαχρονικά και στη λογοτεχνία και το θέατρο. Από τις κωμωδίες του Αριστοφάνη (όπως οι Νεφέλες, όπου ο Σωκράτης παρουσιάζεται μετεωριζόμενος σε ένα καλάθι και ασχολούμενος με ανώφελες απορίες) και τα σατιρικά έργα του Λουκιανού, μέχρι τη σύγχρονη δραματουργία (όπως τα έργα του Τομ Στόπαρντ), ο φιλόσοφος συχνά διακωμωδείται ως μια φιγούρα αιθεροβάμονος, αποκομμένης από την πραγματικότητα.

Ο Φιλόσοφος ως «Επικίνδυνος Ανατρέπτης» και οι Ιστορικές Διώξεις

Η αμφισβήτηση της φιλοσοφίας δεν περιορίζεται στον λαϊκό χλευασμό, αλλά παίρνει συχνά τη μορφή θεσμικής και πολιτικής δίωξης. Επειδή η φιλοσοφία υιοθετεί μια οξυμμένη κριτική στάση, κλονίζει τις παραδοσιακές βεβαιότητες, αμφισβητεί τα κοινωνικά στερεότυπα και υποβάλλει σε έλεγχο τη νομιμοποίηση της πολιτικής και θρησκευτικής εξουσίας. Η εξουσία, αντιλαμβανόμενη τη φιλοσοφική σκέψη ως απειλή για την κοινωνική συνοχή και την αυθεντία της, έχει καταφύγει ιστορικά στη βία και τη λογοκρισία:

• Αναξαγόρας: Διώχθηκε στην Αθήνα του 5ου αιώνα π.Χ. με την κατηγορία της αθεΐας, επειδή ισχυρίστηκε ότι ο ήλιος δεν ήταν θεότητα αλλά διάπυρη μεταλλική μάζα.
• Σωκράτης: Καταδικάστηκε σε θάνατο και ήπιε το κώνειο (399 π.Χ.) με τις κατηγορίες της εισαγωγής «καινών δαιμονίων» και της «διαφθοράς των νέων», επειδή εκπαίδευε τους πολίτες να αμφισβητούν τις παραδοσιακές αξίες.
• Πλάτων: Αντιμετώπισε την αιχμαλωσία και τον κίνδυνο της ζωής του στη Σικελία, όταν προσπάθησε να διδάξει φιλοσοφία και δικαιοσύνη στον τύραννο Διονύσιο Β΄ των Συρακουσών.
• Τζορντάνο Μπρούνο: Εκτελέστηκε στην πυρά από την Ιερά Εξέταση το 1600, λόγω των αιρετικών ηλιοκεντρικών και φιλοσοφικών του αντιλήψεων.
• Μπαρούχ Σπινόζα: Υπέστη το 1656 τον οδυνηρό αφορισμό (χέρεμ) και την εκδίωξη από την εβραϊκή κοινότητα του Άμστερνταμ εξαιτίας των ριζοσπαστικών πανθεϊστικών του ιδεών.
• Ιμμάνουελ Καντ: Αντιμετώπισε την αυστηρή πρωσική λογοκρισία και τη βασιλική απαγόρευση να δημοσιεύει ή να διδάσκει θέματα θρησκευτικής φιλοσοφίας.
• Μπέρτραντ Ράσελ: Φυλακίστηκε στη Βρετανία κατά τη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου εξαιτίας της δημόσιας αντιπολεμικής του δράσης και της εναντίωσής του στον κρατικό μιλιταρισμό.

Η Αλληγορία του Σπηλαίου και ο Λόγος του Καλλικλή

Η τραγική μοίρα του φιλοσόφου μέσα στην κοινωνία περιγράφεται αλληγορικά από τον Πλάτωνα στην **Αλληγορία του Σπηλαίου** (Πολιτεία). Ο φιλόσοφος παρομοιάζεται με τον δεσμώτη που καταφέρνει να λύσει τα δεσμά του, να βγει από το σκοτεινό σπήλαιο της άγνοιας και να ατενίσει το φως του ήλιου (την αλήθεια). Όταν όμως επιστρέφει στο βάθος του σπηλαίου για να απελευθερώσει τους πρώην συνδεσμώτες του, εκείνοι, συνηθισμένοι στο σκότος και τις ψευδείς σκιές, τον περιγελούν, θεωρούν ότι τα μάτια του καταστράφηκαν και, αν προσπαθήσει να τους λύσει, ορμούν να τον σκοτώσουν —όπως ακριβώς συνέβη με τον Σωκράτη.

Την αμφισβήτηση της φιλοσοφίας από την πλευρά της πολιτικής ισχύος εκφράζει υποδειγματικά ο **Καλλικλής** στον πλατωνικό διάλογο Γοργίας. Ο Καλλικλής υποστηρίζει ότι η φιλοσοφία είναι μια χαριτωμένη ενασχόληση μόνο για την παιδική και νεανική ηλικία στο πλαίσιο της γενικής παιδείας. Όταν όμως ένας ώριμος άνδρας συνεχίζει να φιλοσοφεί, καταντά γελοίος, αποξενώνεται από τα κέντρα λήψης αποφάσεων της πόλης, αχρηστεύεται πολιτικά και «πρέπει να φάει ξύλο», καθώς αδυνατεί να υπερασπιστεί τον εαυτό του απέναντι στους εχθρούς του.

Μέρος Β: Η Χρησιμότητα και η Κοινωνική Αποστολή της Φιλοσοφίας

Θεωρητική Ικανοποίηση: Η Χαρά της Καθαρής Διανοητικής Έρευνας

Η πρώτη απάντηση απέναντι στους επικριτές της φιλοσοφίας έγκειται στην αναγνώριση της εσωτερικής, πνευματικής αξίας που έχει η ίδια η αναζήτηση της αλήθειας. Ο άνθρωπος δεν είναι ένα αμιγώς βιολογικό όν που ικανοποιείται μόνο με την κάλυψη των υλικών του αναγκών. Η αποφυγή των εννοιολογικών συγχύσεων, η διερεύνηση των ορίων της γνώσης και ο στοχασμός πάνω στα έσχατα ερωτήματα της ύπαρξης προσφέρουν μια μοναδική διανοητική χαρά και συναισθηματική πλήρωση. Η φιλοσοφία μας επιτρέπει να βγούμε από τον λήθαργο της καθημερινής ρουτίνας και να παρατηρήσουμε τον κόσμο και τη ζωή μας «από απόσταση», αποκτώντας αυτογνωσία.

Πρακτική Σημασία: Κριτική Σκέψη, Αυτονομία και Πολιτική Παιδεία

Η φιλοσοφία δεν είναι αποκομμένη από την πράξη, αλλά αποτελεί τη συστηματική προπαρασκευή για μια συνειδητή και υπεύθυνη ζωή. Η πρακτική της χρησιμότητα συνοψίζεται στα εξής επίπεδα:

• Ορθολογική συγκρότηση και προστασία από τη χειραγώγηση: Η επίπονη άσκηση στη φιλοσοφική επιχειρηματολογία οξύνει την κριτική ικανότητα, εκπαιδεύει τον νου στον εντοπισμό των λογικών σφαλμάτων και των σοφισμάτων, και θωρακίζει το άτομο απέναντι στον δογματισμό, τη λαϊκίστικη δημαγωγία και τις κοινωνικές προκαταλήψεις.
• Συμβολή στην εξέλιξη των Επιστημών: Οι μεγάλες επιστημονικές επαναστάσεις στηρίχθηκαν σε φιλοσοφικά νοητικά πειράματα και εννοιολογικές αναλύσεις. Επιστήμονες όπως ο Νεύτων και ο Αϊνστάιν οδηγήθηκαν στη σύλληψη των θεωριών της βαρύτητας και της σχετικότητας όχι μόνο μέσω παρατηρήσεων, αλλά μέσα από τον αφηρημένο στοχασμό πάνω στις θεμελιώδεις έννοιες του χώρου, του χρόνου και της αιτιότητας.
• Θεμελίωση των Δημοκρατικών Θεσμών: Οι σύγχρονες δημοκρατικές κοινωνίες, το συνταγματικό κράτος και η ιδέα των οικουμενικών ανθρωπίνων δικαιωμάτων δεν γεννήθηκαν αυτόματα, αλλά υπήρξαν προϊόν συστηματικής επεξεργασίας των φιλοσόφων του Διαφωτισμού (John Locke, Jean-Jacques Rousseau, Voltaire).
• Ο φιλόσοφος ως δημόσιος διανοούμενος: Στον 20ό και 21ο αιώνα, φιλόσοφοι όπως ο Bertrand Russell, ο Jean-Paul Sartre, ο Herbert Marcuse και ο Noam Chomsky δεν δίστασαν να συγκρουστούν με την πολιτική και στρατιωτική εξουσία, να καταγγείλουν τους καταπιεστικούς πολέμους και να υπερασπιστούν τις ελευθερίες των πολιτών. Η περίφημη φράση του Σαρλ ντε Γκολ, όταν αρνήθηκε να συλλάβει τον Σαρτρ κατά τα γεγονότα του Μάη του '68 («Δεν μπορείς να συλλάβεις έναν Βολταίρο»), υπογραμμίζει τον ανεκτίμητο συμβολικό και κριτικό ρόλο που διαδραματίζει ο φιλόσοφος στην περιφρούρηση της δημοκρατίας.

Συμπληρωματικά Κείμενα

«ΚΑΛΛΙΚΛΗΣ: Η φιλοσοφία, Σωκράτη, έχει τη χάρη της, αν ασχοληθείς μαζί της με μέτρο στα νιάτα σου. Ακόμη κι αν είναι κανείς πολύ προικισμένος, εφόσον συνεχίσει να φιλοσοφεί και στην ωριμότητά του, αναγκαστικά θα αποξενωθεί από όλα όσα πρέπει να γνωρίζει, προκειμένου να γίνει ένας ολοκληρωμένος άνθρωπος. [...] Με τη φιλοσοφία είναι ωραίο να ασχολείται για μορφωτικούς λόγους και δεν είναι άπρεπο να φιλοσοφεί κανείς όσο είναι νεαρός. Όταν όμως μεγαλώσει και φιλοσοφεί ακόμη, τότε η περίπτωση είναι για γέλια και εγώ τουλάχιστον νιώθω για όσους φιλοσοφούν ό,τι νιώθω για όσους δυσκολεύονται να μιλήσουν και παίζουν σαν μικρά παιδιά. Τον νέο που δε φιλοσοφεί τον θεωρώ ανελεύθερο άνθρωπο, που δεν είναι άξιος για τίποτα ωραίο και μεγάλο. Όταν όμως τον δω ηλικιωμένο να φιλοσοφεί και να μη σταματάει, μου φαίνεται πια, Σωκράτη, ότι ο άνθρωπος αυτός πρέπει να φάει ξύλο [...] δεν αξίζει να λέγεται άντρας, όταν φεύγει από το κέντρο της πόλης και από τις συγκεντρώσεις, όπου [...] οι άντρες διαπρέπουν, και βουλιάζει για την υπόλοιπη ζωή του σε μια γωνιά ψελλίζοντας με τρεις τέσσερις νεαρούς.»
— Πλάτων, Γοργίας (484c-485e)

«Κι αν ακόμα προσπαθούσαν πάλι να ξεδέσουν κάποιον και να τον ανεβάσουν επάνω, αν μπορούσαν με κάποιο τρόπο να τον πιάσουν στα χέρια τους και να τον σκοτώσουν, δε θα τον σκότωναν; — Με το παραπάνω, είπε.»
— Πλάτων, Πολιτεία (517a)

«Αφού με δίδαξε η πείρα ότι όλα όσα συμβαίνουν συνήθως στην κοινή ζωή είναι μάταια και μηδαμινά, και βλέποντας ότι όλα όσα φοβόμουν ή γίνονταν αφορμή να δοκιμάζω φόβο δεν είχαν καθεαυτά τίποτε καλό ούτε κακό, παρά μόνο στον βαθμό που με αναστάτωναν, αποφάσισα τελικά να αναζητήσω μήπως υπήρχε κάποιο πραγματικό και κοινωνήσιμο αγαθό που μόνο αυτό να ήταν η αιτία που θα επηρέαζε το μυαλό, αποκλείοντας όλα τα υπόλοιπα· ή, ακριβέστερα ακόμη, κάποιο πράγμα που η ανακάλυψη και η απόκτησή του θα μου πρόσφεραν για πάντα την ικανοποίηση μιας υπέρτατης και αδιάκοπης χαράς.»
— Μπαρούχ Σπινόζα, Πραγματεία για τη διόρθωση της νοήσεως

Δραστηριότητες - Ερωτήσεις Κατανόησης με Πιθανές Απαντήσεις

Ερώτηση: Με ποιον τρόπο ο Πλάτων περιγράφει τη θέση του φιλοσόφου μέσα στο κοινωνικό σύνολο στην Αλληγορία του Σπηλαίου και στον διάλογο «Γοργίας» (λόγος Καλλικλή); Ποιες ομοιότητες διαπιστώνετε;

Ενδεικτική Απάντηση: Και στα δύο πλατωνικά κείμενα αποτυπώνεται η βαθιά ρήξη και η ασυμβατότητα ανάμεσα στον φιλόσοφο και την κοινωνική πλειονότητα:

1) Στην **Αλληγορία του Σπηλαίου**, ο φιλόσοφος είναι ο απελευθερωμένος δεσμώτης που αντικρίζει την αλήθεια. Όταν επιστρέφει στο σκοτάδι για να βοηθήσει τους άλλους, αντιμετωπίζεται με εχθρότητα, χλευασμό και βία, καθώς οι μάζες προτιμούν την ασφάλεια των ψευδαισθήσεών τους.

2) Στον **Γοργία**, ο Καλλικλής εκφράζει την άποψη της πολιτικής ισχύος: θεωρεί τον φιλόσοφο ανίκανο, παιδιάστικο και επικίνδυνο για τον εαυτό του, διότι απέχει από τους αγώνες της Αγοράς και καταφεύγει στο «ψέλλισμα» ιδεών σε μια γωνιά.

Η κοινή συνισταμένη είναι ότι η κοινωνία των πολλών (είτε από άγνοια είτε από κυνισμό) θεωρεί τη φιλοσοφική στάση άχρηστη ή επικίνδυνη, αδυνατώντας να συλλάβει ότι η αληθινή πολιτική παιδεία απαιτεί την αναζήτηση της δικαιοσύνης και όχι την απλή κυνηγετική της εξουσίας.

Ερώτηση: Πώς απαντά η φιλοσοφική σκέψη στην κατηγορία ότι είναι «άχρηστη» επειδή δεν παράγει άμεσα, χειροπιαστά ή υλικά αποτελέσματα;

Ενδεικτική Απάντηση: Η φιλοσοφία απαντά επαναπροσδιορίζοντας την ίδια την έννοια της «χρησιμότητας». Η υλική και τεχνική χρησιμότητα (που προσφέρουν οι εφαρμοσμένες επιστήμες) εξυπηρετεί τα *μέσα* της ζωής, αλλά δεν προσδιορίζει τους *σκοπούς* και τις *αξίες* της.

Η φιλοσοφία είναι χρησιμότατη διότι: α) προσφέρει τα νοητικά εργαλεία (κριτική σκέψη, διασάφηση εννοιών, λογική επιχειρηματολογία) για την αποφυγή της πλάνης και της χειραγώγησης, β) θεμελιώνει τους πολιτικούς και ηθικούς θεσμούς που επιτρέπουν την ειρηνική και δίκαιη συμβίωση των ανθρώπων (ανθρώπινα δικαιώματα, δημοκρατία), γ) βοηθά τις ίδιες τις φυσικές επιστήμες να αναλύσουν τις θεμελιώδεις έννοιες και τις μεθόδους τους, και δ) χαρίζει στον άνθρωπο την αυτονομία και την υπαρξιακή νοηματοδότηση, χωρίς τις οποίες η υλική ευημερία παραμένει κενή περιεχομένου.

Δραστηριότητα Κριτικής Σκέψης: Σχολιασμός της ιστορικής φράσης του Σαρλ ντε Γκολ («Δεν μπορείς να συλλάβεις έναν Βολταίρο»)

Θέμα Δραστηριότητας: Όταν ζητήθηκε από τον Πρόεδρο της Γαλλίας Σαρλ ντε Γκολ να συλλάβει τον φιλόσοφο Jean-Paul Sartre για τη συμμετοχή και τη στήριξή του στα γεγονότα του Μάη του '68, εκείνος απάντησε: «Δεν μπορείς να συλλάβεις έναν Βολταίρο». Πώς σχολιάζετε την απάντηση αυτή σε σχέση με τον κοινωνικό και πολιτικό ρόλο του φιλοσόφου στη σύγχρονη δημοκρατία;

Ενδεικτική Απάντηση / Σχολιασμός: Η ιστορική φράση του Ντε Γκολ αναγνωρίζει ότι ο φιλόσοφος δεν είναι ένας κοινός πολιτικός αντίπαλος ή παραβάτης του νόμου, αλλά ο ενσαρκωτής της ελεύθερης πνευματικής συνείδησης και της κριτικής παράδοσης του έθνους (την οποία συμβολίζει το όνομα του Βολταίρου).

Στη σύγχρονη δημοκρατία, ο φιλόσοφος λειτουργεί ως «δημόσιος διανοούμενος» και «οικουμενική συνείδηση»: η αποστολή του είναι να ασκεί δομική κριτική στην κρατική εξουσία, να αποκαλύπτει τις αυθαιρεσίες και να υπερασπίζεται τα δικαιώματα των πολιτών. Μια δημοκρατική πολιτεία που σέβεται τον εαυτό της οφείλει να προστατεύει την ελευθερία του φιλοσοφικού λόγου, ακόμη κι όταν αυτός ασκεί δριμεία κριτική στους θεσμούς της, διότι η καταστολή του πνεύματος σημαίνει την διολίσθηση στον αυταρχισμό.